Od idei do praktyki konstytucyjnej

1. Przebudowa ustroju politycznego

Pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia w Polsce doszło do załamania systemu politycznego realnego socjalizmu. Przyczyn tego stanu rzeczy było wiele. Najistotniejszymi z nich były: brak dialogu ówczesnej władzy ze społeczeństwem oraz problemy społeczne, ekonomiczne i polityczne. Reakcją na trudną sytuację w kraju były strajki. Protestowali ludzie, którzy pozostawali w opozycji wobec ówczesnego kierownictwa politycznego, a cieszyli się poparciem wśród znacznej części społeczeństwa. Władza musiała podjąć próbę zasadniczych reform ustrojowych. "Musiało to być związane z podważeniem, a nawet odrzuceniem podstaw, na których opierał się system realnego socjalizmu: dyktatury proletariatu i tzw. centralizmu demokratycznego oraz wynikających z nich ograniczeń w sferze politycznej i społeczno-ekonomicznej"1. Sposobem na wyjście z kryzysu stała się propozycja zwołania konferencji "okrągłego stołu" strony rządowej i opozycyjnej (solidarnościowej). Podczas obrad, które trwały dwa miesiące (6 luty 1989 - 5 kwiecień 1989) uzgodniono kierunek przyszłych reform politycznych. W ich wyniku nastąpić miały m.in.: przebudowa ustroju politycznego państwa w "kierunku demokracji parlamentarnej", zgoda na wybory "kontraktowe" do Sejmu2 oraz przemiany ustrojowe, których gwarantem miał być Prezydent wybierany przez Zgromadzenie Narodowe3. Obie strony uznały, że reformy w państwie powinny się dokonać, zgodnie z polską racją stanu, na drodze ewolucyjnej. Zbyt radykalne działania mogłyby, zdaniem uczestników "okrągłego stołu" zagrozić bezpieczeństwu państwa4.

Ustalono, że wybory parlamentarne odbędą się w dwóch turach: pierwsza tura - 4 czerwca 1989 r.; druga tura - 18 czerwca 1989 r. Na każdy mandat mogła być zgłoszona dowolna liczba kandydatów. Kandydaci nie musieli zamieszkiwać w okręgu, w którym ubiegali się o mandat. Przyjęto, że podział polityczny mandatów do Sejmu, którego ostatecznie dokona Rada Państwa, będzie następujący: 60% mandatów dla PZPR, ZSL i SD; 5% mandatów dla Stowarzyszenia "PAX" PZKS (Polskiego Związku Katolicko-Społecznego), UChS (Unii Chrześcijańsko-Społecznej); 35% mandatów dla innych kandydatów, którzy będą musieli (żeby kandydować) zgromadzić 3 tysiące podpisów obywateli zamieszkujących w danym okręgu wyborczym. Z krajowej listy wyborczej zostanie wybranych do 10% posłów5.

Porozumienia strony rządowej i opozycyjnej dały początek licznym nowelizacjom Konstytucji z 22 lipca 1952 roku. Od zakończenia obrad przy "okrągłym stole" tj. od 6 kwietnia 1989 r. do czasu uchwalenia ustawy konstytucyjnej w dniu 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym zwanej Małą Konstytucją, ośmiokrotnie nowelizowano Konstytucję z 22 lipca 1952 r.6. Zmiany te podyktowała decyzja o stopniowej ewolucji ustroju politycznego Polski w kierunku demokracji parlamentarnej. W wyniku nowelizacji traciły moc obowiązującą przepisy konstytucyjne charakterystyczne dla państwa o ustroju realnego socjalizmu. Z drugiej zaś strony stopniowe zmiany ustroju politycznego charakteryzowały się tym, że w latach 1989-1992 w Polsce w dalszym ciągu obowiązywały niektóre przepisy Konstytucji z 22 lipca 1952 r.

2. Początki III RP

Postanowienia "okrągłego stołu" znalazły odzwierciedlenie w nowelizacjach Konstytucji z 1952 r., które zapoczątkowała Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. 29 XII sejm zmienił konstytucję i nazwę państwa. Rozpoczął się okres Rzeczypospolitej Polskiej (nazywanej III Rzeczpospolitą). Już od 29 XII rozpoczęto prace nad nową konstytucją: jesienią 1990 r. uchwalono poprawkę wprowadzającą powszechne wybory prezydenta. Został nim Lech Wałęsa, któremu Prezydent Rzeczypospolitej na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski przekazał (22 XII 1990) oryginał Konstytucji kwietniowej i insygnia najwyższych władz państwa przechowywane - od czasów wojny - w Londynie. W momencie pojawienia się urzędu prezydenta znikła Rada Państwa - kolektywny, wybierany przez Sejm spośród posłów organ, który w latach 1952-89 formalnie był - tak to można określić - "prezydentem zbiorowym" i głównym organem odpowiedzialnym za bezpieczeństwo państwa7.

W połowie 1991 r. Sejm podjął decyzję o samorozwiązaniu i uchwalił nową ordynację wyborczą. 27 października odbyły się pierwsze w powojennej Polsce w pełni demokratyczne wybory parlamentarne. Rok później wprowadzono zasadnicze zmiany w konstytucji regulujące stosunki między władzą wykonawczą a ustawodawczą zmieniając tym samym system państwa (tzw. Mała Konstytucja8). Historyczne znaczenie tego aktu prawnego polega m.in. na tym, że cały szereg wprowadzonych w nim rozwiązań został przyjęty w tekście konstytucji obowiązującej obecnie. Niektóre jednak z tych rozwiązań przejęte zostały w sposób zmodyfikowany, zaś inne - dość czasem oryginalne pomysły - przy uchwalaniu obecnej konstytucji zarzucono. Omawiając w sposób z konieczności skrótowy Małą Konstytucję warto w sposób nieco bliższy przedstawić kilka przyjętych w niej rozwiązań i porównać je z rozwiązaniami przyjętymi wcześniej i obowiązującymi dzisiaj, a mających fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa. Chodzi o takie m.in. kwestie, jak sposób powoływania rządu, uprawnienia prezydenta do rozwiązywania parlamentu i ogłaszania wcześniejszych wyborów, problem wydawanych przez inne, niż parlament, organy aktów prawnych o mocy ustawy, a także umocowanie Biura Bezpieczeństwa Narodowego9.

3. Ideał konstytucyjny?

Nową Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej uchwaliło Zgromadzenie Narodowe 2 IV 1997 r.; ustawę zasadniczą zatwierdzono w ogólnonarodowym referendum 25 V 1997; konstytucja ugruntowuje w Polsce demokrację parlamentarną, uwzględnia zasadę podziału władz z racjonalnym wzmocnieniem pozycji władzy wykonawczej (rządu RP); zawiera obszerny katalog wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela. Każda konstytucja istnieje w trzech wymiarach: jako aksjologia, ideologia i doktryna polityczna znajdująca wyraz w postanowieniach ustawy zasadniczej, jako akt normatywny zwany konstytucją oraz jako praktyka społeczna w dziedzinach regulowanych postanowieniami konstytucji. Badania opinii społecznej wskazują, że niekiedy zachodzą istotne rozbieżności między ideałem konstytucyjnym a rzeczywistością postrzeganą przez obywateli, uświadamiają istnienie budzącej grozę przepaści między duchem i literą Konstytucji a światem realnym, który manifestuje się choćby dramatycznym spadkiem frekwencji wyborczej prowadzącym do wzmocnienia politycznej roli tych, którzy głosują; w świetle danych CBOS zebranych w ostatnim roku wyborczym (2005) "połowie badanych - zwłaszcza starszym i słabiej wykształconym - jest wszystko jedno, w jakim ustroju żyje", a 52 proc. Polaków "twierdzi, że rządy niedemokratyczne mogą być niekiedy lepsze niż demokracja" 10. A zatem państwo demokracji konsensualnej i społeczeństwa obywatelskiego, państwo delikatnych kompromisów wymagających samoograniczenia i godności, empatii i racjonalności, inteligencji i wyobraźni od wszystkich podmiotów występujących w przestrzeni publicznej, które ta Konstytucja tworzy, nie jest z tego świata. W myśl Konstytucji przecież źródłem prawa ma być godność człowieka, nie zaś doraźna kalkulacja polityczna, wspólne dobro a nie chęć odwetu politycznego. Współistotne tej Konstytucji jest przekonanie, że prawo ma służyć rozwiązywaniu problemów i budowaniu więzi między ludźmi.

Najlepsza nawet konstytucja nie jest czarodziejską różdżką zdolną zmieniać ludzi i świat na lepsze11. Wydaje się jednak, że obowiązująca Konstytucja nie stała się dla obywateli podstawą do postrzegania i - co za tym idzie - tworzenia świata władzy, który - jak informują badania - ciągle przedstawia się jako obcy, albo nie do końca zrozumiały12. Doświadczenia zebrane w sprawie Rospudy13 wskazują zresztą, że w istniejących realiach społecznych, kulturowych i politycznych ideał demokracji lokalnej zbyt łatwo zamienia się w swoje przeciwieństwo. Wymaganie nowych czasów, którego spełnieniu Konstytucja chce służyć, by jednocześnie być u siebie i w Polsce, u siebie i w Europie, u siebie i w świecie - okazuje się ciągle jeszcze bardzo trudne dla wszystkich.

Konstytucja wyraża koncepcję państwa, którą można określić jako demokrację konsensualną. Zasadnicze znaczenie ma w tym państwie ograniczenie władzy większości przez postanowienia konstytucji służące zagwarantowaniu praw człowieka, przyjętych w prawie wewnętrznym i międzynarodowym14, stanowiących granice władzy. Zarazem też zostają zarysowane w Konstytucji granice wolności, które wyznacza "przyrodzona i niezbywalna godność człowieka" (art. 30 Konstytucji). Szczególnie istotne jest tu wskazanie, że "ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw" (art. 31 Konstytucji). Ustawodawca nie może zatem wprowadzać owych ograniczeń bez kontroli ze strony Trybunału Konstytucyjnego. Wprawdzie wybory do Sejmu mają być proporcjonalne, co stanowi podstawę demokracji konsensualnej, gdyż pozwala na reprezentowanie w Sejmie także znaczącej mniejszości, to jednak - jak to ujął Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku w sprawie U 4/06 - "Sejm może dużo, ale nie może wszystkiego", gdyż podlega postanowieniom Konstytucji i wyrokom Trybunału. Obowiązująca Konstytucja określa granice pluralizmu politycznego wymagając od partii politycznych, by wpływały na kształtowanie polityki państwa "metodami demokratycznymi" (art. 11), a zarazem powierza strzeżenie tych granic sędziom Trybunału Konstytucyjnego.

4. Koncepcja państwa prawa

Zasada podziału władz, z wyraźnym wyodrębnieniem władzy niezawisłych sędziów, oraz zasada demokratycznego państwa prawnego, prowadzą do swoistego impossybilizmu, zwłaszcza w działaniu władzy wykonawczej, który jest ceną, jaką - w tej koncepcji państwa - trzeba zapłacić za stworzenie obywatelom przestrzeni wolności15. Istotne ograniczenia w funkcjonowaniu władz wynikają także z naszego członkostwa w Unii Europejskiej i związanego z tym pierwszeństwa prawa europejskiego przed prawem krajowym16. To właśnie Konstytucja otwiera przestrzeń prawną państwa dla norm prawa międzynarodowego oraz tworzy mechanizm umożliwiający naszą obecność w Unii Europejskiej17.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79