Wojsko a polityka

Ślady powstania nowoczesnych sił wojskowych można odnaleźć w okresie, który zaczął się wraz z końcem średniowiecza, kiedy to w państwach europejskich zaczęły rozwijać się organizacje wojskowe w ujednoliconej formie, zwykle w postaci stałych sił zbrojnych. W XIX wieku armia zamieniła się w wyspecjalizowaną instytucję z zawodowym dowództwem, odrębną od reszty społeczeństwa. Z kolei europejskie podboje kolonialne sprawiły, że ten model wojskowy został przyjęty na całym świecie, a armia stała się elementem organizacji prawie każdego państwa. Za wyjątek od tej reguły jest czasami uznawane Portoryko. Jednakże brak sił wojskowych jest w tym wypadku możliwy tylko ze względu na bezpieczeństwo zapewnianie przez wojsko USA.

Armia to szczególna instytucja polityczna. Cztery cechy odróżniają ją od innych instytucji oraz nadają jej widoczną, a nawet znaczną przewagę nad organizacjami obywatelskimi. Po pierwsze, jako narzędzie wojny, wojsko posiada w zasadzie monopol na broń i znaczącą siłę wywierania przymusu. Jako że jest w stanie wspierać lub obalać reżim, lojalność armii jest niezbędna dla przetrwania państwa. Po drugie, siły wojskowe są ściśle zorganizowane i wysoce zdyscyplinowane. Charakteryzują się hierarchią stopni i kulturą bezwzględnego posłuszeństwa. Stanowią zatem skrajny przykład biurokracji w weberowskim tego słowa znaczeniu. Przyczynia się to do niezwykle skutecznej organizacji armii, chociaż może również powodować brak elastyczności oraz zniechęcać do podejmowania inicjatyw i innowacji. Po trzecie, stałą cechą charakterystyczną wojska jest odrębna kultura i zestaw wartości, a także poczucie zespołowej solidarności, które przygotowuje żołnierzy na walkę, zabijanie i możliwą śmierć. Kultura wojskowa, ukazywana czasem jako "na wskroś" prawicowa i głęboko autorytarna (za sprawą tradycyjnego nacisku, jaki kładzie się na dowodzenie, służbę i honor), może być również zakorzeniona w takich poglądach politycznych jak rewolucyjny socjalizm (na przykład w Chinach) czy fundamentalizm islamski (jak w Iranie). Po czwarte, armia jest często postrzegana, na ogół także przez siebie samą, jako instytucja, znajdująca się "ponad" polityką, w takim sensie, że ponieważ zapewnia bezpieczeństwo i integralność państwa, jest strażnikiem interesu narodowego. Gwarantuje to większości sił zbrojnych specjalny status i szacunek, lecz może także skłaniać wojsko do brania udziału w polityce, zwłaszcza gdy fundamentalne interesy narodowe są jego zdaniem zagrożone.

Z drugiej strony błędem jest postrzeganie armii jako pojedynczej, spójnej instytucji z podobnymi cechami politycznymi we wszystkich społeczeństwach. Podziały w wojsku mogą pochodzić z różnych źródeł. Przykładowo - konflikty mogą powstawać między ogólnie konserwatywnymi oficerami o wyższej randze, często rekrutowanymi ze środowisk elitarnych, a żołnierzami niższej rangi, którzy być może niecierpliwie oczekują na promocję, albo są bardziej otwarci na postępowe i radykalne poglądy. Podobnie istnieje duże prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu między wąską grupą oficerów, która jest uprzywilejowana zarówno społecznie, jak i zawodowo, a rekrutami czy szeregowymi, którzy zwykle wywodzą się z klasy pracującej lub ludności wiejskiej. Współzawodnictwo i rywalizacja o prestiż i skąpe środki również mogą dzielić różne siły zbrojne i jednostki wewnątrz armii. Znaczenie mogą mieć także podziały regionalne czy etniczne.

Wpływ na charakter poszczególnych sił zbrojnych wywierają zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Zalicza się do nich historia i tradycje armii, a także poszczególnych pułków czy jednostek oraz natura szerszego systemu politycznego, kultury politycznej i wartości samego reżimu. Przykładowo, duży wpływ na polityczną orientację Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej wywarła decydująca rola, jaką odegrała, ustanawiając w roku 1949 reżim komunistyczny oraz ścisła kontrola partyjna na każdym szczeblu wojskowym. W Niemczech Zachodnich siły zbrojne były podporządkowane systematycznemu procesowi politycznej indoktrynacji, mającej na celu wykorzenienie poparcia dla nazizmu i jego wartości oraz wpojenie zasad politycznej demokracji. Ostatecznie trudno mówić o naturze i znaczeniu wojska posługując się ogólnikami, ze względu na różne role, jakie armia może odgrywać w życiu politycznym. Do najważniejszych z nich zaliczamy:

  • rolę narzędzia wojennego;
  • rolę gwaranta politycznego porządku i stabilności;
  • rolę grupy interesu;
  • rolę alternatywy dla władzy cywilnej.

Rola armii

Armia jako narzędzie wojny

Głównym celem armii jest służenie jako instrument wojny, który w razie konieczności można skierować przeciwko innym społeczeństwom. Właśnie dlatego powstanie armii jako oddzielnej i trwałej instytucji zbiegło się z rozwojem systemu państwowego we wczesnym okresie nowożytności. Najważniejsze jest jednak to, że siły zbrojne można wykorzystać zarówno do celów obronnych, jak i ofensywnych. To zdolność armii do obrony kraju przed agresją z zewnątrz jest powodem, dla którego prawie wszystkie państwa posiadają siły zbrojne. Uważa się, że wojsko to element nowoczesnego państwa, który jest równie istotny jak policja, sądy czy poczta. Jednakże owa rola obronna pociąga za sobą sprzeczne implikacje dotyczące rozmiaru i natury armii.

Z jednej strony siły wojskowe muszą być dostatecznie uzbrojone, aby nie tylko dorównać potędze potencjalnych agresorów, ale i móc ich zniechęcić. Często takie kalkulacje prowadziły do kończącego się wojną wyścigu zbrojeń, ponieważ przygotowania obronne wywoływały międzynarodowe niepokoje, gdyż państwa ościenne postrzegały je jako zagrożenie. Taka sytuacji miała bez wątpienia miejsce w wyścigu marynarek Wielkiej Brytanii i imperialnych Niemiec przed wybuchem I wojny światowej. Jednakże, wyścig zbrojeń, który utrzymuje skuteczną równowagę sił, może także zniechęcać do militarnej agresji, jak w przypadku zimnej wojny.

Z drugiej strony, jeśli wojsko posiada wyłącznie rolę militarną, może to powodować długie okresy bezczynności, w czasie których armia musi utrzymywać stan pogotowia, który nigdy nie jest wykorzystany. Ponadto, skuteczne powstrzymywanie agresji może w rzeczywistości osłabić publiczne poparcie dla wydatków na wojsko, ponieważ wiąże się ono zwykle z poczuciem realnego zagrożenia. Tak więc koniec zimnej wojny doprowadził do "korzyści płynących z pokoju" w postaci przeniesienia środków ze sfery woskowej na cele krajowe, zarówno w byłym komunistycznym bloku wschodnim, jak i na kapitalistycznym Zachodzie. W Szwajcarii, która posiada długą historię neutralności i braku interwencji, armia została zredukowana jedynie do symbolu narodowej jedności. Jednakże w okresie pozimnowojennym przedefiniowano rolę sił wojskowych pod kilkoma istotnymi względami. Między innymi pod względem wykorzystania personelu i środków wojskowych w celu interwencji humanitarnej, co miało miejsce w przypadku działań NATO w byłej Jugosławii, a także pod względem przeciwdziałania zagrożeniu terroryzmem, zwłaszcza po atakach na Nowy Jork i Waszyngton we wrześniu 2001.

Kiedy wykorzystuje się siły wojskowe w celu ofensywy lub ekspansji, ich znaczenie znacznie wzrasta. Do prowadzenia wojny przeciwko innym państwom konieczne jest, aby wojsko wyrażało chęć i było w stanie działać jako nośnik agresji oraz aby jego działania zaczepne były w dużej mierze popierane przez społeczeństwo. Tak więc państwa nastawione na ekspansję charakteryzują się zwykle wysokim poziomem wydatków na wojsko, włączaniem dowódców wojskowych w proces tworzenia polityki oraz wzrostem militaryzmu, jako że poglądy i wartości kojarzone zwykle z armią rozprzestrzeniają się wśród obywateli. Klasycznym przykładem reżimu militarystycznego była niemiecka Trzecia Rzesza pod rządami Hitlera.

Nazistowski totalitaryzm działał po części za sprawą zniknięcia podziału między instytucjami militarnymi a cywilnymi, powodując militaryzację życia politycznego. Partia nazistowska była zorganizowana na modłę wojskową. Prominentne osobistości nosiły mundury, a poza tym przyjęto kulturę podobną do wojskowej oraz hierarchię stopni. Wewnątrz partii powstawały organizacje zbrojne, zwłaszcza SA (Sturmabteilung) i SS (Schutzstaffel). Po przejęciu władzy przez Hitlera w 1933 roku nastąpił proces rozrostu wojska, a także zawarto sojusz z przywódcami armii. Przypieczętowała to czystka dokonana przez SA w czerwcu 1934 roku w czasie tzw. nocy długich noży. Ponadto nieustające agitacja i propaganda, podkreślające rzekomą niesprawiedliwość Traktatu Wersalskiego (1919), pomogły przygotować naród niemiecki na program militarnej agresji, która doprowadziła do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. Nie należy jednakże utożsamiać militaryzmu i priorytetowym traktowaniem interesów wojskowych czy z dominacją przywódców wojskowych nad cywilnymi. W pewnym stopniu niemiecki militaryzm lat trzydziestych ubiegłego wieku był środkiem podporządkowującym armię, który zamieniał ją w narządzie służące do osiągania ideologicznych celów nazistów. Konsekwencją wrogich stosunków między Hitlerem a kluczowymi generałami, którzy byli przekonani, że wciągnął on Niemcy w wojnę, która ostatecznie zniszczy zarówno  Niemcy, jak i armię, był spisek, mający na celu podjęcie próby bombowego zamachu na życie Hitlera w 1943 roku.

Armia jako gwarant politycznego porządku i stabilności

Nie trzeba dodawać, że zdolność do stosowania środków przymusu, jaką dysponuje wojsko i skuteczność działań mają znaczenie nie tylko w polityce międzynarodowej. Pomimo tego, że siła wojskowa jest zwykle skierowana przeciwko innym społecznościom politycznym, może być również ważnym czynnikiem w polityce krajowej. Jednakże warunki, w jakich wykorzystuje się wojsko, oraz zadania, jakie się mu stawia, różnią się w zależności od systemu i państwa. Jedno z najmniej kontrowersyjnych działań, do jakich użyte może zostać wojsko, dotyczy sytuacji wyjątkowych, na przykład w przypadku klęsk żywiołowych. Tego rodzaju zaangażowanie w sprawach krajowych ma charakter wyjątkowy i zwykle jest pozbawione znaczenia politycznego. Jednakże tego samego nie można powiedzieć o sytuacjach, w których siły zbrojne są wykorzystywane do nadzorowania niepokojów i sporów, w których uczestniczą zwykli obywatele.

Przykładowo, odziały wojsk amerykańskich zostały wykorzystane, aby wykonywać federalne rozkazy dotyczące segregacji rasowej w czasie walk o prawa obywatelskie w latach 50. i 60. XX wieku. Podobnie w Wielkiej Brytanii w latach 70. i 80. XX wieku wezwano wojsko w czasie sporów pracowniczych, aby świadczyło służbę przeciwpożarową i sanitarną. Takie sytuacje wywołują krytykę, nie tylko dlatego, że sposób wykorzystania armii wkracza w zakres obowiązków zwykle przypisywanych policji, ale także ponieważ sprzeniewierza się tradycyjnej neutralności sił wojskowych. Podkreśla to, jak trudno jest rozróżnić między użyciem wojska wewnątrz kraju jako instrumentu "publicznego", służącego interesowi narodowemu, a między wykorzystaniem sił zbrojnych jako broni "politycznej", popierającej stronnicze cele urzędującego rządu. Podział ten zamazuje się jeszcze bardziej, kiedy używa się wojska w celu stłumienia niepokojów społecznych lub przeciwstawienia powstaniu obywateli.

Niektóre państwa stoją przed problemem tak poważnych niepokojów i zamieszek politycznych, że opanowanie ich przekracza możliwości policji obywatelskiej. W szczególności ma to miejsce w przypadku poważnych konfliktów religijnych, etnicznych, czy narodowościowych. W takich sytuacjach jedynie wojsko jest w stanie zagwarantować integralność państwa. Ponadto, aby osiągnąć ten cel, może zostać nawet wciągnięte w wojnę domową. W roku 1969 odziały wojsk brytyjskich zostały wysłane do Irlandii Północnej, aby bronić nękaną mniejszość katolicką. Jednak w miarę upływu czasu, musiały zająć się powstrzymywaniem akcji terrorystycznych na tle religijnym, prowadzonych przez Irlandzką Armię Republikańską (Irish Republican Army, IRA) i walczące po przeciwnej stronie grupy "lojalistów", takie jak Stowarzyszenie Obrońców Ulsteru (UDA) i Siły Obrony Ulsteru (UDF). Również armię indyjską wykorzystywano kilkakrotnie w celu powstrzymania niepokojów społecznych i przywrócenia porządku politycznego. Do przykładów zalicza się usunięcie sikhijskich separatystów ze Złotej Świątyni w Amritsarze w roku 1984, gdzie zginęło 1000 osób, oraz zajęcie w roku 1992 przez hinduskich fundamentalistów miejscowości Ajodhja, po uprzednim zburzeniu wiekowego meczetu Babri Masdźid. Odziały rosyjskie w roku 1994 zostały z kolei wysłane do Republiki Czeczeńskiej, aby udaremnić jej starania o odzyskanie niepodległości. Operacja ta przerodziła się w regularną wojnę, zamieniając się później w trwającą po dziś dzień wojnę partyzancką.


Newsletter



Wiadomość HTML?