Międzynarodowy Trybunał Karny a prawnomiędzynarodowa odpowiedzialność sprawców przestępstw wojennych

Wstęp

Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) utworzony został na podstawie Rzymskiego Statutu1 MTK przyjętego 17 lipca 1998 roku. Statut wszedł w życie dnia 1 lipca 2002 roku2. Jego stronami jest obecnie 104 państw, w tym Polska3. Siedzibą Trybunału jest Haga. Trybunał złożony jest z 18 sędziów wybieranych na 9 lat przez Zgromadzenia Państw-Stron Statutu. Zgromadzenie to wybiera także prokuratora. Trybunał uprawniony jest do prowadzenia dochodzeń i sądzenia w sprawach o najpoważniejsze przestępstwa międzynarodowe, takie jak ludobójstwo, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości oraz agresja4, popełnione po dniu wejścia Statutu w życie. Przestępstwo agresji podlegać będzie jurysdykcji Trybunału po uzgodnieniu przez państwa strony Statutu definicji tego przestępstwa. Jurysdykcja Trybunału ma charakter uzupełniający, a więc wykonywana jest jedynie wówczas gdy państwo, którego jurysdykcji dana sprawa podlega, nie chce lub nie może jej wykonywać. Utworzenie Trybunału stanowi także istotny element prewencji ogólnej5.

Geneza powstania trybunałów

Istnieje wiele sposobów na wspieranie i ochronę praw człowieka6. Jednym z nich jest karanie przestępców, którzy popełniają zbrodnie i łamią prawa człowieka w czasie wojny. Ważne, by ukarać za popełnione przestępstwo. Kara ma także charakter prewencyjny, kiedy inna osoba będzie zamierzała popełnić przestępstwo będzie wiedziała, że może być za to ukarana, wówczas może zaniecha planowanego czynu. Państwa, które prowadziły wojny, nie zawsze są w stanie przeprowadzić sprawiedliwie i skutecznie procesy sądowe i ukarać sprawców oraz osądzić podejrzanych o zbrodnie wojenne7. Zdarza się, że osoby te w dalszym ciągu mają dużą władzę w państwie lub uciekły przed wymiarem sprawiedliwości zagranicę. W obydwu przypadkach pojawiają się więc trudności w ich aresztowaniu i osądzeniu.. Niektóre państwa nie są w stanie tego zrobić lub nie mają wystarczających środków na przeprowadzenie rozprawy sądowej. Za łamanie praw człowieka w jakimkolwiek państwie ciąży odpowiedzialność międzynarodowa. Wiele osób opowiadało się, za utworzeniem międzynarodowych trybunałów karnych, kompetentnych do zbadania i ukarania najstraszniejszych zbrodni, w przypadku gdy nie uczyni tego państwo, którego obywatel się ich dopuścił8.

W konsekwencji doświadczeń II wojny światowej założono budowę porządku światowego na podstawie poszanowania praw człowieka. Ich przestrzeganie uznano za "podstawę wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie"9, jeden z fundamentów, na którym powinien opierać się nowy, powojenny ład międzynarodowy. Twórcy ONZ, pomni straszliwych zbrodni, zakładali budowę nowego ładu światowego, w którym horror II wojny nie miał się nigdy powtórzyć. Rozpoczętej tuż po wojnie budowy skutecznego systemu ochrony praw człowieka nie udało się jednak jeszcze zakończyć. Zostały wszak wypracowane i uznane przez prawie wszystkich uczestników stosunków międzynarodowych elementy warunkujące budowę tego systemu: uznanie konieczności ustanowienia katalogu praw oraz ustanowienie tego katalogu, przysługującego jako minimalny standard każdemu człowiekowi na kuli ziemskiej10.

Do funkcjonowania systemu konieczne jest jednak zwiększenie implementacji przyjętych norm oraz przyspieszenie rozwoju bardzo ważnego elementu systemu ochrony praw człowieka, na razie będącego jeszcze w fazie narodzin, a mianowicie kwestii dotyczącej karania sprawców naruszeń praw człowieka11. Do końca XX w. nie udało się wprowadzić w życie jednolitych, globalnych procedur i mechanizmów umożliwiających karanie sprawców zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości12. Dyskusja wokół kwestii uregulowania odpowiedzialności międzynarodowej za zbrodnie dokonywane podczas wojny z różną intensywnością toczyła się przez cały wiek XX. Już traktat wersalski zawierał postanowienia o pociągnięciu do odpowiedzialności zbrodniarzy wojennych i innych osób winnych naruszeń prawa wojennego na terenach okupowanych przez Prusy oraz powołaniu specjalnego trybunału do osądzenia pruskiego cesarza Wilhelma II.

Trybunału jednak nie powołano, cesarz bowiem schronił się w Holandii, która odmówiła jego ekstradycji, powołując się na swoje prawo wewnętrzne13. W latach trzydziestych podjęto próby zinstytucjonalizowania idei odpowiedzialności międzynarodowej, podpisując 16 listopada 1937 r. Konwencję o utworzeniu MTK, która z powodu niewielkiej liczby ratyfikacji nigdy nie weszła w życie14. Problem sądzenia zbrodniarzy wojennych musiał jednak zostać rozwiązany w związku z koniecznością ukarania sprawców zbrodni hitlerowskich. Niespotykana dotąd w historii skala zbrodni dokonanych podczas II wojny światowej, pokazując do jakiego okrucieństwa i zła zdolny jest człowiek, uzmysłowiła konieczność ustalenia nowych zasad w stosunkach międzynarodowych. Jeszcze podczas trwania wojny mocarstwa sojusznicze zdecydowały o ukaraniu winnych zbrodni. Krótko po zakończeniu wojny postawiono w stan oskarżenia przywódców III Rzeszy Niemieckiej oraz Cesarstwa Japonii15, powołując do ich osądzenia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze i Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu w Tokio16. Po raz pierwszy w historii osoby fizyczne zostały pociągnięte do jednostkowej odpowiedzialności przed międzynarodowym sądem.

Zasady norymberskie

Procesy przed trybunałami, szczególnie norymberskim, miały doniosłe znaczenie dla rozwoju prawa i zapewniania poczucia sprawiedliwości17. Doniosłe dla kodyfikacji idei karania zbrodniarzy wojennych stały się zasady wykształcone w trakcie procesu norymberskiego, które stały się integralnymi niepodważalnym elementem prawa międzynarodowego. Termin "zasady norymberskie" obejmuje [... ] zarówno normy prawa pozytywnego, jak normy prawa zwyczajowego oraz ogólne zasady prawne, zawarte w wyrokach sądów międzynarodowych i krajowych18 . Do aktów prawnych należą przede wszystkim: porozumienie londyńskie z 8 sierpnia 1945 r. w przedmiocie ścigania i karania głównych zbrodniarzy wojennych wraz z będącą jego częścią Kartą Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze19 ; Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w sprawie głównych zbrodniarzy wojennych Dalekiego Wschodu z 1946 r. oraz wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w sprawie głównych niemieckich zbrodniarzy wojennych, ogłoszony 30 września i l października 1946 r.20 Co bardzo ważne dla rozwoju prawa norymberskiego, dokumenty te zawierają wiele norm regulujących ogólne i fundamentalne założenia w kwestii ścigania zbrodniarzy wojennych, kładąc podwaliny przyszłego systemu karania jednostek za zbrodnie wojenne. Do norm tych należy zaliczyć m.in. klasyfikację (podział) zbrodni na zbrodnie przeciwko pokojowi, przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne21 oraz zdefiniowanie ich, bez czego niemożliwy byłby jakikolwiek osąd międzynarodowy.

Najważniejszą z prawnych zasad norymberskich jest zasada osobistej, jednostkowej odpowiedzialności sprawców za dokonane czyny. Z odpowiedzialności międzynarodowej nie zwalnia pełnienie jakichkolwiek funkcji publicznych, nawet wówczas, jeśli osoba dopuszczająca się zbrodni była głową państwa, i nie zmniejsza to kary. Z odpowiedzialności nie zwalnia również popełnianie zbrodni w wyniku działania z rozkazu rządu lub przełożonego, okoliczność taka może jednak wpłynąć na złagodzenie kary. Nawet wówczas, gdy prawo wewnętrzne państwa nie karze zbrodni międzynarodowej, istnieje zawsze odpowiedzialność międzynarodowa. Każdy oskarżony o popełnienie zbrodni ma prawo do bezstronnego procesu22. Z formalnego punktu widzenia podczas II wojny światowej w prawie międzynarodowym nie istniał żaden wiążący akt umożliwiający sądzenie zbrodniarzy wojennych. Prawne uzasadnienie legalności sądzenia zbrodniarzy było niezbędne, szczególnie w kontekście zarzutów o nielegalności sądzenia zbrodniarzy II wojny światowej ze względu na naruszenie zasady nieretroaktywności prawa. W momencie dokonywania zbrodni nie istniała bowiem żadna umowa międzynarodowa regulująca kwestię odpowiedzialności za zbrodnie wojenne. Podnoszono argumenty, że prawo, na podstawie którego sądzono zbrodniarzy, ustanowił Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dopiero po II wojnie, a więc post factum. Osądzenie zbrodniarzy hitlerowskich uznano jednak za legalne stwierdzając, że w momencie popełnienia czynów zbrodniczych obowiązywały normy zwyczajowe dotyczące karania sprawców zbrodni, które jako dowód istnienia powszechnej praktyki przyjętej za prawo, wiążą wszystkich uczestników stosunków międzynarodowych - zarówno państwa, jak i jednostki. Statut MTW nie wprowadzał więc nowego prawa, a jedynie kodyfikował istniejące wcześniej zasady zwyczajowe23. Ponadto uznano, że społeczność międzynarodowa uprawniona jest do sądzenia zbrodniarzy, ponieważ zbrodnie wojenne są konsekwencją dokonanej przez Rzeszę Niemiecką, a zdelegalizowanej w prawie międzynarodowym, zbrodni agresji24. Trybunał Norymberski uznał wręcz, że: [...] wszczęcie wojny agresywnej jest nie tylko międzynarodowym przestępstwem, jest to najważniejsze międzynarodowe przestępstwo różniące się jedynie tym, że mieści w sobie skumulowane zło całości25.

Rozwój kodyfikacji prawa

Kodyfikację idei karania zbrodniarzy wojennych, zapoczątkowaną przyjęciem dokumentów odnośnie do karania zbrodniarzy hitlerowskich, spowolniło narastanie zimnowojennych antagonizmów pomiędzy sojusznikami koalicji antyhitlerowskiej. Stopniowo też prymat w polityce zagranicznej państw zdobywały inne, nowe problemy w stosunkach międzynarodowych. W wyniku rozwoju prac kodyfikacyjnych przyjęto jednak szereg konwencji precyzujących odpowiedzialność międzynarodową oraz uszczegółowiających katalog zbrodni przyjęty w Statucie MTW. Zaliczyć do nich można26:

  • Konwencje genewskie z 12 sierpnia 1949 r., przede wszystkim IV konwencję genewską o ochronie osób cywilnych podczas wojny;
  • Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r. dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół l z 12 grudnia 1977 r.);
  • Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r. dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II z 12 grudnia 1977 r. 27);
  • Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (z 9 grudnia 1948 r.);
  • Konwencję o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości (z 26 listopada 1968 r.28);
  • Konwencję o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu (z 30 listopada 1973 r.);
  • Konwencję o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego (z 14 maja l954 r.29).

Nie udało się jednak przyjąć spójnego kodeksu przestępstw przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości, mimo że pracę nad nim rozpoczęto tuż po wojnie. Ich kontynuowanie uzależniono jednak od opracowania definicji agresji. Jej precyzyjne określenie uznano za kluczowe dla dalszych prac nad kodeksem o odpowiedzialności międzynarodowej. Przyjęcie tej definicji przez Zgromadzenie Ogólne NZ 14 grudnia 1974 r. nie wpłynęło niestety znacząco na wzmożenie aktywności prac nad kwestią odpowiedzialności jednostek.

Katalog zbrodni

Według międzynarodowych konwencji odpowiedzialność ponoszą wszystkie osoby, które dopuściły się naruszeń i ciężkich naruszeń prawa humanitarnego30. Ciężkie naruszenia kwalifikowane są jako zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Zgodnie z Kartą MTW zbrodnie wojenne obejmują (ale nie ograniczają się tylko do tego ujęcia): dokonywane na ludności cywilnej morderstwa, złe obchodzenie się lub deportację na roboty przymusowe lub w innym celu oraz dokonywane na mieniu niewojskowym: rabunek, bezmyślne burzenie miejsc zamieszkania i czynienie spustoszeń, które nie są uzasadnione koniecznością wojenną (art. VI pkt. b Karty MTW). Zbrodnie przeciwko ludzkości definiowane są jako: [...] morderstwa, wytępianie, obracanie ludzi w niewolników, deportacja i inne czyny nieludzkie, których dopuszczono się przeciwko jakiejkolwiek ludności cywilnej, przed wojną lub podczas niej, albo prześladowania ze względów politycznych, rasowych lub religijnych [art. VI pkt. c Karty MTW]31.

Do zbrodni przeciwko ludzkości należą zbrodnie ludobójstwa pojmowane -zgodnie z literą Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa - jako: [...] którykolwiek z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich:

  • zabójstwo członków grupy;
  • spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy;
  • rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego;
  • stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy;
  • przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy [art. II konwencji].

Do zbrodni przeciwko ludzkości Zgromadzenie Ogólne NZ rezolucją z 21 listopada 1972 r. zaliczyło również politykę apartheidu, co potwierdzone zostało w Konwencji o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu (art. I), a także politykę czyszczenia etnicznego32 zaliczoną do zbrodni rezolucją z 17 grudnia 1992 r. Ustalenie katalogu zbrodni, które przestępcom nie mogą ujść bezkarnie, było warunkiem rozpoczęcia karania w imieniu społeczności międzynarodowej. Katalog ten tworzono, aby obłożyć sankcją nieposzanowanie gwarantowanych prawem międzynarodowym praw i wolności człowieka. Spełnienie warunku wstępnego nie spowodowało jednak szybkiego utworzenia mechanizmu realizującego odpowiedzialność międzynarodową za zbrodnie. Idea powołania jednolitego trybunatu międzynarodowego, właściwego dla wszystkich ludzi na świecie, władnego sądzić sprawców zbrodni, nie została jeszcze zrealizowana33.



Newsletter



Wiadomość HTML?