Agresja

Jednym z ważnych zagadnień prawa przeciwwojennego jest ścisłe określenie pojęcia agresji. Obrona pokoju i potępienie agresji wymaga precyzyjnego ustalenia przez prawo jego elementów. Doświadczenie bowiem uczy, że agresor z reguły stara się wytłumaczyć swoje postępowanie, twierdząc, że nie stanowi ono aktu agresji lub nawet, że agresorem jest państwo napadnięte. Precyzyjna definicja agresji utrudniałaby takie próby uwolnienia się do odpowiedzialności za naruszenie pokoju, dlatego niewystarczające jest nadanie prawa do określania napastnika w każdym poszczególnym przypadku w ręce temu czy innemu organowi międzynarodowemu, bez zapewnienia temu organowi podstawy prawnej orzekania. Ponadto wiadomo, że czasami może dojść do szybkiego podjęcia odpowiedniej uchwały albo w ogóle uchwała taka może nie być podjęta.

Podczas konferencji rozbrojeniowej, która obradowała pod auspicjami Ligi Narodów w Genewie w latach 1932-1934, ZSRR, uznając za konieczne określenie przez prawo międzynarodowe pojęcia agresji, przedstawił w 1932 r. propozycję w sprawie jej definicji. Projekt ten był podstawą do opracowania na forum Ligi Narodów projektu definicji agresji; sprawozdawcą był N. Politis. Nie doszło jednak do przekształcenia projektu w prawo powszechnie obowiązujące, gdyż niektóre państwa obawiały się, żeby uściślenie pojęcia agresji nie stanęło na przeszkodzie ich ekspansji.

Starania Związku Radzieckiego o wprowadzenie do prawa międzynarodowego określenia napaści doprowadziły do częściowego rezultatu w roku następnym. Udało się bowiem stworzyć prawo obowiązujące formalnie niewielką tylko liczbę kontrahentów. Prawem tym były Konwencje Londyńskie o określeniu napaści: podpisana 3 VII 1933 r. przez ZSRR, Polskę, Estonię, Łotwę, Rumunię, Turcję, Iran i Afganistan (do konwencji tej przystąpiła Finlandia); podpisana 4 VII 1933 r. przez ZSRR, państwa Małej Ententy i Turcję oraz podpisana 5 VII 1933 r. przez ZSRR i Litwę.

W świetle Konwencji Londyńskich agresorem jest państwo, które pierwsze popełni jeden z następujących czynów:

  1. wypowie wojnę innemu państwu;
  2. dokona najazdu za pomocą sił zbrojnych na terytorium innego państwa, nawet bez wypowiedzenia wojny;
  3. zaatakuje za pomocą sił lądowych, morskich lub powietrznych terytorium, okręty lub samoloty innego państwa, nawet bez wypowiedzenia wojny;
  4. zastosuje blokadę morską wybrzeża lub portów innego państwa;
  5. udzieli poparcia zbrojnym bandom, które zorganizowały się na jego terytorium i dokonują napadu na terytorium innego państwa lub odmówi, pomimo żądania państwa napadniętego, wydania na swym własnym terytorium wszelkich będących w jego mocy zarządzeń w celu pozbawienia tych band pomocy lub opieki.

 

Należy zwrócić uwagę na dwa istotne elementy tej definicji. Jeden z nich to element pierwszeństwa. Agresorem jest państwo, które pierwsze popełni jeden z określonych czynów. Element pierwszeństwa jest niezbędny w każdej definicji agresji; w wypadku jej braku nie byłoby żadnego obiektywnego kryterium określenia napastnika. Wszelka więc tzw. wojna prewencyjna jest wojną agresywną i zakazaną.

Drugim ważnym elementem definicji jest stwierdzenie, że agresji może dokonać tylko państwo przeciwko państwu. Pojęcie agresji nie ma więc zastosowania do wojny domowej (tzw. wojny cywilnej), wojny narodowowyzwoleńczej czy antykolonialnej. Kiedy Polacy w 1830 czy 1863 r. chwytali za broń przeciwko caratowi, nie byli agresorami; kiedy Algierczycy rozpoczęli walkę narodowowyzwoleńczą przeciwko francuskiej władzy kolonialnej, także agresorami nie byli.

Konwencje Londyńskie wyliczają również, jako przykłady, pewne stany faktyczne lub akty, które nie tłumaczą i nie usprawiedliwiają napaści. Są nimi: struktura polityczna, gospodarcza lub społeczna innego państwa, braki w jego administracji, zamieszki wynikłe ze strajków, rewolucji, kontrrewolucji lub wojen cywilnych, pogwałcenie lub groźba pogwałcenia interesów materialnych lub moralnych państwa lub jego obywateli, zerwanie stosunków dyplomatycznych lub gospodarczych, środki bojkotu gospodarczego lub finansowego, spory co do zobowiązań gospodarczych, finansowych lub innych, zajścia graniczne.

Po drugiej wojnie światowej ZSRR podjął na forum ONZ starania w celu powszechnego przyjęcia definicji agresji. W 1950 r. przedstawił on projekt uchwały Zgromadzenia Ogólnego, który oparty był na definicji londyńskiej, wprowadzając do niej niewielkie modyfikacje.

Stanowisko państw kapitalistycznych, a przede wszystkim Stanów Zjednoczonych, uniemożliwiło jednak przyjęcie projektu radzieckiego. Zgromadzenie Ogólne postanowiło natomiast przekazać sprawę określenia napaści Komisji Prawa Międzynarodowego. Komisja nie zdołała jednak ustalić ani szczegółowego, ani ogólnego pojęcia agresji. Sprawa powróciła więc do Zgromadzenia Ogólnego, które zajmowało się nią do XXIX sesji. Powoływane były różne organy, które miały opracować definicję, i przedstawiano rozmaite projekty.

Podczas XXIX sesji Zgromadzenie Ogólne uchwaliło definicję agresji. Jest ona dość rozbudowana, ale ma pewne niejasności, które mogą utrudniać interpretację. Definicja zawiera m.in. wyliczenie aktów, które stanowią akty agresji, jednakże wyliczenie to nie jest traktowane jako wyczerpujące, gdyż Rada Bezpieczeństwa może określić, że również inne akty stanowią agresję w świetle postanowień Karty NZ. Definicja uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne nie ma mocy prawnej i wiążącej dla państw, podobnie jak inne rezolucje Zgromadzenia Ogólnego.

Newsletter



Wiadomość HTML?