Arbitraż

Arbitraż (sądownictwo polubowne) jest w stosunkach międzynarodowych znany od dawna. Pewne formy arbitrażu można spotkać już w starożytnej Grecji, a później w średniowieczu, kiedy arbitrami byli niejednokrotnie papieże. Szerszy rozwój arbitrażu przypada na XIX wiek.

Na I Międzynarodowej Konferencji Pokojowej w Hadze w 1899 r. zostało skodyfikowane prawo dotyczące międzynarodowego arbitrażu. Równocześnie podjęto próbę instytucjonalizacji arbitrażu przez utworzenie tzw. Stałego Trybunału Arbitrażowego. Konferencja II Pokojowa Haska w 1907 r. rozbudowała to prawo.

Konwencje Haskie dały najlepszą definicję arbitrażu: arbitraż międzynarodowy ma za przedmiot rozstrzyganie sporów między państwami przez sędziów przez nie wybranych w oparciu o poszanowanie prawa. Zastosowanie arbitrażu pociąga za sobą obowiązek poddania się z dobrą wiarą wyrokowi (art. 37 I Konwencji Haskiej z 1907 r.).

W postępowaniu arbitrażowym wyrok zostaje wydany na podstawie prawa. Dlatego, zgodnie z art. 38 Konwencji Haskiej, w kwestiach prawnych, a przede wszystkim w kwestiach dotyczących interpretacji lub zastosowania konwencji międzynarodowych arbitraż jest uznany za najskuteczniejszy i zarazem najbardziej sprawiedliwy sposób załatwiania sporów, które nie zostały rozstrzygnięte na drodze dyplomatycznej.

Arbitraż nie ma charakteru obowiązkowego, tzn. poddanie się arbitrażowi musi opierać się na zgodzie państw. Zgoda ta może być wyrażona ex post na osądzenie konkretnego sporu albo może być wyrażona z góry i może dotyczyć wszelkich sporów lub tylko sporów określonej kategorii.

Wyrażenie zgody na poddanie arbitrażowi konkretnego sporu odbywa się zazwyczaj na mocy specjalnej umowy międzynarodowej, zwanej kompromisem. Strony określają przedmiot sporu, decydują o jego poddaniu arbitrażowi i zgadzają się wykonać wyrok wydany przez arbitrów. Uprzednie wyrażenie zgody może nastąpić na podstawie specjalnego postanowienia umowy międzynarodowej, tzw. klauzuli arbitrażowej, w której strony przewidują drogę arbitrażu dla załatwienia sporów wynikłych na tle interpretacji lub stosowania danej umowy.

Państwa zawierają także niekiedy dwustronne umowy o pokojowym załatwianiu sporów (traktaty arbitrażowe, traktaty arbitrażowo-koncyliacyjne), w których z góry przewidują poddanie swoich sporów prawnych arbitrażowi, o ile nie zostaną one załatwione na innej drodze. Istnieją również umowy wielostronne przewidujące w pewnych okolicznościach poddanie określonych sporów arbitrażowi.

W Trybunale arbitrażowym liczbę arbitrów oraz jego skład określają strony. Arbitraż może być powierzony jednemu arbitrowi lub komisji, która z reguły ma nieparzystą liczbę członków (trzech, pięciu), aby w każdym przypadku wyrok mógł być wydany większością głosów. W skład komisji mogą wchodzić wyłącznie obywatele państw trzecich, ale również obywatele stron sporu.

Jeżeli spór zostaje poddany pod arbitraż na mocy kompromisu, to strony w umowie tej zazwyczaj określają również skład trybunału arbitrażowego. Natomiast jeżeli do arbitrażu dochodzi na podstawie zgody państw wyrażonej przed zaistnieniem sporu - w klauzuli arbitrażowej lub w umowie arbitrażowej, to taka klauzula, względnie umowa, powinna przewidywać sposób powołania trybunału, tak żeby żadna ze stron nie mogła tego udaremnić i w ten sposób uchylić się od obowiązku poddania sporu arbitrażowi.

Dla przykładu, jeżeli przewidziane jest powołanie trybunału arbitrażowego złożonego z trzech arbitrów, to każda ze stron sporu wyznacza jednego (który może być jej obywatelem), a arbitrzy powołują superarbitra, który nie może być obywatelem żadnej ze stron w sporze. Jeżeli arbitrzy nie będą mogli uzgodnić osoby superarbitra, to powinien być przewidziany inny sposób jego powołania, np. przez przewodniczącego Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości lub Sekretarza Generalnego ONZ. Powinna być także przewidziana sytuacja, kiedy jedna ze stron w sporze nie chce wyznaczyć arbitra, by w ten sposób nie dopuścić do wszczęcia postępowania. W takim przypadku arbitra w imieniu tej strony powołuje ten, kto jest upoważniony do powołania superarbitra, a więc np., jak to było wyżej wskazane, przewodniczący MTS lub Sekretarz Generalny ONZ.

Również Konwencja Haska z 1907 r. przewiduje procedurę tworzenia trybunału, jeśli z powodu braku zgody stron nie został on ukonstytuowany (art. 45). Procedura ta jest tak pomyślana, aby w każdym przypadku doszło do ukonstytuowania trybunału arbitrażowego.

Postępowanie przed sądem arbitrażowym odbywa się według zasad ustalonych przez strony. Jeżeli strony tych zasad nie ustaliły, należy stosować procedurę przewidzianą w Konwencji Haskiej z 1907 r. Postępowanie składa się z dwóch części - z postępowania pisemnego i rozprawy ustnej. Po złożeniu przez agentów i doradców stron wszelkich wyjaśnień oraz dowodów na poparcie ich sprawy przewodniczący ogłasza zamknięcie rozprawy, po czym następuje narada. Odbywa się ona przy drzwiach zamkniętych i jest tajna. Decyzje zapadają większością głosów.

Wyrok arbitrażowy jest ustalany na naradzie jednomyślnie lub większością głosów. Odczytuje się go na posiedzeniu publicznym, w obecności agentów i doradców stron. Musi on być zaopatrzony w uzasadnienie (motywy). Wyrok prawomocnie wydany i zakomunikowany agentom stron rozstrzyga spór ostatecznie i bezapelacyjnie. Wyrok wiąże tylko strony w sporze. Jeżeli pomiędzy stronami wyniknie spór co do interpretacji i wykonania wyroku, podlega on w zasadzie rozpatrzeniu przez ten sam sąd arbitrażowy.

Oprócz postanowień ogólnych o arbitrażu I Konwencja Haska zawiera przepisy o Stałym Trybunale Arbitrażowym, będące próbą instytucjonalizacji arbitrażu. Pomimo nadanej mu nazwy Trybunał ten nie jest stałym międzynarodowym organem sądowym. Stała jest tylko lista osób, które mogą się podjąć roli arbitra i z której w razie sporu strony mogą wybrać skład sądzący. Trybunał nie jest sądem o kompetencji obowiązkowej i nie jest również sądem jedynym, do którego strony Konwencji Haskiej mogłyby się odwołać. Państwa mogą bowiem powoływać arbitrów spoza listy Trybunału oraz stosować procedurę nie przewidzianą w I Konwencji Haskiej.

Stały sekretariat Trybunału mieści się w Hadze. Lista ewentualnych arbitrów składa się z osób wyznaczonych przez strony Konwencji Haskiej. Każda strona wyznacza najwyżej cztery osoby, które muszą być osobami o powszechnie uznanej kompetencji w dziedzinie prawa międzynarodowego, cieszą się najwyższym szacunkiem i gotowe są podjąć się czynności arbitra. Są to tzw. grupy narodowe w Stałym Trybunale Arbitrażowym.

Znaczenie Stałego Trybunału Arbitrażowego w okresie międzywojennym nie było duże. Komplety orzekające, powołane na podstawie jego statutu z list osób zgłoszonych przez państwa, wydały w latach 1902-1932 zaledwie 20 wyroków. Obecnie znaczenie Trybunału jeszcze bardziej zmalało. Państwa, jeżeli chcą zastosować sztywną procedurę sądową, mają do swej dyspozycji Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, a jeśli idzie im o procedurę bardziej elastyczną - uciekają się do arbitrażu, ale z reguły poza ramami Stałego Trybunału Arbitrażowego.

Współcześnie umowy międzynarodowe przewidują arbitraż międzynarodowy jako sposób rozstrzygania sporów, ale jest on w praktyce stosowany rzadko. Jednym z ostatnich przykładów wykorzystania tej instytucji było rozstrzygnięcie sporu między Egiptem a Izraelem o przynależność miejscowości Taba położonej nad Morzem Czerwonym.

Arbitraż, zwany także sądownictwem polubownym, ma wiele cech wspólnych z sądownictwem stałym. Równocześnie oba te sposoby załatwiania sporów mają wiele cech odróżniających je od wszystkich pozostałych sposobów załatwiania sporów: rozstrzygnięcie sporu następuje w zasadzie na podstawie prawa, a wyroki, zarówno arbitrażowe, jak i sądowe, są wiążące. Różnice między postępowaniem arbitrażowym a sądowym mają charakter raczej drugorzędny i są następujące:

  • w arbitrażu strony same ustalają skład sądzący, natomiast skład sądu międzynarodowego jest stały;
  • w arbitrażu strony mogą ustalić dowolną procedurę postępowania, natomiast procedura sądowa jest stała.

Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79