System międzynarodowy

Pojęcie i istota systemu międzynarodowego

W badaniach nad stosunkami międzynarodowymi rozróżniamy system w znaczeniu ontologicznym i metodologicznym. W tym pierwszym mamy do czynienia z systemem istniejącym obiektywnie w świecie rzeczywistym, w drugim zaś jest on traktowany jako "narzędzie badawcze, model pojęciowy, umożliwiający analizę i wyjaśnianie zjawisk oraz procesów międzynarodowych". Konieczność zastosowania ontologicznej perspektywy do naukowego wyjaśnienia tego pojęcia jest zabiegiem niezbędnym, podyktowanym koniecznością ustalenia, "jaki jest stosunek treści naszej wiedzy do niezależnie od nas istniejącego, rzeczywistego świata". Liczne i różnorodne opracowania na temat systemu międzynarodowego i jego ogólnego obrazu wykazują ponad wszelką wątpliwość, że to, co się wyjaśnia, i przez co się wyjaśnia zależy nie tylko od zastosowanych metod badawczych, ale także od tego, jak sobie wyobrażamy system międzynarodowy i relacje występujące między jego częściami składowymi. One to w dużym stopniu decydują o jego atrakcyjności i trwałości. Każdy system - również międzynarodowy - aby przetrwał, musi dążyć do utrzymania stanu równowagi funkcjonalnej lub dynamicznej, tj. takiej, w której jest zdolny wytwarzać mechanizmy likwidujące zakłócenia mogące naruszyć jego stabilność lub gdy nie zmienia swoich zasadniczych parametrów pod wpływem owych zakłóceń. Zagadnienie równowagi i stabilności systemu wiąże się z intensywnością interakcji wewnątrz i poza granicą systemu, czyli w jego środowisku. Środowisko systemu to nic innego, jak to wszystko, co znajduje się poza jego granicami i co przyczynowo i koegzystencjalnie jest z nim związane. System bowiem funkcjonuje pozostając pod wpływem dwóch wartości, opisywanych jako "wyjścia" i "wejścia". Wejścia to zdarzenia, zjawiska, procesy oddziałujące na wewnętrzną politykę państw, na dynamikę zmian w systemie, intensywność przejawiania się, czyli na to, co "wdziera się do systemu z jego środowiska, niezależnie, czy są to pożądane czy niepożądane zjawiska, decyzje, procesy itp." Wyjścia z kolei to wszystko, co dowodzi oddziaływania systemu na środowisko międzynarodowe. Każdy system ma także niezauważalną dla pobieżnego obserwatora granicę systemu, czyli to wszystko, co odróżnia system od środowiska i otoczenia, obszaru funkcji systemu od wszystkiego, czego te funkcje nie dotyczą bezpośrednio.

Kategoria "system międzynarodowy" mieści się niewątpliwie w klasie pojęć abstrakcyjnych, metaforycznych, podobnie jak wszystkie teorie strukturalne. W literaturze przedmiotu nie istnieje ogólna, powszechnie akceptowana definicja systemu międzynarodowego. Jej konstrukcja byłaby zresztą zabiegiem sztucznym i mało przydatnym poznawczo. Nawet tak znany przedstawiciel nurtu pluralistycznego, jak J. Burton, rysujący świat w modelu "pajęczyny zależności", nie skonstruował własnej i adekwatnej do swej teorii definicji systemu globalnego. Jego praca World Society jest zaledwie próbą konceptualizacji pojęcia "globalny system międzynarodowy", skoro jego istotę sprowadził zaledwie do relacji pomiędzy tworzącymi go elementami. Brak w niej takiej szczególnej zmiennej niezależnej, jak struktura systemu międzynarodowego, oraz odróżnienia poziomu analizy systemu od poziomu relacji między poszczególnymi uczestnikami tegoż systemu. G. Modelski określa system międzynarodowy jako system społeczny, charakteryzujący się właściwymi sobie strukturalnymi i funkcjonalnymi mechanizmami działania, który tworzą elementy, interakcje między nimi oraz ich atrybutami. W znaczeniu nadanym przez G. Modelskiego system odzwierciedla "charakterystyczne wzorce działań i oddziaływań tworzących go elementów", R. Aron zaś definiował system międzynarodowy jako "grupę państw utrzymujących regularne stosunki, zdolnych do wspólnych działań w przypadku zagrożenia".

Niezależnie jednak, jak zdefiniujemy system międzynarodowy, należy pamiętać, iż w sensie analitycznym na funkcjonowanie systemów międzynarodowych oraz ilość i jakość interakcji systemowych i pozasystemowych ogromny wpływ mają tzw. zmienne niezależne i zależne. Te pierwsze to: uczestnicy stosunków międzynarodowych, struktury systemu (np. sojusze, układy), cechy środowiskowe (naturalne, wojskowe, polityczne, technologiczne). Te drugie to: pozycje i role uczestników stosunków międzynarodowych, stabilność bądź niestabilność systemu, zdolność kontrolowania środowiska (wpływania na nie). Owe zmienne niezależne i zależne warunkują charakter celów i wartości systemów, decydują o mechanizmach kształtujących ich rodzaje, częstotliwości interakcji i innych parametrach.

Pojęcie systemu międzynarodowego niezależnie od faktu, czy punktem wyjścia jest system globalny, czy podsystemy systemu globalnego, w nauce o stosunkach międzynarodowych, podobnie jak w innych naukach społecznych, kojarzy się z określoną całością, którą tworzą uczestnicy systemu, właściwe im interakcje oraz interakcje ze środowiskiem zewnętrznym. W zależności od sposobu jego zorganizowania i rodzajów interakcji może mieć postać systemu otwartego lub zamkniętego, stabilnego lub niestabilnego, imperialnego lub hegemonicznego. W każdej jednak jego postaci cechą wyróżniającą go jest struktura i właściwe mu sprzężenia systemotwórcze. Cechy owych sprzężeń są odbiciem podobieństw i różnic między relacjami, jakie mają miejsce w systemie, decydują o ich strukturze, ich hierarchii, intensywności i dynamice funkcjonowania. Każdy system dąży do ustanowienia, utrzymania lub przywrócenia stanu równowagi między zmiennymi systemu, mającymi zasadniczy wpływ na jego funkcjonowanie, i rodzajami interakcji wewnątrzsystemowych.

Przedstawiciele nurtu realistycznego i neorealistycznego definiują system międzynarodowy jako całość, której części składowe (państwa i inne podmioty) są ze sobą odpowiednio powiązane w ramach określonej struktury. Ponieważ anarchia i dystrybucja potencjałów stanowią istotną strukturalną właściwość systemu międzynarodowego, zachowania państw, preferowane strategie i cele są uzależnione od ich możliwości (capabilities) względem innych uczestników systemu. Takie postrzeganie systemu międzynarodowego odzwierciedla dominującą w tym paradygmacie koncepcję państwa jako głównego aktora stosunków międzynarodowych, jego działania zaś jako pochodne struktury systemu, w którym funkcjonuje. Czasem określa się go jako inter-state system, ponieważ zawęża się w nim poziom analizy do państw jako głównych uczestników systemu międzynarodowego. Jest to klasyfikacja poprawna, zawęża jednak system do systemu politycznego. Jest on wciąż najważniejszy z istniejących systemów społecznych, w którym tworzące go państwa realizują swe cele i ambicje, ale oprócz niego istnieją także inne podsystemy, które odzwierciedlają inne aspekty działań i oddziaływań tworzących je elementów.

Spoglądając na problem nieco szerzej, można przyjąć, iż system międzynarodowy (niezależnie od tego, czy mówimy o systemie politycznym czy ekonomicznym) tworzą nie tylko regularności i prawidłowości zachowań jego elementów, narzucane przez cechy strukturalne systemu, zakłócające jego egzystencję wpływy środowiskowe wejścia, ale także np. pojawiający się w nim aktorzy, aspirujący do przeprowadzenia zmian w jego strukturze, czy też intruzi, tworzący tzw. inwariantne elementy systemu. Te elementy struktury pełnią funkcje stabilizujące lub destabilizujące system międzynarodowy, sygnalizując jednocześnie jego postawę wobec środowiska międzynarodowego. Bardziej uniwersalne podejście do systemu międzynarodowego sugeruje, jak widać, iż odnosi się go nie tylko do jego struktury, aktorów (ich atrybutów i cech specyficznych) oraz zachowań, ale także do właściwości środowiska międzynarodowego.

Interakcje są wartością podstawową koncepcji systemu międzynarodowego, gdyż bez nich istnienie systemu traci jakikolwiek sens, podobnie jak motywacje, które stymulują do określonych zachowań. Pośrednio wyraża się to w konsekwencjach owych interakcji. Ustalone akcje i reakcje między elementami systemu mają zasadnicze znaczenie w procesie wyodrębniania z większych całości oraz decydują o cechach owego wydzielonego systemu. Te, które zapewniają integralność systemu, określa się jako systemotwórcze. One warunkują strukturę systemu (spłaszczoną, egalitarną czy hierarchiczną) oraz rzutują na rodzaje "sprzężeń". Mogą one mieć charakter podporządkowania, współdziałania, sterowania, przekształcenia, koordynowania i in. W procesie tym nie można jednak nie doceniać znaczenia środowiska systemu międzynarodowego. Jest ono zawsze czynnikiem warunkującym jego funkcjonowanie. Dla systemu międzynarodowego jest czymś w rodzaju kanwy, stanowiącej podstawę procesów ekonomicznych, technologicznych, społecznych i innych, dokonujących się zarówno w poszczególnych krajach, jak i subsystemach systemów wyższego rzędu, oddziałujących na jego funkcjonowanie za pomocą impulsów bezpośrednich i pośrednich. W tym ujęciu system może być także identyfikowany poprzez mechanizmy regulacyjne, jakie służą zaspokajaniu potrzeb systemu jako całości lub podsystemów. Mogą one mieć postać działań integracyjnych bądź dezintegracyjnych wobec środowiska, utrudniających lub ułatwiających jego adaptację do środowiska, które także jest poddawane określonym zmianom.

Tak definiowany system odzwierciedla całokształt ludzkiej aktywności, włączając w to innych aktorów (narody, jednostki, organizacje międzynarodowe; rządowe i pozarządowe, ich obiektywne i subiektywne atrybuty, tworzące się między nimi zależności, komponenty środowiskowych uwarunkowań zachowań się państw itd.) . Tworzą go elementy wyodrębnione z otoczenia ze względu na charakterystyczne dla nich sprzężenia zwrotne oraz działania, istotne dla dynamiki i właściwości środowiska, w jakim się znajduje. System międzynarodowy jest więc postrzegany jako podstawa uniwersalnych interakcji dla wszystkich lub większości jego uczestników. Dla realistów główny zbiór aktorów systemu międzynarodowego tworzą państwa, natomiast dla przedstawicieli nurtu systemowego są oni zaledwie podstawą budowy struktur wyższych, na globalnym kończąc. Zasadne wydaje się więc, że w tak postrzeganym systemie międzynarodowym zachowania jego uczestników odnoszą się nie tylko do działań wynikających z deterministycznego powiązania zachowań ze strukturą systemu, ale także do "percepcyjnych, motywacyjnych i środowiskowych uwarunkowań zachowania" aktora sceny światowej, określających jego preferencje polityczne, nadzieje i oczekiwania, preferowane cele i działania. W tym znaczeniu celowe jest wyróżnienie systemu globalnego (międzynarodowego) i różnych jego podsystemów. System międzynarodowy jest tutaj postrzegany jako podstawa uniwersalnych interakcji dla wszystkich lub większości jego uczestników oraz podsystemów systemu globalnego. Systemem globalnym można określić wszystkie poziomy interakcji w wyróżnionych funkcjonalnie podsystemach, takich jak np. polityczny, ekonomiczny, informacyjny czy kulturowy. Obejmują one najogólniejsze problemy i działania systemu światowego. Do jego funkcjonowania najistotniejsze są subsystemy: polityczny i ekonomiczny, choć współcześnie coraz większego znaczenia nabiera subsystem kulturowy. Subsystemy zaś to wydzielone, czy to ze względu na zasięg czy przedmiot, zorganizowane całości o charakterze integracyjnym bądź dezintegracyjnym względem systemu globalnego. Istniejące między nimi współzależności i określone oddziaływania sprawiają, że można mówić o systemie międzynarodowym na poziomie globalnym, regionalnym lub subregionalnym.

Środowiskiem dla tak rozumianego systemu jest globalny nadsystem, czyli procesy, zdarzenia i zachowania polityczne, a także społeczne, ekonomiczne, ekologiczne, kulturowe i szereg innych, które wpływają na strukturę interakcji między państwami oraz są przyczynowo i koegzystencjalnie związane z systemem. Zarówno w przypadku systemu globalnego, jak i jego subsystemów środowisko jest zawsze punktem odniesienia do analizy funkcjonowania systemu, realizacji jego celów, adaptacyjności i zdolności do przekształceń. Występują w nim czynniki, oddziałujące na system i same podlegające oddziaływaniu systemu (zmienne zależne, np. zdolność kontrolowania środowiska) oraz takie, które oddziałując na system, same pozostają niezmienialne (naturalne, ekonomiczne, technologiczne). Cechą charakterystyczną tak postrzeganego systemu jest współzależność, a nie autonomia uczestników oraz różnych jego subsystemów. W tym sensie interakcje między uczestnikami są ważnymi zmiennymi zależnymi systemu. Jeśli mają charakter uniwersalny, mamy do czynienia z globalnym systemem międzynarodowym, jeśli są one charakterystyczne dla grupy państw czy rodzaju stosunków, np. dyplomatycznych, politycznych czy gospodarczych, mówimy o subsystemach systemu globalnego. Zawsze jednak są dynamicznym elementem systemu wyższego rzędu, poprzez który wyraża się jego skłonność do samoorganizacji i przystosowywania się do zmian bądź to w strukturze systemu (tworząc nowe, dodatkowe podsystemy), bądź w jego funkcjonowaniu (współpraca, podporządkowanie, walka). W procesie interakcji ze środowiskiem, w którym dokonuje się przetwarzanie "wejść" w "wyjścia", zamknięta jest istota funkcjonowania i ewolucji systemu globalnego i subsystemów międzynarodowych.

Systemy złożone, zwłaszcza tak dynamiczne, jakim jest m.in. system globalny, wykazują większą niż inne skłonność do samoorganizacji. Wyraża się ona przede wszystkim w zdolności przystosowywania się do okoliczności mogących zakłócić jego efektywność i skuteczność (negative feedback effects) oraz w otwartości na celowe działania, które są następstwem czy to rozwoju stosunków międzynarodowych, ich różnicowania się, postępu naukowo-technicznego, kurczenia zasobów naturalnych i wielu innych (positive feedback effects). Należy podkreślić, że w większości przypadków granice subsystemów systemu międzynarodowego mają na ogół charakter umowny. Zależą one od celu badawczego, środowiska systemu i funkcji, jakie system ma spełnić. Uwaga ta dotyczy zarówno systemów rzeczywistych, jak i modeli teoretycznych, konstruowanych wyłącznie do celów analitycznych, porządkujących naszą wiedzę o tych pierwszych. Systemy globalne mają natomiast granice najbardziej nieostre, bo wyznaczone granicami globu. W teorii więzi znanego i uznanego teoretyka stosunków międzynarodowych J. Rosenaua mówi się o 3 rodzajach powiązań systemowych "wyjść" i "wejść", a mianowicie o powiązaniach:

  • rywalizujących, jeśli "wejście" jest nie tylko odpowiedzią na "wyjście", ale ma także taki sam kierunek jak "wyjście";
  • oddziałujących, jeśli interakcje przecinają granice państw, a kierunek "wyjścia" jest inny niż "wejścia";
  • przenikających, jeśli obywatele jednego państwa są uczestnikami procesów zachodzących w innym państwie.

Struktura systemu międzynarodowego

"Struktura" systemu jest jednym z podstawowych, chociaż najtrudniej definiowalnych pojęć, wkomponowanych do badań systemowych przez przedstawicieli szkoły neorealistycznej. Można ją określić jako rodzaj współzależności i oddziaływań między elementami systemu, koniecznymi, aby mógł on należycie funkcjonować. Sposób ich uporządkowania, a także ilość i jakość oddają istotę i charakter systemu międzynarodowego. Są dla niego rodzajem rekwizytu, pozwalającego odróżnić go od innych systemów. We współczesnych systemach międzynarodowych, głównie pod wpływem silnego oddziaływania na nie nauki i techniki, zarówno współzależności, jak i rodzaje oraz ilość interakcji stają się coraz bardziej kompleksowe i skomplikowane. Przez strukturę systemu rozumieć można także jego wewnętrzną organizację i dominujące w nim interakcje. Bywa ona także utożsamiana z kategorią "porządek", czasem "sieć" lub zespołu sprzężeń między elementami. We wszystkich tych znaczeniach ma charakter ładu uniwersalnego, który zabezpiecza niezależność państw w anarchicznym ze swej istoty środowisku międzynarodowym, wyrażając zarówno ilościową, jak i jakościową charakterystykę systemu. Tworzy niezbędny element systemu, jest dla niego zmienną niezależną. Jeśli zaś chodzi o jej znaczenie w wymiarze pojedynczego uczestnika stosunków międzynarodowych czy subsystemu międzynarodowego, ma ona bezpośredni wpływ na jego miejsce w systemie, odgrywane role oraz możliwości działań i oddziaływań. To właśnie struktura określa dynamiczny model zachowań poszczególnych podmiotów (units). Ich miejsce zmienia się wraz ze zmianą struktury systemu. Ta bowiem, choć stabilna w pewnych czasowych interwałach, zawiera w sobie potencjalną dynamikę. Od usytuowania w określonym miejscu w strukturze systemu międzynarodowego zależy często skala jego niezależności, rezultaty jego działań i oddziaływań. Brak wyraźnie określonej struktury sprawia, że według przedstawicieli szkoły neorealistycznej nie możemy mówić o analizie systemowej, lecz co najwyżej o podejściu systemowym. Według A. Wendta strukturę lub "porządek" można rozumieć tak jak Hobbes jako "stan czy sytuację, w której ludzie zachowują się zgodnie z oczekiwanymi wzorcami, mając na celu redukcję napięć i nieporozumień" lub też "określony stały wzór, model zachowań. Mogą one przybierać model zachowań konfliktujących społeczeństwo lub integrujących je". Świadczy ona jednak i pokazuje stan lub stopień stabilności systemu, niezbędny dla jego tożsamości. Systemowy poziom analizy jest postrzegany przez neorealistów jako bardzo ważne źródło tworzonego modelu zachowań członków systemu. Można więc powiedzieć, że w neorealistycznym postrzeganiu systemu międzynarodowego "struktura staje się obiektem badawczym" i elementem przesądzającym o atrakcyjności neorealistycznej teorii stosunków międzynarodowych. Najczęściej określa się ją jako całość zdeterminowaną "podziałem możliwości pomiędzy jednostkami" lub "niezamierzonym rezultatem zachowań państw, zmierzających do zapewnienia im bezpieczeństwa".

To aprioryczne założenie - przy swej innowacyjności - nie wyjaśnia jednak całej złożoności mechanizmów współtworzących współczesny system międzynarodowy lub jego subsystemy, ruchów antysystemowych czy procesów, które mogą go "rozsadzić od wewnątrz", by przywołać uwagi I. Wallersteina o zagrożeniach i wyzwaniach stojących przed globalnym systemem kapitalistycznym. Decydujące dla jego kształtu są bowiem rodzaje sprzężeń zachodzących między poszczególnymi elementami systemu a strukturą. One też mają bezpośredni wpływ na możliwości, aktywność i role odgrywane przez uczestników systemu międzynarodowego. Są one rodzajem "wędzideł", które zakreślają uczestnikowi systemu międzynarodowego granice jego autonomii.


Newsletter



Wiadomość HTML?