Cele oddziaływań międzynarodowych

W przeciwieństwie do jednostek ludzkich, które mają jednakowe potrzeby egzystencjalne i równą wrażliwość na przemoc, podmioty międzynarodowe mają zróżnicowane potrzeby, większą samowystarczalność i zróżnicowaną wrażliwość na przemoc pochodzącą ze środowiska. Dlatego zróżnicowana jest też aktywność podmiotów międzynarodowych, a zwłaszcza państw, na rzecz maksymalizacji ich oczekiwań i korzyści. Aktywność ta przebiega w złożonych stosunkach społecznych. Do czasów nowożytnych aktywność państw, które były jedynymi podmiotami stosunków międzynarodowych, była ukierunkowana głównie na określonych władców i suwerenów indywidualnych. Od XVIII wieku aktywność ta była ukierunkowana na zbiorowych reprezentantów suwerenności państwa, a zwłaszcza na rządy, parlamenty i siły polityczne. W XX wieku ukierunkowana aktywność państw oraz coraz liczniejszych organizacji i instytucji międzynarodowych miała na uwadze także wszystkich ludzi oraz szeroką opinię publiczną.

Ukierunkowanie aktywności zewnętrznej państw oraz aktywności międzynarodowej organizacji i instytucji międzynarodowych dokonuje się głównie przez mechanizmy polityki zagranicznej państw, a więc przez działania zagraniczne państw. Są to działania celowe, a więc uświadomione co najmniej w zakresie danych operacji. Każde działanie składa się z wielu czynności, a proces jego realizacji rozciąga się na dłuższy okres. Sprzęga ono poczucie aktywności z określoną ideą i wolą, z dążeniem i uprzednią decyzją, jak również z organizacją zabezpieczającą jej wykonanie. Jeśli bowiem czynności są krótkotrwałe i mniej skomplikowane, to działania są długotrwałe, złożone, wymagające więcej wysiłku i perspektywicznie ważniejsze.

„Działalność" należy do pojęć uniwersalnych, obejmujących praktykę społeczną i poznawczą, empiryczne akty bytu i głębsze ich uzasadnienia, a także konsolidację (konkretyzację) zakresu myśli oraz określenie charakteru jej przedmiotów. W tym sensie jest to pojęcie polifunkcjonalne, spełniające różne role i funkcje: jako środek organizowania, projektowania i badania, a także jako wartość i zasada objaśniania świata. Dlatego działalność prowadzona w ramach polityki zagranicznej państw - podobnie jak działalność innych podmiotów międzynarodowych - stanowi dla stosunków międzynarodowych źródło kultury i postępu międzynarodowego. Ze względu na to, że pojęcie „działalność" jest centralnym pojęciem nauk o człowieku (humanistycznych i społecznych), stało się ono także najważniejszą kategorią nauki o stosunkach międzynarodowych w zakresie prawa oddziaływań międzynarodowych.

Nauka o stosunkach międzynarodowych wyróżnia, podobnie jak inne nauki społeczne, dwa typy działalności podmiotów: działalność praktyczną i działalność poznawczo-regulacyjną. Każde działanie stanowi system składający się z następujących elementów: 1) cele działania, 2) sposób działania, 3) przedmiot działania, 4) środki działania, 5) wynik działania. Poznawczo użyteczne jest uchwycenie specyficznych charakterystyk poszczególnych elementów oraz ich znaczenia dla całego procesu działań.

Wiodące znaczenie ma ukierunkowanie działań przez cele, które wyrastają z potrzeb aspiracyjnych państw, organizacji i instytucji międzynarodowych oraz wyrażane są w operacyjnych interesach. Ukierunkowane aspiracje i cele wyrażają uświadomione potrzeby i zracjonalizowane interesy. Sprowadzają się do pragnień, życzeń i żądań odnoszących się do zachowań i działań innych podmiotów międzynarodowych. Na pierwszym miejscu sytuują się potrzeby i interesy egzystencjalne, składające się na treść racji stanu lub racji organizacji czy instytucji międzynarodowych. Dotyczą one przede wszystkim przetrwania, bezpieczeństwa, rozwoju i tożsamości każdego z podmiotów. Ze względu na to, że z powodu rozwoju procesów internacjonalizacji życia społeczeństw utrzymanie materialnych i duchowych potrzeb tych podmiotów na stałym poziomie dotychczasowym jest niemożliwe, dlatego ich cele i interesy zmierzają do maksymalizacji szans przetrwania i rozwoju.

Cele i interesy egzystencjalne nie mają charakteru statycznego. Cechuje je zarazem stałość i zmienność, która zależy od dynamiki środowiska międzynarodowego. Orientację sformułowanych celów i interesów ujawniają na zewnątrz określone znaki, symbole i postulaty, które stanowią „pewną formę projekcji w przyszłość tego, czego się pragnie, albo odrzucenie w przeszłość tego, czego się nie przyjmuje". Geneza oraz sposoby ujawniania celów i interesów zależą każdorazowo od historii podmiotów, od ich konstelacji międzynarodowych, od percepcji środowiska międzynarodowego oraz chęci i możliwości wpływania na jego ewolucję.

Aspiracje, cele i interesy jednych podmiotów są współzależne z innymi. Tego rodzaju wzajemna zależność zaznacza się zarówno wtedy, kiedy są one zbieżne, jak też w przypadku rozbieżności i krzyżowania się. Cele i interesy zbieżne wspomagają się (np. zmierzające do pokoju czy kooperacji), rozbieżne mogą się wykluczać wzajemnie (np. ekspansjonistyczne czy hegemonistyczne), krzyżujące zaś (np. posiadania monopolu surowca i monopolu produkcji) mogą ograniczać swój wzajemny zasięg lub prowadzić do zderzeń i konfliktów. Ich oddziaływania dokonują się przez współudział, rywalizację lub zwalczanie celów i interesów prezentowanych przez inne podmioty.

Konflikt potrzeb i celów egzystencjalnych, a zwłaszcza brak lub jaskrawa ograniczoność perspektyw ich realizacji w określonym czasie i zakresie staje się przyczyną stanów napięć w środowisku międzynarodowym. Podmiotowi uczestnicy stosunków międzynarodowych nie chcą bowiem pogodzić się z brakiem lub ograniczonością perspektywy. Swoim obawom dają wtedy wyraz za pomocą innych, bardziej ponaglających oddziaływań, które nieuchronnie destabilizują stosunki międzynarodowe. Nie mogąc maksymalizować swoich celów i interesów, starają się w najwyższym stopniu wykorzystywać właściwości swojej historii, mitów, uprzedzeń, przesądów, negatywnych stereotypów, doktryn i innych elementów oddziaływań na świadomość, aby wzmocnić swój interes reputacji, a zarazem przywrócić szanse realizacji interesów żywotnych.

Jeśli istnieje wyraźna perspektywa osiągnięcia określonych celów i interesów egzystencjalnych, to wpływa ona stabilizująco na stosunki międzynarodowe, ponieważ podmioty tych stosunków dostrzegają swoje cele i interesy w takiej stabilizacji (jak np. w Europie w okresie utrwalania pokoju i bezpieczeństwa). Ocena perspektywy osiągania celów i interesów egzystencjalnych jest przeto ważnym elementem procesu poznania prawidłowości oddziaływań międzynarodowych.

Jeszcze większe znaczenie od oceny perspektyw realizacji celów i interesów egzystencjalnych ma ocena samego procesu ich realizacji, kiedy interesy przejawiają się w postaci operacyjnej. Znaczne ich zaspokojenie wpływa stabilizująco na stosunki międzynarodowe, co ułatwia skuteczność działań podmiotów środowiska międzynarodowego, a także wzmacnia szanse maksymalizacji ich celów i interesów. Ustabilizowane stosunki sprzyjają bowiem pełniejszemu i głębszemu postrzeganiu środowiska międzynarodowego oraz trafniejszej selekcji i identyfikacji dążeń zmierzających do przezwyciężania różnorakich uwarunkowań przeciwnych celom i interesom poszczególnych podmiotów lub ich zbiorowości.

Ukierunkowanie działań zewnętrznych państw, organizacji i instytucji międzynarodowych dokonuje się także przez cele i interesy koegzystencjalne. Wynikają one z potrzeb przynależności, współżycia, łączności, współpracy i współzawodnictwa z innymi. Mają zapewnić możliwość spełniania odpowiednich funkcji w środowisku międzynarodowym i związanego z nimi prestiżu. Szanse ich realizacji zależą od stopnia zbieżności z celami i interesami większej liczby podmiotów, od koncentracji działań wyjściowych w mniejszych kręgach (lokalnych, regionalnych, a następnie kontynentalnych i światowych), jak również od trafności rozpoznania perspektywicznej ewolucji stosunków w każdym z branych pod uwagę kręgów.

Procesy oddziaływań międzynarodowych dowodzą, że cele działających podmiotów są rozumiane nie tyle jako świadome antycypowanie nowych zjawisk i procesów międzynarodowych, ile jako końcowe i pożądane stany rzeczy, wyrażające dodatnią relację określonych wartości (tzn. ich maksymalizację) do określonych potrzeb. Interesy koegzystencjalne wyrastają z procesów konfrontacji potrzeb realnych czy wyobrażalnych ról międzynarodowych z obiektywnymi możliwościami ich zaspokajania w określonym środowisku i w przewidywanym czasie. Zgodność, a zwłaszcza wspólność takich interesów rozszerza i wzmacnia możliwości odgrywania ról pożądanych. Natomiast sprzeczności celów i interesów koegzystencjalnych, zarówno rzeczywistych, jak wyłącznie interpretacyjnych, zawężają i osłabiają takie możliwości, a nawet podważają role już odgrywane.

Trzeci wreszcie - po egzystencjalnych i koegzystencjalnych - typ celów i interesów państw, organizacji i instytucji międzynarodowych ma charakter funkcjonalny.

Wynikają one z potrzeb aktywności, przynależności, łączności, sprawności i innowacyjności w imię skuteczności działań i oddziaływań. Są ukierunkowane na podnoszenie efektywności osiągania dwóch pierwszych typów celów i interesów. Obejmują w związku z tym kwestie sprawnego krążenia informacji i eliminowania dezinformacji, racjonalnego postrzegania środowiska międzynarodowego i decydowania o uczestniczeniu w jego życiu, a także sprawnego i efektywnego posługiwania się regułami strategii i taktyki działań międzynarodowych.

Wszystkie typy celów i interesów łączą państwowe racje stanu oraz racje istnienia organizacji i instytucji międzynarodowych. Determinują one kierunki, zakresy i dynamikę ich działań w dłuższym lub krótszym okresie. Wszystkie one antycypują określone skutki działań i oddziaływań, które mają im zapewnić w maksymalnym stopniu pożądane stany rzeczy dla poszczególnych podmiotów. Może to być utrwalenie status quo już istniejącego lub stan rzeczy korzystniej zmieniony w rezultacie danego procesu lub splotu procesów działań.

Warto podkreślić, że każdy z trzech wymienionych typów celów składa się z wielu celów szczegółowych. Do zapewnienia lub osiągnięcia celu szczegółowego (cząstkowego) prowadzi specyficzny, bo ukierunkowany nań proces działania. Dopiero system procesów tworzących system działań jest w stanie zapewnić realizację celów zbiorczych, które tworzą podstawowe typy celów. Nie można więc sprowadzać celu do zdarzenia zamierzonego przez sprawcę, ponieważ reprezentowany przez cel pożądany stan rzeczy jest skutkiem określonego procesu lub splotu procesów działań, przebiegających zwykle w dłuższych okresach. W toku tych procesów znaczącą rolę odgrywają instrumenty świadomościowe, jak wizje, motywacje, nastawienia, wartości itp.

Źródło: Józef Kukułka, Teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2000.

Newsletter



Wiadomość HTML?