Pojęcie i istota współzależności międzynarodowych

Żaden podmiot, zjawisko czy proces stosunków międzynarodowych nie jest całkowicie niezależny od innych. Każdy z nich w większym lub mniejszym stopniu jest zależny od pozostałych. Wszystkie są więc w różnym stopniu współzależne. Stopnie ich zależności wzajemnych są zróżnicowane. Przejawiają się one jako wysokie i rosnące lub jako niskie i obniżające się. W sensie rzeczowym koncentrują się one wokół najważniejszych interesów podmiotów stosunków międzynarodowych w danym czasie i okolicznościach oraz wykorzystywanych przez nie czynników rozwoju tych stosunków.

Państwa są w zróżnicowany sposób uzależnione wzajemnie przez czynniki geograficzne (bliskie lub odległe położenie, bogate lub ubogie zasoby naturalne, podobny lub odmienny klimat), narodowo-społeczne (monoetniczność lub polietniczność, nagromadzone doświadczenie historyczne, rozwój kultury) oraz świadomościowe (jak dominujące ideologie, koncepcje polityczne, doktryny, polistrategie i programy). Zależności tworzone przez czynniki warunkujące rozwój stosunków międzynarodowych przejawiają się w dłuższych okresach historycznych. Na ich tle znajdują wyraz zależności generowane przez szybciej działające czynniki sprawcze rozwoju stosunków międzynarodowych. Należą do nich czynniki ekonomiczno-techniczne (internacjonalizacja życia gospodarczego, rozwój rynków, transfer nauki i techniki), polityczno-wojskowe (sojusze, zbrojenia, bazy), dyplomatyczno-instytucjonalne (rozbudowa i sprawność służb zagranicznych) oraz osobowościowe (racjonalność i dalekosiężność działań przywódców państw oraz decydentów polityk zagranicznych). Zapewnienie niższego stopnia wzajemnych zależności państw zależy od wyższego stopnia wykorzystywania czynników warunkujących i sprawczych rozwoju stosunków międzynarodowych w konkretnych okolicznościach międzynarodowych.

Pod względem prawnym państwa są równe i z uwagi na to ich współzależność w określonym czasie i przestrzeni jest niska. Jeśli jednak ich zasoby i zdolności różnią się, to stopień ich współzależności staje się wyższy.

Organizacje i instytucje międzynarodowe, których znaczenie w rozwoju najnowszych stosunków międzynarodowych coraz bardziej wzrasta, przejawiają współzależności między sobą oraz z państwami przez formy debat, głosowań i decyzji wykonawczych w imię zrównoważonego podziału interesów i korzyści. Proces tworzenia organizacji i instytucji międzynarodowych od XIX wieku przyczynia się do współzależnego układania się państw w sprawach ekonomiczno-handlowych oraz do coraz szerszego spełniania międzynarodowych i wielonarodowych funkcji projekcji w politycznych i kulturalnych sektorach środowiska międzynarodowego.

Współzależności tworzone są przez podziały pracy oraz specjalizacje funkcji organizacji i instytucji międzynarodowych, które spełniają różne funkcje i oferują w szerokim zakresie wyspecjalizowane usługi. Stają się one współzależne właśnie wtedy, kiedy wykonują te usługi wzajemnie i kiedy podmioty akceptują taką specjalizację. Ich współzależność staje się tym wyższa, im ich zdolność spełniania określonych funkcji i usług jest bardziej nierówna (asymetryczna).

Należy podkreślić, że coraz wyraźniej zaznaczający się wzrost zakresów i dynamiki współzależności międzynarodowych nie tylko nie ułatwia, lecz wręcz utrudnia przyjęcie intersubiektywnie zgodnej definicji pojęcia „współzależność". W najszerszym sensie termin ten oznacza wzajemną relację interesów podmiotów (narodów, państw, organizacji czy instytucji międzynarodowych), w ramach której wszelka zmiana pozycji jednego z nich dotyka pozycji innych. Znaczy to, że zachowania każdego z nich zależą w określonym stopniu od zachowań pozostałych. Drugie rozumienie pojęcia „współzależność" wiązane jest z myśleniem ekonomicznym, które zwraca uwagę na wzrost materialnej wrażliwości podmiotów międzynarodowych na rozwój ich środowiska zewnętrznego. Wreszcie trzecie i najwęższe pojmowanie współzależności sprowadza je do związków, których zerwanie staje się kosztowne dla każdego podmiotu, natomiast jeśli dla któregoś z nich zerwanie takie nie staje się kosztowne, to potwierdza brak istnienia rzeczywistych współzależności.

Wysoki stopień współzależności nie musi powodować różnicowania funkcji lub podziału pracy podmiotów. Współzależności antagonistów wynikają z podobieństw ich celów, środków i technik działania. Im dłużej trwa ich rywalizacja, tym bardziej współzależności te utrwalają się. Dlatego współzależności stają się wyższe między podmiotami najwyżej rozwiniętymi i ustabilizowanymi (jak największe mocarstwa lub organizacje i instytucje systemu ONZ).

Najogólniej można stwierdzić, że współzależność podmiotów międzynarodowych zaznacza się w przypadkach podziału ich pracy (tzn. aktywności międzynarodowej) i specjalizacji ich funkcji. Stają się one współzależne wtedy, kiedy wykonują wzajemnie wyspecjalizowane usługi. Współzależności rosną między podmiotami różniącymi się swymi zasobami i zdolnościami (np. rozwoju, obrony czy prestiżu). Stopień współzależności obniża się między podmiotami podobnymi i charakteryzującymi się zbliżonymi zdolnościami.

Współzależności mogą mieć znaczenie pozytywne lub negatywne. Pozytywne znaczenie współzależności przejawia się w trzech sytuacjach: gdy nie generują konfliktów; gdy służą rozwijaniu współpracy międzynarodowej; gdy ich zerwanie byłoby szkodliwe dla wszystkich zainteresowanych podmiotów. I odwrotnie, negatywne znaczenie współzależności przejawia się w trzech przeciwnych sytuacjach: gdy generują one konflikty; gdy zakłócają i hamują współpracę międzynarodową; gdy ich zerwanie nie szkodzi zainteresowanym podmiotom.

Pozytywny lub negatywny charakter współzależności w dużej mierze zależy od tradycyjnych form współpracy rządów, które muszą liczyć się z dwiema przeciwstawnymi tendencjami społecznymi w życiu międzynarodowym: 1) z nacjonalistycznymi, autarkicznymi czy reformatorskimi postulatami swoich obywateli, zmierzającymi do reduko-wania skali współzależności z innymi społeczeństwami; 2) z transnarodowymi procesami globalizacji różnych dziedzin życia społeczeństw, podnoszącymi skalę współzależności międzynarodowych.

Źródło: Józef Kukułka, Teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2000.

Newsletter



Wiadomość HTML?