Wspólnota lokalna - pojęcie, formy i wpływ na rozwój samorządności

Wspólnota lokalna jako kategoria zbiorowości społecznej

Człowiek, jako jednostka potrafiąca kontaktować się z innymi i dzięki temu rozumnie współtworzyć środowisko wokół siebie, żyje w różnych zbiorowościach społecznych. Te powstają w czasie i na określonym terytorium, podlegają rozwojowi historycznemu i posiadają cechy naznaczone ważnymi wydarzeniami życia społecznego. W zbiorowości trwałe i powtarzalne procesy kształtują jej strukturę, a współtworzące ją jednostki stawiają przed sobą cele do realizacji. Wśród etapów, które przyczyniają się do tworzenia zbiorowości społecznej należy wymienić:

  1. Etap tworzenia styczności społecznej, w skład której wchodzą:
    1. styczność przestrzenna polegająca na uświadomieniu sobie przez jednostki istnienia innych, postrzegania i rejestrowania takich cech, jak płeć, wiek, wzrost, wygląd fizyczny czy liczebność innych;
    2. styczność psychiczna przeradzająca postrzeganie przestrzenne innych w łączność interpersonalną i rodząca zainteresowanie wynikające z określonych cech innych jednostek. W dalszej kolejności mogą pojawić się uczucia zaangażowania;
    3. styczność społeczna, która wprowadza w życie złożone układy stanowiące punkt odniesienia dla przedmiotów o charakterze materialnym bądź duchowym. Jednostki są zainteresowane współpracą ze sobą w celu urzeczywistniania kontaktu z tym przedmiotem.
  2. Etap wzajemnego oddziaływania polega na systematycznym i trwałym wykonywaniu czynności rodzących u innych jednostek określone reakcje, co w efekcie przyczynia się do odwzajemnienia działań przez jednostkę inicjującą reakcję pierwotną. W szerszych układach społecznych grupy tworzą specyficzne wzory działań, które stają się elementami więzi. Są one trwałe i w niewielkim stopniu ulegają przekształceniom. Do typowych wzorów działań zalicza się: pozytywne nakłanianie, podporządkowanie oraz naśladowanie.
  3. Etap kształtowania stosunków społecznych. Przez stosunek społeczny należy rozumieć system unormowanych oddziaływań między jednostkami na gruncie pewnej wspólnej płaszczyzny. Istotną cechą stosunku społecznego jest zasada wzajemności, która wprowadza postawę oczekiwań, uprawnień i obowiązków.

Zbiorowość społeczna, jak to zostało zaznaczone powyżej, stanowi skupisko ludzi, w którym wytworzyła się i utrzymuje więź społeczna. Więź ta jest systemem elementów obejmujących instytucje społeczne, stosunki społeczne, środki kontroli społecznej, jednostki, podgrupy itd. Jan Szczepański stwierdza, że "każda zbiorowość, jeżeli ma trwać, istnieć i rozwijać się, musi posiadać więź powodującą wewnętrzną spójność, zapewniającą zaspokojenie potrzeb indywidualnych i zbiorowych, lojalność członków wobec całości i przeciwstawienie się innym zbiorowościom lub współpracę z nimi, słowem, każda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana".

Z zacytowanego powyżej fragmentu wynika jasno, że zbiorowość powinna posiadać wewnętrzną organizację, która obejmuje wyznaczenie ról i pozycji społecznych. Pozycja społeczna jest zbiorem praw, obowiązków i oczekiwań przysługujących danej jednostce. Rola społeczna współtworzona jest przez oceny, wzory zachowań, które są przypisane określonej pozycji. Pojęcie roli wynika z pojęcia pozycji. Liczba i charakter ról i pozycji zależą od charakteru zbiorowości. W naukach społecznych, a ściślej w socjologii, wśród zbiorowości społecznych można wyróżnić następujące typy: zbiór społeczny, grupę, krąg społeczny, środowisko społeczne, pary i dwójki oraz społeczność nazywaną wspólnotą.

Zbiór społeczny jest ogółem ludzi posiadających cechę wspólną wyróżnioną przez obserwatora zewnętrznego. Zbiór może tworzyć kategorię i wówczas nie jest powiązany więzią wewnętrzną, a jedynie wyróżnia się go na podstawie pewnych cech wspólnych zauważalnych na zewnątrz. Kategorie mogą przyjmować formę zawodową, płci, wykształcenia, wieku, mniejszości etnicznych czy seksualnych. Grupę stanowi pewna liczba osób (co najmniej 3) powiązanych stosunkiem uregulowanym przez instytucje. Grupa musi mieć własne wartości, zasadę odrębności świadomość "my", organizację wewnętrzną. Na krąg społeczny składa się zespół osób spotykających się stale, utrzymujących styczność osobistą. Krąg nie ma wyraźnej zasady odrębności, ani wykrystalizowanej organizacji wewnętrznej. Ma mniejszy wpływ na jednostkę niż grupa, bo nie ma nad nią kontroli. W zamian za wewnętrznie luźną strukturę daje swoim członkom poczucie solidarności. Środowisko społeczne składa się ze zbiorowości, poszczególnych osób oraz grup oddziałujących na człowieka. Środowisko społeczne kształtuje każdą osobę podczas jej rozwoju, wpływając na jej poglądy i zachowania. Podstawowe cechy środowiska społecznego stanowią: gęstość rozmieszczenia ludzi, poziom kultury, zasobność materialna. Pary i dwójki (zwane także diadami) łączą więzi seksualne, pokrewieństwa, towarzyskie, pomocy, wychowawcze, zwierzchnictwa oraz znajomości przelotnej. Diady stanowią najmniejsze liczebnie zbiorowości społeczne, gdyż składają się tylko z dwóch osób. W literaturze przedmiotu diadzie odmawia się prawa uznania za grupę społeczną, gdyż nie posiada podstawowych jej cech, takich jak struktura, instytucje itp.

Społeczność nazywana wspólnotą to zbiorowość terytorialna, w ramach której jej członkowie mogą zaspokoić swoje podstawowe potrzeby. Zbiorowości mogą być względnie samowystarczalne i odizolowane (zbiegowisko, publiczność, tłum, audytorium to zbiorowości oparte na podobieństwie zachowań). Wspólnoty rozpatrujemy ze względu na powiązania ze środowiskiem geograficznym i przestrzennym, które zaspokajają potrzeby subiektywne i obiektywne jej członków. Potrzebą obiektywną jest konieczność utrzymania się przy życiu, co prowadzi do rozmieszczenia członków zbiorowości w terenie. Potrzebami subiektywnymi są poczucie więzi emocjonalnej oraz podejmowanie działań altruistycznych. Procesy zachodzące w ramach wspólnot koncentrują ludność i instytucje w konkretnych miejscach, a także powodują przemieszczanie się ludności. Jeśli procesy społeczne skupiają ludność w miastach, mówi się o urbanizacji, co skutkuje alienacją jednostek. W zbiorowościach wiejskich styczność osobista i podobieństwo położenia sytuacji życiowej w większym stopniu przyczyniają się do utrzymywania spoistości między jednostkami. Kategoria miejsca przyczynia się do rozwoju poczucia bezpieczeństwa poszczególnych jednostek, podczas gdy przestrzeń stanowi synonim wolności.

Reasumując, można zauważyć, że wspólnotą lokalną nazywamy zbiorowość społeczną, której członków łączy więź i dokonuje się w jej ramach styczność bezpośrednia. W ten sposób zostaje wyznaczona pozycja i rola poszczególnych członków tej zbiorowości, a co za tym idzie kształtuje się wewnętrzna organizacja. Najistotniejszym elementem wyróżniającym wspólnotę lokalną od innych zbiorowości jest określone terytorium, na którym zachodzą powyżej wspomniane procesy.

Definicje i teorie wspólnoty lokalnej

Próba rzetelnego przedstawienia definicji wspólnoty lokalnej jest zadaniem trudnym, gdyż wielość prezentowanych do tej pory koncepcji w naukach społecznych ujmuje i wyjaśnia w rozbieżny sposób pojęcie owych grup. Już w 1955 r. George A. Hilary dokonał uporządkowania pojawiających się definicji wspólnoty lokalnej, wskazując na ich 94 warianty, spośród których 69 wymieniało trzy najistotniejsze elementy tworzące społeczność lokalną: interakcje społeczne, terytorium, więzi łączące mieszkańców. Spory pojawiające się wokół sposobu definiowania społeczności lokalnych wskazują na istnienie różnic w przyjmowanych koncepcjach odnośnie rozumienia zjawisk społecznych. Często koncepcje te są naznaczone myśleniem ideologicznym, co w jeszcze poważniejszym stopniu niż' zakres formalny zaciemnia poruszaną problematykę. W definicjach oskarża się wspólnoty o wywieranie przymusu na jednostki, ograniczanie ich praw, uniemożliwianie swobodnej ekspresji.

Sposób prezentowania definicji wspólnoty lokalnej może wynikać z jednego z czterech zauważalnych nurtów postrzegania życia społecznego przez badaczy. Po pierwsze, społeczności lokalne określa się w kategoriach pojęciowych odnoszących się do teoretycznych konceptów systemu społecznego, funkcji oraz struktury. Wśród zwolenników takiego ujmowania zagadnienia wymienia się Talcotta Parsonsa, Margaret Stacey, Rolanda L. Warrena. Po drugie, społeczności lokalne mogą być rozpatrywane poprzez system interakcji zachodzących między jej członkami. Społeczność jest ujmowana jako przestrzeń przecinania się partykularnych interesów jednostek. Przedstawicielem tego nurtu jest Gideon Sjoberg. Po trzecie, wspólnoty lokalne postrzega się jako odrębne i oddzielone od innych grup twory, w których dopatruje się skłonności izolacyjnych. W tym nurcie społeczności społeczne widziane są jako samowystarczalne. Badaczami, którzy wpisują się w ten nurt pojmowania zjawiska, są Robert E. Park oraz Ernest W. Burgess. Po czwarte, wspólnota lokalna ujmowana jest jako wartość pozytywna dla jej członków, dzięki której odczuwają oni w stosunku do niej swoiste przywiązanie. Owo emocjonalne zaangażowanie jako istotny element definicyjny wyróżnia takich autorów jak: Noel Iverson, Robert M. Maclver.

W analizie badań nad społecznościami lokalnymi dokonanej przez Colina Bell'a i Howarda Newby'a wyodrębnia się pewne konstytutywne elementy owych społeczności, do których należą:

  1. wydzielone terytorium, które jest zamieszkiwane przez ludność,
  2. zespół instytucji społecznych obejmujących swym działaniem członków wspólnoty,
  3. uczucie przynależności i zrodzone na jego podłożu zaangażowanie w sprawy wspólnoty.

Jednakże wyodrębnienie elementów stycznych dla różnych definicji wspólnoty lokalnej nie wyczerpuje naukowych dysput związanych z omawianym zagadnieniem. Problematyka wspólnot doczekała się teorii, w których autorzy analizują takie kwestie, jak rozwój społeczny, przemiany społeczne, organizację wspólnot oraz ich przechodzenie od form pierwotnych do wtórnych. Twórcami teorii poświęconych społecznościom lokalnym są m.in. Ferdinand Tönnies, Emil Dürkheim, Charles Horton Cooley. W prezentowanych pracach poświęconych wspólnotom lokalnym wyodrębnia się cztery stanowiska: ekologiczne, strukturalno-funkcjonalne, interakcyjne oraz teorię działania.

Stanowisko ekologiczne

Przedstawicielem tej teorii był m.in. Robert M. McKenzie. Społeczność lokalna żyje w określonej przestrzeni, w której zachodzą takie procesy, jak: rywalizacja o dobra czy walka o teren. W związku z dążeniem do realizacji celów jednostki wchodzą ze sobą w kontakt. Występują dwa poziomy organizacji społeczeństwa: biotyczny i kulturalny. Poziom biotyczny związany jest z pierwotną adaptacją występującą w początkowych fazach walki o przetrwanie, w wyniku której pojawiają się współpraca oraz podział jednostek zlokalizowanych na różnych terytoriach. Uważa się, że jest to właściwy etap ekologii ludzkiej. Poziom kulturalny stanowi nadbudowę tych pierwotnych zjawisk, które powstają w wyniku procesów ekologicznych. Poziom kulturalny dotyczy m.in. rozwoju instytucji społecznych, krystalizowania się postaw i ról społecznych, sposobów kontaktowania się z innymi itd. Jednakże w miarę upływu czasu badacze problemów biotycznych rozszerzali zasięg swoich badań i przyjmowali za ekologiczne te zjawiska, które początkowo były związane z kulturą: wspólne wartości, działania wspólnotowe, mobilność, poczucie przynależności i zaangażowania. Stanowisko ekologiczne postrzega strukturę społeczną jako zjawisko pochodne w stosunku do warunków geograficznych oraz przestrzennych i bada zachowania jednostek na podstawie wymienionych warunków.

Stanowisko interakcyjne

Wśród reprezentantów podejścia interakcyjnego wymienia się George'a C. Homansa, Kurta Lewina, Irvina T. Sandersa. Badacze jednomyślnie stwierdzają, że najważniejszym zjawiskiem o charakterze społecznym jest interakcja, którą należy rozumieć jako wzajemne oddziaływanie na siebie jednostek przy użyciu kodów kulturowych, takich jak język. Wszystkie zjawiska społeczne związane są z działaniami oraz oddziaływaniami, ponieważ zakłada się, że jednostki są jednocześnie podmiotem i przedmiotem owych działań. Interakcje rodzą następujące procesy: konflikt, asymilację, adaptację, rywalizację, nacisk społeczny, alienację, industrializację itp. Proces interakcyjny powstaje na podstawie układu dwóch jednostek oddziałujących na siebie i używających zestawu kodów, następnie wprowadza system wzajemnego działania, a kończy się na samej interakcji zachodzącej w środowisku społecznym.

Ostatnio w stanowisku interakcyjnym zauważalne są dwa nurty: realizm symboliczny (Erving Goffman) oraz tzw. analiza sieci społecznej (Edward Laumann). Analiza sieci społecznej skupia się na badaniu utrwalonych i przewidywalnych oddziaływań jednostek, ich powiązaniu z innymi elementami składowymi wspólnoty. Przedstawiciele tego podkierunku uważają, że społeczność lokalna jest kompleksem sieci społecznych. Interakcjonizm symboliczny uznaje rolę symboli, gestów, znaków, języka i sposobów komunikowania za rdzeń interakcji społecznych.


Newsletter



Wiadomość HTML?