Stosunki polsko-ukraińskie w latach 1989-2004

1. Kształtowanie się relacji polsko-ukraińskich w okresie rozpadu Bloku Wschodniego (1989-1992)

W 1989 roku, kiedy przemiany w Bloku Wschodnim nabrały szybkiego tempa, nie mogło być mowy o stosunkach Polski z niezależną Ukrainą, gdyż nadal była ona jedną z republik związkowych Związku Radzieckiego. Sytuacja zmieniła się nieco w roku 1990, kiedy to 16 czerwca Ukraina ogłosiła deklarację suwerenności 1. Nie było to pełne uzyskanie niepodległości i rozpoczęcie samodzielnego bytu państwowego, lecz jednostronna deklaracja, która odzwierciedlała sytuację panującą w Związku Radzieckim, czyli chaos i coraz słabszą kontrolę Moskwy nad poszczególnymi republikami. Wtedy Polska mogła rozpocząć prowadzenie polityki dwutorowości, która była wsparciem dla Ukrainy w jej drodze do całkowicie niepodległego bytu.

1.1. Sytuacja międzynarodowa

Koniec lat 70-tych i lata 80-te to czas permanentnego rozkładu Związku Radzieckiego, a także czas pogarszania się sytuacji gospodarczej w poszczególnych krajach Bloku Wschodniego. Niezadowolenie społeczne cały czas narastało, co doprowadziło do wyłonienia się w Polsce w 1980 roku opozycyjnie nastawionego w stosunku do władz i dobrze zorganizowanego ruchu społecznego, który sprzeciwiał się panującej sytuacji.

W 1978 roku na papieża został wybrany kardynał Karol Wojtyła, który jako papież Jan Paweł II odegrał ogromną rolę w kształtowaniu świadomości historycznej społeczeństw katolickich. Jego pielgrzymki do Polski, jak i innych państw świata, podnosiły na duchu polaków, którzy w większości byli i nadal są katolikami2.

Nie do zniesienia był dla ZSRR wyścig zbrojeń narzucony przez wybranego u progu lat 80. na prezydenta USA Ronalda Reagana, który wprost określił Związek Radziecki jako "imperium zła", co było także zaczątkiem do konfrontacji ideologicznej3.

Sytuację gospodarczą w Bloku Wschodnim, a szczególnie w Polsce, pogorszyły sankcje wprowadzone przez Zachód, co było reakcją na wprowadzenie stanu wojennego przez generała Jaruzelskiego w Polsce dnia 13 grudnia 1981 roku.

W 1975 roku Polska była sygnatariuszem aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Było to jedyne forum, na którym państwa z obu stron "żelaznej kurtyny" mogły i chciały dyskutować na temat takich spraw jak prawa człowieka, nienaruszalność granic itp. W wyniku podpisania aktu końcowego przez kraje socjalistyczne, Zachód miał legitymizację do tego, aby naciskać na przestrzeganie praw człowieka i podstawowych wolności4.

Diametralnie sytuację po wschodniej stronie żelaznej kurtyny zmienił wybór Michaiła Gorbaczowa na sekretarza Generalnego KPZR. Rozpoczął on reformy pod hasłami "pierestrojki" (przebudowy) oraz "głasnosti" (jawności). Miały one na celu całkowite zreformowanie systemu, jednak nie powiodło się to i w ostateczności doprowadziły one do jego upadku.

Polityka prowadzona przez Kreml po wyborze Gorbaczowa sprzyjała także reformom w pozostałych krajach Bloku Wschodniego. Nabrały one tempa w 1989 roku, kiedy to kolejne reżimy traciły władzę na rzecz ugrupowań demokratycznych lub dzieliły się władzą z tymi ugrupowaniami5.

W 1991 roku doszło do rozpadu Związku Radzieckiego. Ukraina stała się wtedy suwerennym państwem. Dwa lata później rozpadła się także Czecho-Słowacja. W wyniku tych wydarzeń Polska, mając w 1989 roku trzech sąsiadów, w 1993 miała ich aż siedmiu. Pewne obawy budziło zjednoczenie Niemiec, nie tylko w Polsce, ale także na zachodzie. Okazało się jednak, że nie przyniosło ono żadnych problemów, lecz korzyści, gdyż Niemcy stały się wtedy adwokatem Polski w jej drodze do struktur zachodnich.

Po tych wydarzeniach nie mogło już być mowy o Europie Wschodniej. Powstał nowy geopolityczny region - Europa Środkowa. W ramach tego regionu rozwijane były takie inicjatywy jak Trójkąt Wyszehradzki czy też Inicjatywa Środkowoeuropejska. Inną, ważną z punktu widzenia Polski inicjatywą, wychodzącą poza obręb Europy Środkowej, jest współpraca w ramach Trójkąta Weimarskiego6.

Ład dwubiegunowy, który istniał do 1989 roku, został zlikwidowany. Nie istnieje już podział na Wschód i Zachód, a większość byłych krajów satelickich ZSRR została w ciągu kilkunastu lat po 1990 włączona w struktury Zachodu. Dla Polski ważną rolę odgrywają jednak nie tylko stosunki z Zachodem, lecz także ze wschodnimi sąsiadami. Relacje z Ukrainą są intensywniejsze niż relacje z Białorusią, gdyż tej pierwszej jest znacznie bliżej do demokracji, niż jej północnemu sąsiadowi.

1.2. Polska myśl polityczna w budowaniu wzajemnych relacji

1.2.1. Sytuacja wewnętrzna w Polsce

Rok 1989 był rokiem wielkich przemian w Polsce. Miały one swój początek już w 1980 roku, kiedy powstał pierwszy legalnie działający ruch obywatelski, stojący w opozycji wobec poczynań władz. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" zdobył w Polsce wielką popularność i coraz więcej słychać o nim było na całym świecie. Jego działalność została na pewien czas stłumiona przez wprowadzenie stanu wojennego. Oficjalną przyczyną było zagrożenie interwencją Związku Radzieckiego, jednak do dziś toczą się spory, czy takie zagrożenie istniało, czy też nie7.

Od połowy lat 80-tych wyjątkowo sprzyjająca była sytuacja międzynarodowa, co wiązało się m.in. z wyborem na I sekretarza KPZR Michaiła Gorbaczowa. Od tego czasu można mówić o zaniku doktryny ograniczonej suwerenności. Mimo coraz szerszej działalności opozycji nie było mowy o interwencji ze strony innych państw Układu Warszawskiego. W całym Bloku Wschodnim sytuacja gospodarcza była katastrofalna, ludzie żyli na drastycznie niskim poziomie, co powodowało wybuchy niezadowolenia społecznego i niechęć wobec władz. Polska była krajem, w którym panował jeden z najłagodniejszych reżimów, dlatego społeczeństwo polskie mogło odegrać rolę koła zamachowego, które zapoczątkuje zmiany, najpierw we własnym kraju, a potem w wyniku efektu domina także w krajach sąsiednich.

Opozycji początkowo zależało nie na przejęciu władzy, lecz na reformowaniu obecnego systemu, aby poprawić warunki życia obywateli. Pierwsze nieoficjalne rozmowy między przedstawicielami władz i opozycji zostały zapoczątkowane w połowie 1988 roku8. Niebagatelną rolę w nawiązywaniu kontaktów między stronami odegrał kościół katolicki 9.

Tadeusz Mazowiecki

Wiosną 1989 roku doszło do rozmów przy "okrągłym stole", w których wzięli udział przedstawiciele władz, opozycji oraz Kościoła Katolickiego. Ustalono, że 4 czerwca odbędą się wybory do parlamentu. Do Senatu miały być one całkiem wolne, do sejmu zaś 35% miejsc wybierane było w wolnych wyborach, a 65% zarezerwowane było dla przedstawicieli rządzącej koalicji 10. Opozycja odniosła ogromny sukces. W wyborach do senatu 99 miejsc przypadło na kandydatów Komitetu Obywatelskiego, jedno miejsce natomiast dla niezależnego kandydata. Podobnie było w sejmie. Wszystkie możliwe w wyniku ustaleń miejsca zajęli kandydaci opozycji11.

Po nieudanej próbie sformowania rządu przez gen. Czesława Kiszczaka i propozycji Michnika "Wasz Prezydent, Nasz Premier", Wałęsa wysunął kandydaturę Tadeusza Mazowieckiego. Prezydent Jaruzelski zgodził się i 19 sierpnia desygnował Mazowieckiego na urząd Prezesa Rady Ministrów12.

Pierwszym ministrem spraw zagranicznych III RP został bezpartyjny Krzysztof Skubiszewski, który mimo braku konsensusu w kwestii polityki zagranicznej pomiędzy poszczególnymi ugrupowaniami politycznymi, prowadził stabilną i przewidywalną politykę zagraniczną, pozostając na stanowisku do 1993 r. 13 .

Pod koniec grudnia 1989 roku Sejm dokonał nowelizacji konstytucji. Rzeczpospolita Polska została przywrócona na miejsce Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Polska została określona także jako "demokratyczne państwo prawa, urzeczywistniające zasady sprawiedliwości społecznej".

Kiedy z resortów siłowych odeszli przedstawiciele byłych władz, co nastąpiło w połowie 1990 roku, prezydent Jaruzelski także postanowił opuścić swój urząd14. Kiedy to nastąpiło, zostały rozpisane pierwsze wolne wybory prezydenckie, w których zwyciężył Lech Wałęsa. Od tej pory prezydent wybierany jest co 5 lat w wolnych, bezpośrednich, tajnych i równych wyborach.

Rok później przeprowadzono pierwsze wolne wybory do parlamentu15. Odbyły się one na w pełni demokratycznych zasadach, dzięki czemu Polska uzyskała na arenie międzynarodowej status państwa demokratycznego, co poskutkowało m. in. przyjęciem do Rady Europy16 .

1.2.2. Polityka "dwutorowości"

Koncepcja polityki dwutorowości stworzona została przez ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego. Polegała ona na utrzymywaniu przebudowanych stosunków ze Związkiem Radzieckim przy równoczesnym nawiązywaniu i rozwijaniu ich z republikami związkowymi17.

W 1989 roku Ukraina nadal była częścią Związku Radzieckiego jako Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka. Premier Tadeusz Mazowiecki w swoim exposé z 12 września 1989 roku nie wspominał o stosunkach z Ukrainą, mówił jedynie o stosunkach ze Związkiem Radzieckim, które miały być realizowane "w myśl zasady równoprawności i poszanowania suwerenności" 18.

Mimo pominięcia kwestii Ukrainy w exposé premiera, już w 1989 roku mogliśmy zaobserwować pierwsze przejawy realizowania polityki "dwutorowości". Świadczy o tym udział delegatów "Solidarności" w pierwszym zjeździe Ludowego Ruchu Ukrainy na Rzecz Przebudowy. Zjazd ten odbył się we wrześniu 1989 roku. Ludowy Ruch Ukrainy na Rzecz Przebudowy był wtedy największą organizacją opozycyjną w USRR. Jednym z celów Ruchu było odrodzenie państwowości ukraińskiej, wraz z ukraińską kulturą oraz kulturami poszczególnych mniejszości narodowych. Za cel stawiano sobie również ukształtowanie społeczeństwa obywatelskiego, gospodarki wolnorynkowej i pluralizmu politycznego19.

Innym wydarzeniem, które miało pozytywny wpływ na kształtowanie się stosunków Polski z odradzającą się Ukrainą, było spotkanie polskich i ukraińskich parlamentarzystów w Jabłonnej koło Warszawy. Odbyło się ono w dniach 4-5 maja 1990 roku. Zdawano sobie już wtedy sprawę, że upadek ZSRR jest coraz bardziej prawdopodobny. Obie strony zgadzały się, że dobrosąsiedzkie stosunki leżą w ich interesie. Dla Polaków duże znaczenie miały relacje gospodarcze z Ukrainą, natomiast dla Ukraińców Polska była "najkrótszą drogą do Europy" 20.

Dużo uwagi poświęcono wydarzeniom z przeszłości, które kładły się cieniem na obecnych relacjach między społeczeństwami. Wspomniano o konieczności powołania wspólnej komisji historyków, której zadaniem byłoby badanie najbardziej dramatycznych wydarzeń z historii polsko-ukraińskiej. Zaakcentowano także potrzebę przeglądu podręczników szkolnych w części dotyczącej relacji między państwami, aby zlikwidować wszystkie negatywne stereotypy i ustalić wspólną treść21.

Pierwszy raz oficjalnie na temat osobnych stosunków z republikami radzieckimi wypowiedział się Minister Spraw Zagranicznych Krzysztof Skubiszewski w swoim exposé 26 kwietnia 1990 roku: "Osobną kwestią jest rozwój odrębnych stosunków z republikami radzieckimi, tj. odrębnych od stosunków z ZSRR jako całością, zwłaszcza, choć nie tylko, z republikami sąsiednimi" 22. Niecałe 3 miesiące później, 16 lipca 1990 roku, na Ukrainie ogłoszona została Deklaracja o państwowej suwerenności USRR. Mówiła ona o potrzebie utworzenia demokratycznego państwa prawa, podziale władzy na ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą, prymacie ukraińskiego prawodawstwa nad związkowym i o gospodarczej suwerenności państwa23. Reakcją władz polskich na to wydarzenie była uchwała sejmu z dnia 28 lipca 1990 roku: "Uznając prawo narodów do samostanowienia, witamy deklaracje suwerenności państwowej Ukrainy i Białorusi, stanowiące wyraz dążenia obu sąsiednich narodów do wolności (...) W pełni rozumiemy znaczenie tego przełomowego momentu w historii naszych sąsiadów, z którym pragniemy współżyć jako równe i bliskie sobie narody oraz rozwijać współpracę we wszystkich dziedzinach życia" 24.


Newsletter



Wiadomość HTML?