Św. Tomasz z Akwinu - myśl polityczna

Na tle coraz poważniejszego przyswajania sobie przez renesansową Europę filozofii Arystotelesa oraz w toku rozszerzających się wpływów awerroizmu, z punktu widzenia kościoła zarysowała się konieczność opracowania nowej interpretacji myśli Arystotelesa, dostosowanej do potrzeb i wymogów ówczesnego świata chrześcijańskiego. Trudno jednak przypisywać dalsze wypadki jedynie rosnącej popularności dzieł Stagiryty czy myśli awerroistycznej. Zwycięski kościół pragnął oprzeć się na doktrynie w znacznie większym stopniu skierowanej - niż neoplatonizm czy augustianizm - w stronę praktyki. Filozofia Arystotelesa, z jej poszanowaniem faktów, stawała się doskonałą podstawą dalszych konstrukcji, zmierzających drogą percepcji do przystosowania względem wymogów ówczesnego świata. Próby takie były już podejmowane przed dziełem św. Tomasza z Akwinu przez dominikanów w początkach XIII w., w latach dwudziestych przez dominikanina Romana z Kremony, wykładającego na uniwersytecie w Kolonii dominikanina Alberta Wielkiego, którego słuchaczem był właśnie Tomasz z Akwinu. Mimo znakomitej 4 erudycji Albert Wielki nie stworzył syntezy, aczkolwiek znacznie zainteresował środowisko możliwościami tkwiącymi w myśleniu arystotelesowskim.

Dzieła tego dokonał św. Tomasz z Akwinu (1225-1274), łączący erudycję i pasję polemiczną z umiejętnością dokonywania syntezy. Pochodził z rodziny arystokratycznej Akwinu w księstwie neapolitańskim, przez matkę spokrewniony był z książętami normandzkimi, a przez wuja z rodziną cesarza Fryderyka II. Był najbliższym doradcą papieży oraz przyjacielem francuskiego monarchy. Po studiach w klasztorze Monte Cassino, wstąpił Tomasz z Akwinu do zakonu dominikanów, gdzie pracując pod kierunkiem Alberta Wielkiego, zbliżył się do filozofii Arystotelesa. W 1252 r. wykładał w Paryżu, a następnie na uniwersytetach w Bolonii i Neapolu, by po powrocie do Paryża, kontynuować polemikę z awerroistami. Pogłębiając rozważania nad myślą perypatetycką, nabrał przekonania o konieczności jej przystosowania do wymogów ówczesnego kościoła i Europy. Wymagało to jednak pogodzenia realistycznej filozofii Stagiryty z dogmatyką chrześcijańską. Ambicje Tomasza spotkały się z przychylnością papieża Urbana IV, utrzymującego wprawdzie zakaz studiowania dzieł Arystotelesa, lecz podejmującego kroki nad badaniami założeń tej filozofii.

Syntezą dorobku św. Tomasza była Suma teologiczna (Summa theologica), , aczkolwiek obok niej duże znaczenie mają Komentarze do sentencji Piotra Lombarda., Suma przeciw poganom. (Summa contra gentileś), komentarz do pierwszych ksiąg Polityki. Arystotelesa, traktat O władzy monarchów. oraz rozprawa adresowana do króla Cypru (De regimine principium ad regem Cypri) oraz traktat napisany dla księżniczki brabanckiej O władzy nad Żydami.

I. Założenia metodologiczne opierały się na wizji hierarchii i harmonii świata pozostającego w jedności ze sferami duchowymi i Bogiem. Wszechświat przypomina wielką piramidę, u podstaw której leży materia złożona z czterech elementów: wody, ziemi, powietrza i ognia. Ponad tą sferą wznosi się świat roślin i zwierząt, a dalej jako istota doskonalsza znajduje się człowiek, stanowiący ogniwo pośrednie między światem materialnym a niebieskim. Pewne stopnie doskonałości istnieją także w świecie duchowym, a wszystko wieńczy Bóg. Człowiek jest zatem szczególnym elementem struktury, łącząc się poprzez duszę ze światem niebieskim i tkwiąc ciałem w powiązaniach materialnych. Hierarchiczna i harmoniczna wizja świata składa się na wewnętrzną harmonię osobowości człowieka. Dusza z ciałem powinny i muszą dla dobra prawidłowego rozwoju pozostawać w jedności. Sprawy materialne wcale nie są dla Akwinaty drugorzędne, odgrywają rolę równie doniosłą. Materia pozostaje jednak bierna i jest kształtowana przez formę, czyli ideę.

Św. Tomasz z Akwinu

Byt składa się z istoty (essentia), jako idealnej zasady określającej jedność zjawisk oraz z istnienia (existentia), to jest materialnego i dostrzegalnego przez nas czynnika bytu. Poprzez to nawiązanie do arystotelesowskiej teorii formy i substancji, dochodzi św. Tomasz do wniosku o konieczności istnienia istoty każdego zjawiska, a więc konieczności istnienia istoty świata, to jest Boga.

W tym sensie istnienie Boga jest nawet konieczne, podczas gdy pozostałe byty są jedynie przypadkowe i zależne. Krocząc tą drogą przedstawił pięć słynnych dowodów istnienia Boga związanych z ruchem, niesamodzielnością świata, jego przypadkowością, stopniami doskonałości oraz celowością przyrody.

Św. Tomasz z Akwinu, odróżniając wiedzę od wiary, twierdził, iż poznanie rozumowe i akt wiary stanowią dwie zupełnie różne płaszczyzny poznania. Poszukiwanie jednej na zasadzie drugiej wydaje się niecelowe; akt wiedzy jest dziełem rozumu dalekim od poznania idealnego i zupełnego, akt wiary jest natomiast sprawą emocji psychicznej, wyrażającej określoną dyspozycję całej osobowości. Z tego względu krocząc drogą wiedzy, nie należy szukać przesłanek potwierdzających istnienie Boga oraz nie należy krępować rozwoju wiedzy. Stąd wyraźnie rysujące się rozróżnienie wiedzy (filozofii) od wiary (teologii) opiera się na zasadzie odmienności tych sfer aktywności człowieka, przy czym obie te linie mogą się oddalać, pozostając nawet w pozornej sprzeczności, jednakże w przyszłości będą się coraz bardziej zbiegały.

II. Poglądy społeczne Akwinaty opierają się na założeniu naturalnego uczestnictwa człowieka w społeczności organizującej się na zasadzie ogólnego porządku świata, w racjonalnie pomyślanej strukturze wzorców hierarchicznych. Społeczność to zjednoczenie ludzi dla wspólnego, rozumnego i celowego działania. Jej istotą jest zatem nie tylko umiłowanie i oddanie wybranym celom, lecz czynne działanie w ich praktycznym urzeczywistnianiu. Życie społeczne jest więc tworzone przez aktywną postawę jednostek (activitas socialis) i w tym tkwią źródła dynamicznej teorii św. Tomasza. Proces uspołecznienia zawiera więc dwie cechy: celowość (rozumną wolność) oraz porządek (organizację). Celem wewnętrznym społeczności jest dobro każdego z jej członków, celem zewnętrznym dobro całej ludzkości. Najszerszą społecznością jest natomiast ludzkość, a jej częściami wszystkie mniejsze społeczności.

Historycznie społeczność wywodzi się od jednostki i jej podstawowych związków, zatem genetyczny porządek społeczności jest następujący: rodzina-wieś-miasto-społeczność państwowa. Zasada hierarchii znajduje tutaj wyraz w świadomym podporządkowaniu się jednostki obowiązkom społecznym, to jest obowiązkom wobec rodziny, wsi (miasta) oraz państwa. Nie ma jednak przeciwstawienia między dobrem jednostki i zbiorowości. Jeśli zbiorowość narusza dobro jednostki, oznacza to tylko przyjęcie złych wzorców organizacyjnych. Oba te dobra uzupełniają się pozostając w jedności, jako podstawy ogólniejszej harmonii.

Zasada hierarchiczności znajduje wyraz w wielostopniowej strukturze społeczności ludzkiej poczynając od jednostki, rodziny, społeczności terytorialnej (wieś, miasto) czy zawodowej, aż do państwowej i wreszcie ogólnoludzkiej. Społeczności te są sobie podporządkowane, jednak przy zachowaniu własnej autonomii. Idea ładu społecznego wymaga istnienia władzy, jako przede wszystkim gwaranta porządku społecznego. Konieczność władzy wypływa z ogólnych zasad prawa natury, takich właśnie jak porządek i hierarchiczność oraz z uświadomienia sobie nierówności między ludźmi.

Tomaszowy wykład filozofii społecznej odszedł od tradycyjnego wówczas podziału na stan duchowieństwa, szlachty i chłopstwa. Akwinata zrozumiał konieczność poszukiwania nowych wzorców i kryteriów rozwarstwienia społeczeństwa na grupy formujące się na zasadzie praw nabytych poprzez urodzenie i dziedziczenie. Zaproponował wyróżnienie trzech grup społecznych: optymatów (ioptimes), to jest świeckich i duchownych feudałów nie pracujących w swych majątkach, lecz czerpiących największe korzyści; ludzi honoru (populus honora-bilis) - posiadaczy znacznie mniejszych fortun, pracujących już bezpośrednio w swych warsztatach produkcyjnych oraz biednych ludzi {populus villis), nie posiadających majątku a świadczących jedynie swą pracę na rzecz dwóch poprzednich grup. Była to propozycja nowoczesna, ponieważ uwzględniała przede wszystkim powiązania danej grupy społecznej ze środkami produkcji oraz świadczenie i traktowanie na zasadzie zysku pracy własnej lub cudzej.

III. Idea pracy ulega w myśli św. Tomasza rozwinięciu i pogłębieniu. Praca jest naturalną potrzebą człowieka, a ponieważ stworzono człowieka do życia godnego i szczęśliwego, praca jest drogą prowadzącą do tych celów. Mimo iż praca jest znojna i trudna, stanowi jednak spełnienie posłannictwa bożego, będąc tym samym zbliżaniem się i kroczeniem do osiągnięcia wartości wyznaczonych przez Opatrzność. Skoro praca jest wartością boską i odpowiada naturalnej potrzebie człowieka, zatem mówić możemy, zdaniem Akwinaty, o obowiązku pracy. Niezależnie od spełnianego zawodu oraz miejsca w hierarchii społecznej każda praca powinna mieć w ostatecznej perspektywie kierowanie człowieka ku Bogu.

Koniecznym warunkiem rozumnej organizacji pracy jest jej społeczny podział, kształtujący się na zasadzie hierarchii prowadzącej do osiągnięcia wielkiej harmonii wysiłku poszczególnych jednostek w ramach pracy całej zbiorowości, którą jest społeczność. Stąd też rozsądnie urządzona praca opiera się na kierownictwie ludzi mądrych i wytrwałości w spełnianiu obowiązków przez pozostałych. Organizatorem pracy w najwyższej instancji jest państwo, posiadające obowiązek rozumnego i rzeczowego jej zorganizowania. Państwo powinno zagwarantować powszechność i obowiązek pracy na zasadzie spokoju i sprawiedliwości wynagrodzenia. Idea obowiązku pracy uwolnić powinna społeczeństwo od balastu próżniaków i nierobów, jako ludzi zdemoralizowanych i w najwyższym stopniu upadłych.

Z tej dojrzałej ideologii pracy wyprowadza św. Tomasz teorię słusznej płacy. Sprawiedliwa zapłata za rzetelną pracę, jest możliwa na zasadzie zawarcia umowy o świadczenie pracy. Jeśli jednak ma to być umowa, muszą zawierać ją ludzie wolni i równi sobie, przynajmniej pod względem prawnym. Tutaj tkwią zalążki już burżuazyjnej koncepcji organizacji produkcji, przy czym Akwinata, rozważając różne warianty sprawiedliwości wyprowadzone z nauki Arystotelesa, dochodzi do przekonania, iż sprawiedliwa płaca gwarantować powinna pracownikowi możliwość utrzymania wraz z rodziną oraz poczynienia bez dodatkowego wysiłku pewnych oszczędności.

IV. Teoria państwa opiera się na założeniu, iż jedynie sama zasada i idea władzy pochodzi od Boga. Poczucie hierarchii i konieczność zagwarantowania jakiejś zgodności, a więc harmonijnego rozwoju stosunków społecznych i produkcyjnych, wymaga odwołania się do zjawiska władzy. Władza to zrozumienie podporządkowania się jednych ludzi drugim. Chodzi jednak o to, aby rządzący posiadali na tyle rozumu i poczucia sprawiedliwości, by rządzili mądrze i z należytym umiarkowaniem, co przemawia do każdego obywatela, zazwyczaj trafnie oceniającego przydatność rządzących. Ustrój ustanawiają natomiast ludzie i ich sprawą jest odwołanie się do instytucji gwarantujących ład, sprawiedliwość i mądrość.

U podstaw organizacji państwa leżą trzy idee fundamentalne, wyznaczające podstawowe cele i dążenia, jak również stanowiące kryterium jego organizacji wewnętrznej. Jest to idea porządku (ordo), pokoju (pax) i sprawiedliwości (,iustitia). Życie społeczne i państwowe powinno być zorganizowane przy równoczesnym poszanowaniu tych trzech zasad, w sumie dopiero świadcząc o trudności rozwiązań instytucjonalnych i politycznych.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79