Polityka Rosji wobec Chin

Przesłanki współpracy rosyjsko-chińskiej

Chińską Republikę Ludową i Rosję zbliża wizja pożądanego porządku globalnego. Przede wszystkim obydwa państwa dążą do ustanowienia wielobiegunowego świata - ich stanowisko w tej sprawie zostało potwierdzone we Wspólnej deklaracji dotyczącej świata wielobiegunowego oraz kształtu nowego ładu międzynarodowego podpisanej w Moskwie 23 kwietnia 1997 roku przez prezydentów - Borysa Jelcyna i Jang Zemina. W dokumencie strony podkreśliły konieczność wzmocnienia Rady Bezpieczeństwa i ONZ jako centralnej instytucji stabilizującej system międzynarodowy, jednocześnie domagały się poszanowania zasady suwerenności państw, ich integralności terytorialnej i nienaruszalności granic. Takie rozłożenie akcentów należy tłumaczyć, po pierwsze, silną pozycją Rosji i Chin w Radzie Bezpieczeństwa (mają status stałych członków z prawem weta), po drugie tym, że te dwa wieloetniczne kraje borykają się (podobnie jak Serbowie w Kosowie) z groźbą secesji - Czeczeńców w Rosji i Ujgurów w Chinach. Z tego też powodu z wielkim zaniepokojeniem odebrały proces rozszerzenia NATO, a zwłaszcza akcję sojuszu w Kosowie w 1999 roku, tłumaczoną koniecznością interwencji humanitarnej. Między innymi z tego też względu rosyjsko-chiński tandem zajął krytyczne stanowisko wobec niezgodnej z Kartą Narodów Zjednoczonych interwencji Amerykanów w Iraku w 2003 roku.

Poza tym, obydwa kraje udzielają sobie wsparcia na arenie międzynarodowej - Rosja usprawiedliwia politykę Pekinu wobec Ujgurów, a Pekin rewanżuje się tym samym, gdy Moskwa jest krytykowana za brutalną pacyfikację Czeczenii, co więcej, obydwa rządy zgodnie twierdzą, że ich działania w zbuntowanych regionach wpisują się w walkę ze światowym terroryzmem. Dobre dwustronne relacje ułatwia fakt, że Rosja uważa Tybet za integralną część Chin oraz akceptuje stanowisko wobec Tajwanu, zakładające istnienie jednego państwa chińskiego, w zamian Pekin toleruje nieoficjalne kontakty między Moskwą i Tajpej. We wrześniu 1992 roku Borys Jelcyn podpisał dekret dotyczący stosunków między Federacją Rosyjską i Tajwanem, który stał się podstawą prawną dla rozwoju dwustronnej współpracy. W 1993 roku Tajwan otworzył w stolicy rosyjskiej placówkę, pełniącą funkcje konsularne, a Rosja stworzyła podobną strukturę na wyspie w 1997 roku. Stosunki między Tajpej i Moskwą sprowadzają się przede wszystkim do wymiany handlowej i współpracy kulturalnej. przy czym Moskwa wyraźnie uwzględnia interesy Pekinu, na przykład nie sprzedając broni Tajwanowi.

Od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku Rosja i Chiny konsekwentnie podnosiły rangę relacji dwustronnych, przechodząc od regulacji z roku 1992 - Wspólnej deklaracji o podstawach stosunków wzajemnych do "strategicznej współpracy" (1994) i do "strategicznego partnerstwa". "Partnerstwo" pojawiło się w komunikacie z 28 czerwca 1995 roku, kończącym wizytę chińskiego premiera Li Penga w Moskwie. Przedstawiciele obu krajów uznali w nim "konstruktywne partnerstwo skierowane w XXI wiek" za zgodne z interesami ich państw oraz istotny czynnik wzmacniający stabilność i współpracę w regionie Azji i Pacyfiku. Szczególne znaczenie ma podpisany przez Władimira Putina i Jang Zemina w Moskwie 16 lipca 2001 roku Traktat o dobrosąsiedztwie, przyjaźni i współpracy. "Strategiczne partnerstwo" Rosji i Chin potwierdziła następnie wspólna deklaracja podpisana w Pekinie 2 grudnia 2003 r. Wymienione dokumenty stanowią podstawę intensywnych kontaktów dwustronnych, które przejawiają się, między innymi, w regularnych spotkaniach urzędników różnego szczebla, corocznej wymianie oficjalnych wizyt, także głów państwa, powoływaniu do życia licznych instytucji wspomagających współpracę między państwami, na przykład Rosyjsko-Chińskięj Rady Biznesu, Rosyjsko-Chińskiego Komitetu Przyjaźni, Pokoju i Rozwoju, czy grupy do zwalczania terroryzmu oraz realizowania wspólnych inicjatyw takich jak obchody "Roku Rosji" w Chinach w 2006 oraz w Rosji "Roku Chin" w 2007.

"Strategiczne partnerstwo" jest możliwe między innymi dzięki uregulowaniu kwestii liczącej 4300 kilometrów granicy, która wcześniej nieraz bywała źródłem napięć w stosunkach dwustronnych. Federacja Rosyjska w lutym 1992 roku potwierdziła uzgodnienia ZSRR i CliRL z 16 maja 1991 roku dotyczące prac demarkacyjnych. Kolejne porozumienia w tej sprawie zostały podpisane dwa lata później (1994), następnie 23 listopada 1998 roku (Wspólne stanowisko H' sprawie rosyjsko-chińskiej granicy) oraz 14 października 2004 roku w Pekinie. To ostatnie, dotyczące wschodniego fragmentu chińsko-rosyjskiej granicy,

weszło w życie w 2005 roku i w ocenie rosyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych ostatecznie reguluje problem granic.

Potencjał rosyjsko-chińskiego "partnerstwa strategicznego" oddają bardzo dynamicznie rozwijające się stosunki dwustronne w sferze ekonomicznej. Pekin - ważny importer rosyjskiej ropy i gazu - zabiega o stworzenie z udziałem Moskwy nowych sieci przesyłowych, do czego miało doprowadzić podpisane 8 września 2001 roku porozumienie dotyczące budowy naftociągu z Angarska (Rosja) do Daąing (Chiny) o łącznej długości 2247 kilometrów.

Handel bronią jest kolejną, bardzo istotną płaszczyzną dwustronnej współpracy. Chiny od 2000 roku znajdują się w czołówce światowych importerów broni, jednocześnie są liderem wśród kupców sprzętu rosyjskiego. Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem SIPRI szacuje, że 90% sprzętu wojskowego zakupionego w ciągu ostatniej dekady XX wieku przez Pekin wyprodukowano w Rosji. W sierpniu 2005 roku odbyły się pierwsze wspólne rosyjsko-chińskie manewry wojskowe.

Rosja i Chiny współpracują w ramach struktur regionalnych - Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyfiku (APEC) oraz Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SOW). Poza tym. Pekin we wspomnianej wcześniej deklaracji z 2002 roku zobowiązał się włączyć Rosję do współpracy w ramach "ASEAN+3" i ASEM. Należy podkreślić rosnące znaczenie SOW, z której dwa państwa chcą uczynić główną instytucję wzmacniającą bezpieczeństwo w Azji i Pacyfiku. Z regularnych od 1996 roku spotkań przedstawicieli Federacji Rosyjskiej, Chińskiej Republiki Ludowej oraz Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu (od 2001 także Uzbekistanu) SOW przekształciła się w 2001 roku w organizację międzyrządową z siedzibą w Pekinie. Znaczenie SOW jako forum współpracy regionalnej rośnie, co potwierdza zainteresowanie innych państw azjatyckich udziałem w jej pracach - do tej pory status obserwatora został przyznany Mongolii, Pakistanowi, Indiom i Iranowi. Wysiłki Pekinu i Moskwy na rzecz wzmacniania bezpieczeństwa w regionie zbiegają się, między innymi, na Półwyspie Koreańskim, gdzie obydwa państwa, razem z USA i Japonią, uczestniczą w mediacjach między Phenianem i Seulem.

Źródła napięć w stosunkach rosyjsko-chińskich

Nawet ogłoszenie "strategicznego partnerstwa" nie pozwala Rosji zapomnieć o tradycyjnych obawach związanych z chińskim sąsiadem. Chociaż w porównaniu z ostatnią dekadą XX wieku, znacznie zmalała liczba nielegalnych emigrantów z Chin osiedlających się na rosyjskim Dalekim Wschodzie (z dwóch milionów do około stu tysięcy) i miejscowości zdominowane przez Chińczyków należą do rzadkości, to jednak nadal utrzymują się duże dysproporcje demograficzne między bezpośrednio ze sobą sąsiadującymi regionami obydwu państw - około 6-8 milionów mieszkańców po stronie rosyjskiej wobec 120 milionów po stronie chińskiej, Wyraźną przewagę demograficzną oraz utrzymujący się wzrost gospodarczy ChRL Rosja może nadal kompensować nowocześniejszą technologią wojskową, by nie zaprzepaścić jednak tego atutu Moskwa powinna ograniczyć "dozbrajanie" sąsiada, co z kolei doprowadziłoby do napięć w relacjach dwustronnych.

Rosję niepokoją także negatywne tendencje obecne w obrocie towarowym. Pomimo dynamicznego wzrostu, Rosja nie radzi sobie z dywersyfikacją eksportu - nadal pozostaje przede wszystkim dostawcą surowców, podczas gdy Chiny sprzedają gotowe produkty. Poza tym, po stronie rosyjskiej utrzymuje się deficyt handlowy. Dwustronną współpracę zakłóca także brak zdecydowania Moskwy co do budowy wspomnianego naftociągu Angarsk-Daąing: mimo zapowiedzi budowa nie rozpoczęła się w roku 2004, ponieważ Federacja Rosyjska zdecydowała się w 2005 roku na realizację konkurencyjnego projektu Angarsk - Nachodka (o długości 3885 kilometrów), popieranego przez Japonię i Koreę Południową.

"Strategiczne partnerstwo" nie wyeliminowało rywalizacji w swoistych strefach buforowych między Rosją i Chinami, czyli w Mongolii i Azji Środkowej. Wszystkie azjatyckie byłe republiki radzieckie z punktu widzenia Moskwy należą do "bliskiej zagranicy", a więc obszaru żywotnych interesów i wyłącznych wpływów Rosji. ChRL oficjalnie szanuje rosyjski "patronat" w tej części Azji, ale aktywność dyplomatyczna Pekinu pokazuje, że region ma ogromne znaczenie również dla państwa chińskiego.

Źródło: S. Bieleń, M. Raś (red.), Polityka zagraniczna Rosji, Warszawa 2008.

Newsletter



Wiadomość HTML?