Polityka Rosji wobec Europy Środkowej i Wschodniej oraz Bałkanów

Większość państw tego regionu po II wojnie światowej znalazła się w radzieckiej strefie wpływów (poza republikami jugosłowiańskimi oraz - w późniejszym okresie - Albanią). Republiki nadbałtyckie stały się po prostu częścią państwa radzieckiego. Fakty te po dzień dzisiejszy - w mniejszym lub większym stopniu - wpływają na specyfikę relacji Federacji Rosyjskiej z państwami regionu. Cechą charakterystyczną stosunków bilateralnych Rosja - poszczególne państwa regionu jest również ich wyraźna asymetria (na korzyść Federacji Rosyjskiej) pod każdym względem, szczególnie w sferze politycznej i gospodarczej. Poza średniej wielkości (jak na Europę) Polską i Rumunią, pozostałe państwa środkowoeuropejskie i bałkańskie zaliczyć można do kategorii małych.

Po rozpadzie bloku wschodniego i Związku Radzieckiego Moskwa utraciła swoje dotychczasowe pozycje w regionie. Rozwiązanie Układu Warszawskiego i Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej pozbawiło ZSRR/Rosję instytucjonalnych mechanizmów wpływu na byłe państwa satelickie. Na początku lat dziewięćdziesiątych większość spośród nich wybrała zresztą zdecydowany kurs na zbliżenie z Zachodem, aspirując do członkostwa w Radzie Europy, Wspólnotach Europejskich/Unii Europejskiej oraz NATO.

Wyraźna dominacja instytucji zachodnich w regionie oznaczała niemożność powrotu Moskwy do swojej tradycyjnej strefy wpływów na zbliżonych do dotychczasowych zasadach. Nowa sytuacja międzynarodowa stworzyła wyjątkową możliwość (czy raczej - z punktu widzenia Rosji - konieczność) zbudowania bardziej równoprawnych stosunków bilateralnych. Wspomniana asymetria relacji dwustronnych została bowiem "wtopiona w szerszy kontekst stosunków regionalnych i globalnych".

Moskwa zdała sobie sprawę, że jej środkowoeuropejscy partnerzy budują swoje relacje z Rosją, starając się maksymalnie wykorzystywać instytucje unijne (także natowskie) i pozyskiwać wsparcie Wspólnoty (a w przypadku NATO również USA) dla realizacji własnych interesów. Innymi słowy, ewidentna przewaga Rosji minimalizowana jest potęgą polityczną i/lub ekonomiczną Zachodu. Co więcej, instytucje UE i NATO (przy okazji także Rady Europy i OBWE) zaczęły być używane przez niektóre państwa regionu (vide: polska polityka zagraniczna) do podejmowania prób rywalizacji z Rosją na obszarze WNP. Kreml stara się ograniczać "negatywny" wpływ tego rodzaju działań na własną pozycję poprzez odpowiedni dialog ze "starszymi" partnerami z UE i NATO (szczególnie Niemcami i Francją). Moskwa próbuje "okiełznać" w ten - między innymi - sposób niepożądane dla niej zachowania państw środkowoeuropejskich. Przede wszystkim jednak Federacja Rosyjska nakłania partnerów z regionu do rozwiązywania problemów poprzez dialog bilateralny, w którym czuje się silniejsza. W interesie Rosji leży także osłabianie związków między państwami regionu. Dyplomacja rosyjska dąży, między innymi, do przeciwstawiania "konstruktywnego dialogu" z częścią państw środkowoeuropejskich i bałkańskich, "niekonstruktywnej" postawie innych podmiotów, na przykład Polski.

W minionej dekadzie region Europy Środkowej i Wschodniej oraz Bałkanów budził zainteresowanie Federacji Rosyjskiej głównie w kontekście politycznym i polityczno-wojskowym. W grę wchodziła przede wszystkim rywalizacja z Zachodem o strefy wpływów. Szczególnie widoczne stało się to w przypadku "pierwszej fali" rozszerzenia NATO o Polskę, Czechy i Węgry oraz konfliktów na Bałkanach (zwłaszcza problemów związanych z Kosowem). Takie podejście, obok ogólnego osłabienia możliwości oddziaływania nowej Rosji w stosunkach międzynarodowych, związanego z kryzysem społeczno-gospodarczym, generowało zmniejszenie zainteresowania relacjami bilateralnymi z poszczególnymi państwami regionu.

Koniec lat dziewięćdziesiątych przyniósł wzrost zainteresowania Rosji omawianym regionem. W znacznej mierze wiązało się to z akcesją większości państw regionu do UE, lecz wynikało także z chęci odbudowy rosyjskich wpływów gospodarczych oraz - pośrednio - politycznych. Próbując restaurować swoje wpływy, Kreml postawił zdecydowanie na instrumenty ekonomiczne, szczególnie na uzależnienie państw regionu od dostaw rosyjskich surowców oraz na inwestycje w sektorze paliwowo-energetycznym.

W regionie można wyróżnić państwa, z którymi Rosja układa sobie relacje dwustronne dość łatwo i konstruktywnie. Należą do nich na przykład Słowacja, Słowenia, Bułgaria, czy Serbia. O ile w północnej części regionu Rosja, budując Gazociąg Północny, "obchodzi" państwa regionu, o tyle na południu Moskwa stara się rozwinąć Gazociąg Południowy (South Stream) - konkurencyjny wobec unijnego projektu Nabucco - współpracując z państwami bałkańskimi.

W omawianej części Europy najmniej przyjazne stosunki dwustronne łączą Rosję z republikami nadbałtyckimi (Litwą, Łotwą, Estonią) oraz z Polską. Katalog rozbieżności obejmuje szereg problemów politycznych i ekonomicznych. Dla Moskwy nadzwyczaj irytujące wydaje się zaangażowanie Polski i Litwy na obszarze WNP. Wspomniane państwa próbują zabezpieczać się przed inwestycjami rosyjskimi na swoich rynkach. Usilnie (przynajmniej deklaratywnie) dążą do dywersyfikacji dostaw surowców energetycznych, czyli zmniejszenia uzależnienia od importu ropy naftowej i gazu ziemnego z Rosji. W relacjach z Rosją podnoszą kwestie historyczne, odnoszące się głownie do okresu II wojny światowej.

Federacja Rosyjska próbuje ograniczyć wpływ tych państw na kreowanie unijnej polityki wschodniej. Jest to istotne nie tylko w kontekście Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (nakierowanej, między innymi, na Ukrainę, Białoruś. Mołdawię i Zakaukazie), ale również stosunków UE z Federacją Rosyjską. Kreml stara się zdyskredytować "krnąbrnych" sąsiadów w oczach Zachodu i innych państw środkowoeuropejskich. Służą temu działania propagandowe, ukazujące na przykład Polskę jako podmiot utrudniający "przyjazne" relacje międzypaństwowe na Starym Kontynencie. Rosja podnosi ponadto kwestie ochrony praw mniejszości rosyjskiej w republikach nadbałtyckich, domagając się stosowania przez te państwa standardów europejskich w tym zakresie. Skomplikowało to w szczególności stosunki Federacji Rosyjskiej z Łotwą i Estonią. Moskwa nie cofnęła się nawet przed wykorzystaniem instrumentów o charakterze sankcji ekonomicznych, blokując import części towarów rolno-spożywczych z Polski.

W odniesieniu do problemów historycznych Rosja przypomina choćby, iż to Armia Czerwona wyzwoliła wyżej wymienione państwa. Podważanie roli ZSRR w zwycięstwie nad faszyzmem poprzez ukazywanie zdarzeń temu towarzyszących (likwidacji opozycji politycznej, deportacji na wschód etc.) przedstawiane jest przez Rosję, co najmniej jako "brak wdzięczności". W przypadku państw nadbałtyckich podkreśla się też względnie liczny udział ich obywateli w formacjach wspierających wysiłek zbrojny hitlerowskich Niemiec (na przykład Waffen-SS).

Źródło: S. Bieleń, M. Raś (red.), Polityka zagraniczna Rosji, Warszawa 2008.

Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79