Współczesny charakter humanizacji prawa międzynarodowego w systemie ochrony praw człowieka

Streszczenie

Publikacja analizuje zakres ochrony gwarantowanej przez prawo międzynarodowe oraz jej adekwatność w stosunku do celu humanizacji i zapewnienia w każdej sytuacji poszanowania godności, nietykalności i wolności człowieka. Celem analizy jest modelowanie standardu ludzkości poprzez generowanie podstawowego katalogu praw jednostkowych. Autor systematyzuje zasady i normy traktatowe prawa praw człowieka i prawa humanitarnego oraz normy zwyczajowe i ogólne zasady prawa międzynarodowego. W wyniku takiej kompilacji źródeł ochrony jednostki stworzony zostaje model funda,mentalnego standardu ludzkiego, który powinien obowiązywać wszystkich członków społeczności międzynarodowej.

Wprowadzenie

Humanizacja, propagując zainteresowanie człowiekiem oraz poszanowaniem jego praw i wolności, zmodyfikowała zarówno stosunki, jak i prawo międzynarodowe. Podstawowym jej celem odnośnie prawa międzynarodowego jest wprowadzenie do niego pełnych gwarancji poszanowania godności człowieka, jego nietykalności i wolności wyboru oraz zagwarantowanie pomocy w zaspokojeniu jego podstawowych potrzeb, niezbędnych do biologicznego przetrwania, niezależnie od sytuacji, w jakiej znajduje się człowiek i od stanu, w jakim pozostaje państwo, na którego terytorium przebywa.1

W wyniku humanizacji w prawie międzynarodowym dokonano kodyfikacji norm służących ochronie ludzi, co w konsekwencji zaowocowało utworzeniem międzynarodowego systemu prawnego chroniącego godność oraz prawa i wolności człowieka. W holistycznym ujęciu na system ten składają się normy prawa praw człowieka oraz prawa konfliktów zbrojnych (prawa humanitarnego), pojmowane jako zbiór norm traktatowych i zwyczajowych oraz ogólnych zasad prawa międzynarodowego.2 Konstrukcja międzynarodowego systemu ochrony nie jest jednak odbiciem ideałów humanizmu (w tym humanitaryzmu), ale wypadkową pomiędzy nimi a polityką i realizacją przez państwa narodowych interesów. Można uznać, że jest efektem odniesienia ideałów "nieokiełznanego humanitaryzmu" do rzeczywistości3.

W związku z niechęcią państw do ograniczania stref zależnych od ich wyłącznych decyzji, międzynarodowy system ochrony praw człowieka przewiduje różne gwarancje dla ludzi, zależnie od stopnia kolizji ideałów humanizmu i humanitaryzmu z zasadą nieingerencji w sprawy wewnętrzne i poszanowaniem suwerenności państw. Prawo humanitarne z tego powodu różnicuje ochronę ofiar konfliktów międzynarodowych i niemiędzynarodowych. Pełna ochrona przewidziana jest tylko dla ofiar konfliktów międzynarodowych, częściowo ograniczona dla ofiar umiędzynarodowionych konfliktów wewnętrznych4, a silnie ograniczona dla ofiar konfliktów wewnętrznych. Natomiast prawo praw człowieka dopuszcza możliwość uchylenia gwarancji dla praw jednostek w sytuacji: niebezpieczeństwa, które zagraża istnieniu narodu, konieczności obrony bezpieczeństwa państwowego lub publicznego, porządku, zdrowia i moralności publicznej oraz praw i wolności innych osób5.

W tym kontekście powstaje więc pytanie: czy zakres ochrony gwarantowanej przez prawo międzynarodowe urzeczywistnia cel humanizacji i zapewnia w każdej sytuacji poszanowanie godności, nietykalności i wolności człowieka oraz pomoc w zaspokojeniu jego podstawowych potrzeb biologicznych. Odpowiedź na nie jest tożsama z próbą wykrystalizowania fundamentalnego standardu ludzkości, czyli określenia sposobu traktowania ludności oraz podstawowego katalogu praw jednostkowych, zapewniającego poszanowanie powyższych wartości i zawsze obowiązującego wszystkie państwa (a także strony konfliktów zbrojnych inne niż państwa) odnośnie ludzi, którzy znajdują się. pod ich jurysdykcją lub władzą.

Oznaczenie "standardu" polega więc na zebraniu zasad i norm traktatowych obowiązujących na podstawie prawa praw człowieka i prawa humanitarnego - należy jednak spośród nich wziąć pod uwagę tylko normy prawa praw człowieka niepodlegające ograniczeniu bądź zawieszeniu w żadnej sytuacji i normy prawa humanitarnego, które obowiązują we wszystkich konfliktach zbrojnych - oraz połączeniu ich z normami zwyczajowymi i ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. W wyniku takiej kompilacji źródeł ochrony jednostki, do standardu zaliczone zostaną tylko takie normy i zasady, których poszanowanie obowiązuje wszystkich członków społeczności międzynarodowej.6 Tak szerokie ujęcie źródeł uzasadnia użycie odnośnie terminu "standard" określenia "ludzkości", ponieważ bardziej popularny zwrot "humanitarny" ogranicza konotacje tylko do prawa humanitarnego7.

Katalog praw na podstawie norm traktatowych

Analizując normy traktatowe odnośnie prawa praw człowieka, pod uwagę można wziąć tylko konwencje o globalnym zasięgu. Podstawową jest Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych przyjęty na forum ONZ 16 grudnia 1966 roku, uzupełniany przez szczegółowe traktaty m.in.: Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 9 grudnia 1948 r., Konwencję przeciw torturom z l0 grudnia 1984 roku. Do norm, które nie podlegają żadnej derogacji Pakt mocą art. 4 zalicza: prawo do życia, ale tylko w aspekcie arbitralnego pozbawiania życia, a tym zakazu ludobójstwa8, wolność od tortur oraz okrutnego, nieludzkiego albo poniżającego traktowania lub karania, wolność od niewolnictwa i poddaństwa, łącznie z prawem do osobowości prawnej, wolność od więzienia za długi, wolność od retroaktywnego stosowania prawa karnego, wolność myśli, sumienia i wyznania oraz ogólne zasady równości i niedyskryminacji.9 Z powodu niemożności wprowadzenia względem nich zawieszeń i ograniczeń korzystania prawa te są uważane za trzon, twardy rdzeń praw człowieka lub prawa absolutne ("hard core").

Z zakresu prawa humanitarnego pod uwagę można wziąć tylko wspólny dla wszystkich Konwencji genewskich o ochronie ofiar wojny z 12 sierpnia 1949 roku, art. 3. Określa on zalecany sposób postępowania państw wobec ludności podczas niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych, przy czym - zgodnie z doktryną - obowiązuje on już "na bardzo wczesnym etapie konfliktu wewnętrznego"10, od momentu, kiedy rozwój wydarzeń wykracza poza sytuację nieporządku publicznego. Art. 3. wprowadza nakaz humanitarnego traktowania ludności, która nie bierze udziału w działaniach zbrojnych lub która złożyła broń, zakazuje dyskryminacji oraz: zamachów na życie i nietykalność cielesną, w tym zabójstw, okaleczeń, okrutnego traktowania i tortur; brania zakładników: zamachów na godność osobistą, w szczególności poniżającego i upokarzającego traktowania; skazywania i wykonywania egzekucji bez uprzedniego wyroku, wydanego w wyniku rzetelnego procesu. Sytuacji ludności podczas konfliktów niemiędzynarodowych dotyczy również II Protokól dodatkowy do konwencji genewskich z 10 czerwca 1977 roku, jednak jego norm nie można włączyć do fundamentalnego standardu ludzkości, ponieważ na mocy art. l, protokół obowiązuje nie we wszystkich konfliktach zbrojnych nie mających charakteru międzynarodowego, a jedynie w takich, w których strona konfliktu inna niż państwo sprawuje kontrolę nad częścią terytorium państwa, co umożliwia jej prowadzenie spójnych i ciągłych operacji wojskowych oraz posiada odpowiedni stopień zorganizowania i odpowiedzialne dowództwo.11 Protokół nie ma więc zastosowania do takich konfliktów, w których strona wojująca inna niż państwo nic ma kontroli nad wymaganą przez protokół ilością terytorium i prowadzi walkę partyzancką. Nie obejmuje również konfliktów, w których walki toczą się pomiędzy różnymi grupami paramilitarnymi i/lub uzbrojonymi cywilami, którzy walczą ze sobą nawzajem i z państwem, a także początkowych faz konfliktu zbrojnego, kiedy strona przeciwna państwu nie osiągnęła jeszcze wymaganego stopnia zorganizowania. 12

Oparcie tylko na normach traktatowych wymusza zawężenie katalogu praw i zasad należących do fundamentalnego standardu ludzkości do art. 3 konwencji genewskich oraz praw zaliczonych do norm iuris cogensis. Obowiązywanie prawa zwyczajowego oraz zasad ogólnych prawa międzynarodowego, interpretowanych przez międzynarodowe sądy, znacznie go jednak rozszerza.

Zasada humanitaryzmu a prawo zwyczajowe

Na podstawie prawa zwyczajowego można określić zasady traktowania ludzkości oraz katalog chronionych praw człowieka. Zwyczajowo uznanym wzorcem, wyznaczającym kierunek i ducha międzynarodowej ochrony, jest Powszechna deklaracja praw człowieku z 10 grudnia 1948 roku, natomiast normami zwyczajowymi są wprost wszystkie prawa i zasady zawarte w konwencjach genewskich, w tym art. 3, o czym przesądza niemal powszechna ich ratyfikacja - stronami konwencji jest 189 państw13. Statusu prawa zwyczajowego nie posiada żaden z Protokołów dodatkowych do konwencji genewskich z 1977 roku14.

Spośród zasad zwyczajowych najważniejszą, z punktu widzenia humanizacji prawa. wydaje się. być zasada humanitaryzmu. Jej odzwierciedleniem jest klauzula sformułowana przez Fiodora Martensa umieszczona po raz pierwszy w IV Konwencji haskiej z 1907 roku, która stanowi, że w trakcie działań zbrojnych we wszystkich sytuacjach nieunormowanych przepisami ludność "pozostaje pod ochroną i władzą zasad prawa międzynarodowego, wypływających z ustalonych zwyczajów, z zasad ludzkości i wymagań społecznego sumienia"15. Humanitaryzm zwyczajowo jest pojmowany jako: "zakaz zadawania zbędnych cierpień, [...] ochrona niewalczących, zwłaszcza osób cywilnych, rannych i chorych, [...] nakaz niesienia pomocy wszystkim, bez żadnej dyskryminacji, którzy jej potrzebują w związku z działaniami wojennymi"16. Z zasady humanitaryzmu wprost wynika nakaz ochrony ludności cywilnej podczas trwania konfliktu zbrojnego. Nakaz ten posiada ugruntowaną pozycję w prawic zwyczajowym i został potwierdzony przez szereg deklaracji i traktatów międzynarodowych z. dziedziny prawa wojennego, m.in.: Deklarację petersburską z 1868 roku, Regulamin praw i zwyczajów wojny lądowej (Regulamin haski) z 1907 roku17, IV Konwencję genewską z 1949 roku, I Protokół dodatkowy do Konwencji genewskiej z 1977 roku. Obejmuje on zakaz atakowania ludności cywilnej oraz nakaz objęcia opieką całej ludności cywilnej, która znajdzie się we władzy strony konfliktu, bez dyskryminacji narodowej lu jakiejkolwiek innej.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79