Rosja w Radzie Europy

Stosunki Federacji Rosyjskiej z Radą Europy są kontynuacją relacji zawiązanych jeszcze w czasach istnienia ZSRR. Wiosną 1988 roku Związek Radziecki uzyskał status gościa specjalnego przy Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy. Rosja przejęła ten status z dniem 14 stycznia 1992 roku. Formalny wniosek o członkostwo w organizacji został złożony przez Rosję w marcu 1993 roku. Proces akcesyjny wstrzymano decyzją Komitetu Ministrów z 2 lutego 1995 roku, co miało bezpośredni związek z wybuchem pierwszej wojny czeczeńskiej. Oficjalne zaproszenie Rosji do organizacji zostało ostatecznie wystosowane przez Komitet Ministrów 8 lutego 1996 roku. Z kolei 13 lutego 1996 roku prezydent Borys Jelcyn w specjalnym rozporządzeniu określił plan działania związany z procesem akcesji Rosji do Rady Europy. W dokumencie zawarto między innymi katalog aktów prawnych, będących podstawą funkcjonowania Rady Europy, których Rosja powinna stać się stroną z chwilą przystąpienia do organizacji: Statut Rady Europy, Ogólne Porozumienie o przywilejach i immunitetach Rady Europy i protokoły do niego. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i protokoły do niej, Europejska konwencja o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, Ramowa konwencja o ochronie mniejszości narodowych, Europejska karta samorządu terytorialnego. Przystępując 28 lutego 1996 roku do Rady Europy Rosja została trzydziestym dziewiątym członkiem organizacji.

Ważnym zobowiązaniem zaciągniętym przez Rosję w procesie akcesyjnym było dostosowanie prawodawstwa wewnętrznego do norm prawnych, wynikających z regulacji przyjętych w ramach Rady Europy. Już w 1997 roku Strasburg zlecił rosyjskim specjalistom z dziedziny prawa przygotowanie zestawienia pt. Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności a ustawodawstwo i praktyka stosowania prawa w Federacji Rosyjskiej. Skala koniecznych do przeprowadzenia zmian była na tyle duża, że 29 marca 1998 roku prezydent Federacji Rosyjskiej zatwierdził specjalny plan, zmierzający do dostosowania rosyjskiego prawa do stanu zgodności z treścią Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Federacja Rosyjska ratyfikowała Konwencję 5 maja 1998 roku i od tej chwili jurysdykcja Europejskiego Trybunału Praw Człowieka rozciąga się również na jej terytorium. W okresie 1 listopada 1998 r. - 31 grudnia 2006 r. przeciwko Federacji Rosyjskiej wniesiono do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka 48791 skarg (10569 w roku 2006) oraz wydano 205 wyroków (102 w 2006 roku. z tego 96 na niekorzyść rządu rosyjskiego i 8 na korzyść). Rosja jest liderem, jeśli idzie o liczbę spraw będących w toku. Według stanu na 1 stycznia 2007 roku, przeciwko Rosji prowadzonych było 19319 spraw, co daje 21,5% udziału w ogólnej liczbie toczących się spraw.

Niezbyt okazale przedstawia się stan przyjmowania przez Rosję dorobku prawnego organizacji. Według danych na koniec roku 2007, Rosja podpisała 67 konwencji i protokołów przyjętych na forum Rady Europy, z czego ratyfikowała 51. Nie jest natomiast stroną 136 innych konwencji i protokołów przyjętych w ramach organizacji. Przedstawiciele Rosji biorą udział w pracach wszystkich organów funkcjonujących w strukturach Rady Europy. W Komitecie Ministrów rosyjskim reprezentantem jest minister spraw zagranicznych, w Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy zasiada 18 rosyjskich przedstawicieli oraz ich zastępców. W pracach Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych również bierze udział 18 przedstawicieli oraz ich zastępców. Rosja posiada także swojego sędziego w Europejskim Trybunale Praw Człowieka. Składka rosyjska do budżetu Rady Europy wynosi 197 214,1 euro, co stanowi 12,15% ogólnej wartości budżetu organizacji (23 963 090,86 euro).

Członkostwo Federacji Rosyjskiej w Radzie Europy nadal pozostaje zagadnieniem kontrowersyjnym. Podsumowując ponad 11 lat rosyjskiej obecności w strukturach organizacji można wskazać kilka kluczowych problemów. Po pierwsze, kwestią wywołującą poruszenie w Strasburgu była polityka rosyjskich władz wobec Czeczenii. 7 kwietnia 2000 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przegłosowało decyzję o zawieszeniu prawa do głosowania członków rosyjskiej delegacji. Zostało ono przywrócone 21 stycznia 2001 roku, po tym, jak prezydent Putin zapowiedział redukcję liczby wojsk w Czeczenii, nadanie nowej struktury rządu cywilnego w republice oraz przekazanie odpowiedzialności za bezpieczeństwo Federalnej Służbie Bezpieczeństwa. Przywrócenie pełnych praw wynikających z członkostwa może być interpretowane jako propagandowe zwycięstwo Rosji i porażka organizacji w zakresie egzekwowania przestrzegania praw człowieka w równym stopniu od wszystkich swoich członków. Po drugie, Rosja nie wypełniła dotąd wszystkich zobowiązań podjętych z chwilą przystąpienia do organizacji. Kluczową kwestią w tym zakresie pozostaje zachowanie kary śmierci jako najwyższego wymiaru kary w rosyjskim prawie karnym. Co prawda, od września 1996 roku obowiązuje w Rosji moratorium na jej wykonywanie, ale w świetle postanowień Protokołu nr 6 do Europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności - którego rosyjskie władze jak dotąd nie ratyfikowały - powinna zostać zniesiona drogą odpowiednich regulacji prawnych. Strona rosyjska, między innymi ustami prezydenta Putina, uzasadnia opóźnienia w tym zakresie nastrojami społecznymi. Według badań przeprowadzonych 23 lutego 2006 roku przez rosyjską Fundację "Opinia Społeczna", aż 74% Rosjan opowiada się za zachowaniem kary śmierci, a jedynie 15% jest przeciwnego zdania.

Wspomniane wyżej zastrzeżenia nie przeszkodziły państwom członkowskim Rady Europy powierzyć Federacji Rosyjskiej przewodnictwa w organizacji w okresie 19 maja - 15 listopada 2006 roku. Szeroko komentowano jednak fakt, że Rosja była pierwszym państwem przewodzącym Radzie Europy, które nie spełniło wszystkich warunków wymaganych od krajów członkowskich. Wśród głównych priorytetów rosyjskiej prezydencji znalazły się wzmocnienie mechanizmów ochrony praw mniejszości narodowych, edukacja w dziedzinie praw człowieka, tworzenie wspólnej europejskiej przestrzeni prawnej w celu ochrony jednostki przed wyzwaniami współczesności, nielegalna imigracja, handel ludźmi, przestępczość transnarodowa. Wskazane cele znajdowały się w polu działania Rady Europy już wcześniej. Podkreśla się jednak, że Rosja akcentując tylko wybrane obszary aktywności organizacji, próbowała odwrócić uwagę od tych spraw, za które sama była wielokrotnie krytykowana. Z kolei rosyjski minister spraw zagranicznych w jednej ze swych wypowiedzi wskazywał, że Rosja próbowała w ten sposób wyrazić sprzeciw wobec stosowanej przez Radę Europy polityki "podwójnych standardów", podając przykład wyjątkowego zainteresowania wyborami prezydenckimi na Białorusi, przy jednoczesnej bierności względem wyborów parlamentarnych na Łotwie w październiku 2006 roku. Rosja traktuje członkostwo w Radzie Europy jako instrument realizacji określonych celów politycznych, choćby poprzez wywieranie presji na tak niewygodnych partnerów na arenie międzynarodowej jak republiki nadbałtyckie.

Członkostwo Federacji Rosyjskiej w Radzie Europy stawia organizację w swoistym rozdarciu. Z jednej strony bowiem sytuacja, w której jedno z państw członkowskich dopuszcza się wielu naruszeń praw człowieka powoduje, że prestiż i pozycja organizacji na arenie międzynarodowej narażona jest na szwank. Z drugiej strony jednak elity europejskie rozumieją, że wykluczenie Rosji z organizacji byłoby nieracjonalne z politycznego punktu widzenia, gdyż nie tylko wzmogłoby antyzachodnią retorykę w samej Rosji, ale także pozbawiłoby kraje europejskie możliwości monitorowania kwestii przestrzegania praw człowieka w tym kraju, choćby poprzez działanie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Źródło: S. Bieleń, M. Raś (red.), Polityka zagraniczna Rosji, Warszawa 2008.

Newsletter



Wiadomość HTML?