Państwo jako przymusowa organizacja społeczeństwa

Koncepcję państwa jako przymusowej organizacji społeczeństwa formułuje Fryderyk Engels a rozwija ją Włodzimierz I. Lenin. Ogólną charakterystykę państwa przeprowadza Engels w pracy Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa stwierdzając: "Ponieważ państwo powstało z potrzeby utrzymania w karbach przeciwieństw klasowych, a jednocześnie samo powstało wśród konfliktów tych klas, to z reguły jest państwem klasy najsilniejszej, ekonomicznie panującej, która przy jego pomocy staje się również klasą panującą politycznie i w ten sposób zdobywa nowe środki do ciemiężenia i wyzyskiwania klas uciskanych. Tak więc państwo starożytne było przede wszystkim państwem właścicieli niewolników, podobnie jak państwo feudalne było organem szlachty do ciemiężenia pańszczyźnianych i poddanych chłopów, a nowożytne państwo przedstawicielskie jest narzędziem wyzysku pracy najemnej przez kapitał".

Występująca przymusowa organizacja społeczeństwa, wedle Engelsa, powołuje dla utrzymania ładu, porządku i bezpieczeństwa wyspecjalizowany aparat państwowy, w postaci machiny biurokratycznej, w tym policji i wymiaru sprawiedliwości. Aparat ten posługuje się przymusem i przemocą w stosunku do społeczeństwa. W ten sposób zabezpiecza interesy klasy panującej.

Państwo działające w obronie istniejącego ustroju ekonomicznego, który wyraża interesy klasy panującej, tworzy również prawo, tzn. określony system norm, odzwierciedlających wolę tej klasy, mających walor przymusu i zabezpieczonych sankcją władzy publicznej. Będąc odbiciem określonych stosunków ekonomicznych, stosunków produkcji i własności, prawo utrwala je i sprzyja ich dalszemu rozwojowi. Prawo jest więc wolą klasy panującej, podniesioną do rangi ustawy. "Prawo jest niczym bez aparatu mogącego zmuszać do przestrzegania norm prawnych". Państwo i prawo - twierdzili Karol Marks i Fryderyk Engels - stanowią najważniejszy element nadbudowy społeczeństw klasowych, a mianowicie jej część polityczną.

Karol Marks (1818-1883) zajmował się również państwem w swoich pracach od Manifestu Komunistycznego (1848) wspólnie napisanego z F. Engelsem do Wojny domowej we Francji (1871) w kontekście procesu rewolucyjnego i sprawowania władzy publicznej przez klasy społeczne. W wywodach swych myślał o państwach dwojakiego rodzaju: o państwie politycznym, jako czystym instrumencie przymusu, oraz o państwie ekonomicznym, odpowiedzialnym za majątek państwa . Państwo polityczne wedle jego poglądu - musi zostać jak najszybciej zdobyte i zniszczone. Marks twierdził na ogół, że siła państwa ("starego" państwa, które zostało zdobyte) musi zostać wykorzystana przeciwko poprzednim użytkownikom, a zatem państwo polityczne musi przetrwać przez czas trwania procesu rewolucyjnego. Państwo polityczne było dla Marksa nie tylko złem koniecznym, ale również przeżytkiem, śladem przeszłości.

Zdaniem Marksa państwo ekonomiczne musi przetrwać: państwo ma scentralizować w swych rękach to, co przedtem było zdecentralizowane w rękach kapitalistów. Marks zdecydowanie popierał stworzenie scentralizowanego państwa ekonomicznego, będącego właścicielem wszystkich środków produkcji. Państwo to miało trwać krótko. W dłuższej skali czasowej obumrzeć miało również państwo ekonomiczne.

Marks był też twórcą idei dyktatury proletariatu odnoszącej się do istoty państwa socjalistycznego, które miało powstać w drodze rewolucji socjalistycznej. W pracy Krytyka programu gotajskiego (1875) pisał: "Między społeczeństwem kapitalistycznym a komunistycznym leży okres rewolucyjnego przeobrażenia jednego w drugie. Temu okresowi odpowiada też polityczny okres przejściowy i państwo tego okresu nie może być niczym innym, jak tylko rewolucyjną dyktaturą proletariatu". Dyktatura ta miała oznaczać użycie siły i przemocy w dokonaniu przemian społecznych oraz rządzeniu państwem.

Myśli Engelsa i Marksa o istocie państwa rozwinął Lenin zaostrzając jeszcze niektóre stwierdzenia i podporządkowując je teorii rewolucji socjalistycznej oraz przesadzonej ocenie państwa kapitalistycznego i jego istoty społecznej. Lenin stwierdza, iż "Państwo jest to specjalna organizacja siły, organizacja przemocy w celu dławienia jakiejś klasy". Z tego określenia wynikało, że każde państwo w gruncie rzeczy jest dyktaturą bez względu na formę sprawowania władzy. Potwierdza to Lenin pisząc: "Formy państw burżuazyjnych są niezmiernie różnorodne, ich istota jest jednak ta sama. Wszystkie te państwa tak czy owak są jednak w ostatecznym wyniku bezwarunkową dyktaturą burżuazji".

Logiczną konsekwencją było wobec tego stwierdzenie, że komunizm musi oznaczać - skoro jest on zniesieniem przeciwieństw klasowych - także zniesienie państwa.

Nawiązując do poglądów Marksa, Lenin wiele wypowiadał się na temat idei dyktatury proletariatu. Lenin nie wymyślił tego terminu, lecz sięgał do wypowiedzi Marksa o koniecznym etapie przejściowym między kapitalizmem a komunizmem, w którym to miało wystąpić państwo dyktatury proletariatu. W pracy Rewolucja proletariacka a renegat Kautsky formułuje Lenin tezę, że dyktatura proletariatu nie może się posłużyć starą formą państwa, zwłaszcza zaś nie może być pogodzona z parlamentaryzmem, z zasadą podziału władz, z powszechnym prawem wyborczym i równością wobec prawa. Rady delegatów miały stać się nową formą rządzenia. W dziele Państwo a rewolucja Lenin zdecydowanie odrzucał zarzut braku demokratycznych form rządów w Rosji porewolucyjnej, wywodząc, iż "dyktatura proletariatu jest: władzą nie dzieloną z nikim, opartą bezpośrednio na sile zbrojnej mas. Obalenie burżuazji może być urzeczywistnione jedynie przez przekształcenie proletariatu w klasę panującą, która potrafi zdławić nieunikniony, zaciekły opór burżuazji oraz zorganizować dla nowego ustroju gospodarczego ogół mas pracujących i wyzyskiwanych". Lenin uważał, że ta dyktatura jest zarazem "prawdziwą" demokracją, gdyż jest władzą większości sprawowanej przeciw mniejszościom wyzyskiwaczy. Lenin ciągle podkreślał, że demokracja burżuazyjno-liberalna jest tylko farsą, zaś dyktatura proletariatu jest właściwą demokracją: "...w społeczeństwie kapitalistycznym mamy demokrację okrojoną, nędzną, fałszywą, demokrację tylko dla bogaczy, dla mniejszości. Dyktatura proletariatu, okres przejścia do komunizmu, po raz pierwszy wprowadzi demokrację dla ludu, dla większości, przy równoległym niezbędnym dławieniu mniejszości, wyzyskiwaczy".

Należy zauważyć, że nawet zniesienie klas poprzez zmianę stosunków własnościowych nie oznacza dla Lenina rezygnacji z dyktatury proletariatu, a to z uwagi na międzynarodowe powiązania wyzyskiwaczy: można ich rozgromić, ale nie zlikwidować, ponieważ ich bazą jest kapitał międzynarodowy. Logiczny wniosek jaki się nasuwa, jest tylko jeden - jak długo istnieje kapitalizm, tak długo potrzebna jest dyktatura proletariatu. Termin "dyktatura proletariatu" oznaczał w ujęciu Lenina dyktaturę w imieniu proletariatu. Lenin nie ukrywał, że w praktyce oznacza to dyktaturę partii komunistycznej.

Źródło: E. Zieliński, Nauka o państwie i polityce, Warszawa 2001.

Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79