Homo automaticus - czyli o demistyfikacji autorytetu politycznego

Badając niezwykle ciekawe i złożone zjawisko autorytetu społeczno-politycznego warto poświęcić uwagę mechanizmom odpowiedzialnym za ich skuteczne oddziaływanie. Cechą konstytutywną bowiem tej specyficznej relacji jest skuteczność wpływu jednego podmiotu na drugi. Geneza takiej sprawczej potencji bardzo często jest jednak wynikiem mistyfikacji, świadomej lub nieświadomej, wywołanej społecznymi mechanizmami analityczno-ewaluacyjnymi, biologicznej spuścizny człowieka, czy nawet zabiegami socjotechnicznymi praktyków wpływu społecznego. Należy mieć jednak na uwadze, iż autor wskazując na ważkość takich elementów w procesie kreacji i trwania autorytetów świadomie pomija racjonalno-świadomą płaszczyznę ich oddziaływania. W praktyce życia społecznego i politycznego procesy automatyczne, bezrefleksyjne są doskonałym uzupełnieniem racjonalnych przyczynków myślenia i decydowania.

Ujęcie dynamiczne: autorytet jako zjawisko procesualne

Nie ulega żadnych wątpliwości, że relacja autorytetu od powstania i przez trwanie do zaniku posiada odpowiedni zakres umiejscowiony na osi czasu. Bez względu, jaki rodzaj autorytetu weźmiemy pod uwagę: czy taki, który powstaje niemalże w oka mgnieniu, czy też taki, którego budowanie trwa całe życie danego podmiotu, bądź też wiele dłużej, gdy mamy na myśli autorytet instytucji, idei, powstawanie i utrwalenie zawsze wymaga określonego czasu. Oczywiście stworzony tu model nie może być w pełni uniwersalny, jest to wykluczone z powodu wewnętrznej dywersyfikacji kategorii autorytetu. Takie, a nie inne ujęcie jest tylko próbą osiągnięcia zgodności z pewnym upowszechnionym w odbiorze modelem społecznym autorytetu, takim, który nie powstaje w ułamku sekundy, by po kilku chwilach zniknąć. Społeczna percepcja autorytetu, z dala od akademickich dysput, traktuje powstawanie i funkcjonowanie autorytetu jako proces relatywnie długotrwały, gdzie poszczególne etapy trwają na tyle długo, iż możliwa jest ich analiza i opis.

Etapy budowy i trwania relacji autorytetu (model cyklu reprodukcji)

Mówiąc o powstawaniu i funkcjonowaniu autorytetu jako o procesie wyraźnie dostrzega się złożoność i wieloetapowość tej akcji.1 W rzeczy samej autorytet w swym istnieniu przechodzi różne fazy, choćby funkcjonował ledwie chwilę. Poszczególne etapy są ze sobą logicznie powiązane, jeden przechodzi w drugi, jest jego konsekwencją. Dostrzeżenie tych konotacji ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia istoty autorytetu.

Spróbujmy na początek wypunktować poszczególne fazy. W przypadku autorytetu możemy mówić o trzech podstawowych etapach jego funkcjonowania:

  1. Etap powstawania autorytetu.
  2. Etap utrwalania autorytetu.
  3. Etap zaniku autorytetu.

Taki podział wydaje się dość oczywisty. W zasadzie mógłby się odnosić do wielu innych przypadków z życia społeczno-politycznego. Poddajmy, zatem naszej uwadze badawczej wszystkie etapy, pamiętając przy tym, że nie są one bytami samodzielnymi. Wszystkie są ze sobą połączone, jeden determinuje następny. Przejścia między nimi mają raczej umowny i teoretyczny charakter. Można mówić o ewolucyjności tego procesu, zmiany następują dość wolno, trudno je zauważyć. Powyższy podział jest jednak konieczny, aby wychwyć niezbędne niuanse.

Etap powstawania autorytetu

To okres, gdzie podmiot autorytetu pojawia się w świadomości odbiorców, zyskuje zaufanie dla swych komunikatów, a także swojej osoby. Można tu wyróżnić, z troski o metodologiczny porządek, kilka podetapów:

  • zaistnienie podmiotu autorytetu w sferze percepcyjno-świadomej odbiorców,
  • budowa wiarygodności komunikatów podmiotu autorytetu,
  • budowa wiarygodności samego podmiotu (tu ważny wizerunek podmiotu autorytetu, a także przesunięcie kategoryzacyjne z określonego komunikatu na jego nadawcę),
  • postrzeganie podmiotu autorytetu przez pryzmat schematycznych i automatycznych klasyfikacji dokonywanych przez jego odbiorców.

Etap ten zaczyna się w chwili percepcji danego podmiotu w świadomości odbiorców. Między tymi podmiotami tworzy się więź, oparta na styczności fizycznej (pośredniej lub bezpośredniej), łączności psychicznej (zainteresowania wzajemnego stron) i łączności społecznej (podstawa do interakcji, wzajemnych działań). Dalej pretendent do roli autorytetu buduje (świadomie lub nieświadomie) zaufanie do swych przekazów. W przypadku autorytetów osobowych następuje z czasem przesunięcie ciężaru gatunkowego z komunikatu na nadawcę. Zakończeniem tego etapu jest sytuacja, gdy podmiot autorytetu postrzegany i wartościowany jest poprzez pryzmat przyzwyczajenia, automatycznych, schematycznych reakcji. Komunikaty autorytetów są wypadkową ewaluacyjną schematu dobre źródło = dobry przekaz.

Etap utrwalania autorytetu

W tym okresie autorytet zdobywa kredyt zaufania swych odbiorców.2 Tu relacja autorytetu może być w znacznej mierze pochodną inercji wewnętrznej logiki procesu. Skuteczność podmiotu autorytetu jest efektem: wstępnych kategoryzacji odbiorców, pozytywnego uprzedzenia, wiary w przydatność i dobrą wolę. Wartość komunikatów autorytetu jest wyznaczana przez ocenę jego źródła. W praktyce życia społeczno-politycznego można dostrzec ponadnaturalną zdolność trwania autorytetu pomimo widocznych, lub wręcz natrętnych wskaźników godzących w podstawy funkcjonowania tej relacji. To skutek niechęci do zmiany poglądów, systemów wartościowania, wyznawanych stereotypów, mitów itp., przez odbiorców autorytetu. Ci ostatni, w znacznej mierze pod wpływem procesów analityczno-wartościujących, a także woli zachowania własnej tożsamości, pozytywnego obrazu swej osoby (por. dysonans poznawczy), przyjmują autorytet w sposób pozbawiony krytycyzmu i sceptycyzmu.3

Zanik autorytetu

Pomimo znacznych zdolności inercyjnych również relacja autorytetu osiąga kres swego funkcjonowania. Można wyróżnić trzy podstawowe powody zaniku autorytetu:

  • zanik jest efektem wygaśnięcia powodów skłaniających strony do interakcji (tu relacja autorytetu przybiera wymiar transakcyjny, kontraktu zawartego na określony czas lub odnoszący się do określonej sytuacji np.: porada prawna);
  • zanik jest wynikiem zniknięciem samego podmiotu autorytetu (śmierć osobowego nośnika, likwidacja instytucji itp.);
  • zanik jest efektem wyczerpania się wewnętrznych sił procesu (podmiot autorytetu stracił posłuch, pozytywny odbiór, uprzedzenie, kategoryzację).

W ostatnim przypadku podmiot autorytetu na skutek: braku sukcesów, zmiany preferencji odbiorców, warunków środowiskowych utracił zdolność efektywnego wpływu na swych odbiorów. Jego komunikaty przestają być wartościowane a priori na zasadzie asocjacji z określonym nadawcą. Odbiorcy stają się coraz bardziej krytyczni, sceptyczni i metodologicznie racjonalni wobec drugiej strony interakcji. "Krytycyzm wobec autorytetu, przejawiający się w testowaniu jego kompetencji merytorycznej, często wiedzie do katastrofy autorytetu, czyli kresu uznania jego wiedzy i umiejętności czynienia z nich użytku."4Skutkiem takich zmian może być nawet odwrócenie początkowych pozytywnych uprzedzeń i powstanie negatywnego stereotypu danego podmiotu. To znacząco utrudnia ponowne nawiązanie interakcji o charakterze autorytetu.

Autorytet: między racjonalnością a konformizmem

Autorytet, podobnie jak wiele innych zjawisk społecznych, w swym funkcjonowaniu opiera się nie tyle, a przynajmniej nie tylko, na swej wewnętrznej sile, lecz także korzysta z zewnętrznych wzmocnień. W przypadku autorytetu, zjawiska bardzo złożonego, z wielością możliwych odmian i gatunków takie wzmocnienia są szczególnie widoczne. Dzięki nim autorytet może zaistnieć w ten specyficzny sposób, który w dalszym funkcjonowaniu owocuje pozyskaniem kredytu zaufania, może skutecznie oddziaływać na innych, jego wpływ przez relatywnie długi czas ma szansę istnienia, choćby tylko na zasadzie zachowania początkowego pędu.

Autorytety pełnią wiele funkcji, dostarczają przede wszystkim cennych, użytecznych informacji, pomagają podejmować decyzje w najróżniejszych sferach, nieraz wręcz zwalniają z obowiązku decyzyjnego. Odbiorcy autorytetu mogą scedować na osoby godne zaufania, w danej sytuacji, podejmowanie wysiłku poznawczo-analitycznego, wierząc przy tym w kompetencje i dobrą wolę autorytetu, lub mówiąc wprost - ufając mu. Tak, więc autorytet, przynajmniej w założeniach, pomaga jednostkom i zbiorowością funkcjonalnie przetrwać i rozwijać się. "[...] uległość ta (autorytetom - J.Z.) często ma charakter adaptacyjny, ponieważ rzeczywiste autorytety cechują się zwykle: wiedzą, mądrością, władzą. Z tych powodów uległość wobec autorytetów pojawiać się może w postaci zautomatyzowanej drogi na skróty przy podejmowaniu decyzji o stosownym w danej sytuacji sposobie postępowania."5 Funkcja doradcza autorytetów, zaczyna pełnić dominującą rolę w tym zjawisku, inne równie ważne zadania kurczą się, karłowacieją, są w fazie regresu, podobnie jak podmioty związane z nimi. Na podobne mechanizmy zwraca uwagę A. Giddens: "Powszechnym sposobem radzenia sobie z dylematem autorytet-wątpienie jest działanie rutynowe i oddanie się określonemu stylowi życia [...]."6 Jak widać Autor podkreśla związek między subiektywnie postrzeganą sytuacją niepewną a autorytetem i zachowaniami schematycznymi. Co więcej geneza takich zachowań znajduje się w zasadach regulujących porządek zachowań kolektywnych, czyli: normach społecznych, zwyczajach, obyczajach, rytuałach, szeroko rozumianej tradycji itp.

Choć nie jest celem autora tego opracowania pełna analiza współczesnych kompilacji środowiskowych życia jednostek, to choćby tytułem pewnego wprowadzenia warto o kilka uwag, nadających głębszy sens mechanizmom sterującym myśleniem i zachowaniem jednostek. Takie zjawiska społeczne jak: konformizm, zarówno w swym informacyjnym, jak i normatywnym wymiarze, bezrefleksyjność, automatyzm, powszechne kategoryzacje i schematyzacje a także wiele innych już dobrze opisanych, o wiarygodnym materiale empirycznym, lub dopiero szukające empirycznej legitymacji, w ramach szeroko rozumianej psychologii, psychologii społecznej czy socjologii mają określone funkcje dla sfery oddziaływania autorytetów. Na ważną rolę mechanizmów ograniczających świadomość i racjonalność metodologiczną zwraca uwagę R. Cialdini: "W rzeczywistości wiele aktów posłuszeństwa ma charakter automatyczny i bezrefleksyjny. Wskazówki akceptowanego autorytetu często dostarczają nam wygodnej drogi na skróty przy wyborze sposobu postępowania."7 Ich istnienie, jak wykazują liczne badania, jest pochodną kilku elementów. Samo ich występowanie może mieć różną genezę. Najbardziej oczywistą jest ich statystyczna funkcjonalność. "Automatyczne, stereotypowe zachowanie jest u ludzi tak częste właśnie dlatego, że w wielu wypadkach automatyczność okazuje się najbardziej skuteczna, a w wielu innych - jest po prostu niezbędna."8 Wszystkie te zjawiska mają za zadanie umożliwić, ułatwić funkcjonowanie jednostki w otaczającej ją rzeczywistości. Pomagają one pozyskać dane, przetworzyć je i wydać decyzję. Umożliwiają tym samym najważniejsze zadanie jednostki, czyli skuteczną antycypację, adaptację.

Takie "drogi na skróty" poprzez kręte ścieżki procesu decyzyjnego są jedynym wyjściem zapewniającym wydolność analityczną człowieka. Alternatywą jest zupełny bezwład, brak możliwość uzyskania odpowiednich danych, analizy i wydawania decyzji. Turbulentność środowiska, postępujące skomplikowanie, gwałtowany rozwój nauki, jej specjalizacja, w połączeniu z ograniczonymi możliwościami ludzkiej jednostki skazują ją na poleganie na innych: ekspertach, autorytetach, specjalistach itp. Kierunek rozwoju cywilizacji wydaje się tylko taki proces przyspieszać. Człowiek staje się coraz bardziej zależny od innych ludzi, maszyn, wreszcie od wszechobecnych schematów. Zjawisko autorytetu jest doskonale w takie warunki wpisane.9


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79