Możliwości i trudności prognostyki międzynarodowej

Prognostyka międzynarodowa jest jedną z prognostyk szczegółowych (obok prognostyki gospodarczej, społecznej, kulturalnej i innych) i częścią prognozologii. Spełnia ona nie tylko funkcje praktyczne (normatywne), lecz także teoretyczne (poznawcze). Stanowi najmłodszą ze wszystkich prognostyk szczegółowych, ponieważ zamówienie społeczne na nią oraz naukowe warunki prognozowania w sferze stosunków międzynarodowych pojawiły się najpóźniej (np. w stosunku do potrzeb przewidywania mechaniki ciał niebieskich, rozwoju techniki, polityki żywnościowej, hodowlanej czy demograficznej).

O możliwościach rozwoju prognostyki międzynarodowej decyduje nie tylko rzadka w tej dziedzinie zbieżność potrzeb i możliwości prognozowania, lecz także znacznie większa niż w innych dziedzinach liczba czynników obiektywnych i subiektywnych, a zwłaszcza czynników niewymiernych (jakościowych). Tymczasem różne prognostyki szczegółowe dowiodły, że największy stopień prawdopodobieństwa prognoz występuje w tych dziedzinach, które z trudem poddają się ujęciom ilościowym (jak w procesach etnicznych, w zachowaniach zbiorowych czy w dążeniach podmiotów politycznych). Do tej dziedziny należą niewątpliwie stosunki międzynarodowe. Dlatego prognostyka międzynarodowa pojawiła się późno w systematyce prognostyk szczegółowych. Na ponad 300 placówek, które zajmowały się w 1970 r. w Europie prognozowaniem, tylko dwie uprawiały prognostykę międzynarodową programowo: International Peace Research Institute oraz Association Internationale des Futuribles. Prognozowaniem zmian w środowisku międzynarodowym zajęły się też instytuty studiów strategicznych.

Można więc stwierdzić, że o możliwościach rozwoju prognostyki międzynarodowej decydowały praktyczne potrzeby oddziaływań wojskowo-strategicznych państw w okresie „zimnej wojny" oraz potrzeby przewidywania szans oddziaływań dyplomatycznych. Nawet ci, którzy różnych prognostyk nie uważali za naukę, uznawali przydatność prognostyki międzynarodowej do stawiania diagnoz i hipotez oraz odkrywania długofalowych trendów, rzutujących na przyszłość stosunków międzynarodowych. Natomiast ci, którzy traktowali prognostykę międzynarodową jako naukę, uzasadniali swoje stanowisko twierdzeniem, że ludzie tworzą swoją historię nie tylko w czasie przeszłym i teraźniejszym, lecz także w przyszłym i że powinni ją poznawać w wizji przyszłości. Z naukowego poznawania przyszłości wyprowadzali wniosek o możliwości wpływania badaczy wraz z politykami na przyszłe środowisko międzynarodowe i porządek światowy.

Uznane potrzeby i możliwości uprawiania prognostyki międzynarodowej sprawiły, że zastosowano ją w trzech zakresach stosunków międzynarodowych, w których wnioskowanie prognostyczne było najbardziej oczekiwane: 1) w zakresie międzynarodowych stosunków gospodarczych 2) w zakresie rozwoju nauki i techniki oraz zbrojeń i struktur bezpieczeństwa 3) w zakresie elementów, struktur i warunków międzynarodowego ładu pokojowego.

Prognostyka międzynarodowa w trzech wymienionych zakresach nie udowodniła trafności przewidywań szczegółowych. Nie udało jej się przewidywać ewolucji choćby napięć międzynarodowych czy kryzysów finansowych. Przybliżyła się natomiast do wskazywania wpływu wielkich regularności historycznych na przyszłą ewolucję stosunków międzynarodowych. Sformułowana na tej podstawie prawidłowość mówiąca o upadku wszelkich imperiów pozwoliła przewidzieć przyszły upadek imperium radzieckiego.

Wspomniane doświadczenia prognostyki międzynarodowej dowodzą jej silnych zależności od prognostyk narodowych i tych ich sektorów, które łatwiej poddają się ujęciom ilościowym. Ograniczony w ten sposób zasięg prognostyki międzynarodowej do badań stosowanych i wykorzystujących czynniki ilościowe nie odpowiada wymogom badań podstawowych oraz przewidywaniom działań dyplomatycznych. Szanse rozszerzonego rozwoju i użyteczności prognostyki międzynarodowej zależą od rozciągnięcia jej badań na wszystkie formy działań dyplomatycznych, na czynniki najnowszej ewolucji stosunków międzynarodowych (ekologia, redukcja zbrojeń, wzrost gospodarczy, procesy globalizacji i inne), jak również na badania podstawowe, dotyczące metodologii prognostyki międzynarodowej. Spełnienie powyższych warunków ułatwi autonomizację prognostyki międzynarodowej od prognostyk narodowych, podniesie stopień prawdopodobieństwa prognoz, zmniejszy ryzyko błędów oraz zwiększy zapotrzebowanie poznawcze i operacyjne na analizy prognostyczne.

Trudności w rozwoju prognostyki międzynarodowej wynikają z przyczyn obiektywnych i subiektywnych. Do przyczyn obiektywnych należą cechy najnowszych stosunków międzynarodowych, których zjawiska i procesy stają się coraz bardziej skomplikowane. Nadzwyczaj dynamicznie zmienia się ich zakres podmiotowy, przedmiotowy, przestrzenny i czasowy. Wzrasta też liczba zmiennych czynników, ich funkcji i struktur podlegających prawom rozwoju stosunków międzynarodowych. Do przyczyn subiektywnych trudności w rozwoju prognostyki międzynarodowej należy młodość nauki o stosunkach międzynarodowych i jej teorii, której twierdzenia dotyczące wnioskowania prognostycznego zostały tylko częściowo sprawdzone.

Rosnące, co prawda, zainteresowanie głównych decydentów w stosunkach międzynarodowych różnymi rodzajami prognoz międzynarodowych, które ułatwiałyby im dostrzeganie w przyszłości tego, co możliwe, prawdopodobne i pożądane, stanowi ważną przesłankę rozwojową prognostyki międzynarodowej. Rządy z coraz większą uwagą odnoszą się do badań prognostycznych w sektorach ich największego zainteresowania i dlatego zaznacza się coraz silniejsze sprzężenie nauki (instytutów, biur, badaczy) z polityką zagraniczną państw. Badaniom tym sprzyjają także procesy współzawodnictwa, współpracy i globalizacji w różnych dziedzinach stosunków międzynarodowych.

Zwolennicy prognostyki międzynarodowej powinni jednak zdawać sobie sprawę z trudności jej rozwoju i przezwyciężać je. Chodzi zwłaszcza o poznawcze opanowywanie wielowymiarowości i wieloaspektowości stosunków międzynarodowych, przezwyciężanie niemożności eksperymentowania w rzeczywistości międzynarodowej i empirycznego sprawdzania różnych modeli jej przyszłości, jak również o dociekanie procesów innowacji w życiu międzynarodowym.

Historia prognostyki międzynarodowej odrzuciła twierdzenie czołowego reprezentanta szkoły realizmu politycznego, że prawdziwe przepowiednie w stosunkach międzynarodowych są w ogóle niemożliwe. Potwierdziła natomiast konieczność intensywnej obserwacji dużej ilości zjawisk i procesów międzynarodowych, którą właściwa analiza naukowa może doprowadzić do odkrycia określonych trendów rozwojowych oraz związanej z nimi wielości przyszłości. Może przy tym wykorzystywać znajomość praw rozwojowych stosunków międzynarodowych, aby wskazywać przyszłości możliwe i najbardziej prawdopodobne.

Ogólnie możemy przeto stwierdzić, że możliwość i przydatność uprawiania prognostyki międzynarodowej została uznana w ostatnich trzech dekadach XX wieku w nauce o stosunkach międzynarodowych wielkich i rozwiniętych krajów. Uznano także za potrzebne rozwijanie międzynarodowej współpracy oraz łączenie w niej wiedzy i wyobraźni.

Źródło: Józef Kukułka, Teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2000.

Newsletter



Wiadomość HTML?