Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Braminizm PDF Print Email
B

Braminizm - również bramanizm lub brahmanizm (od sansk. brahman: święta wiedza, magiczna moc tkwiąca w formule ) - nazwa drugiej fazy rozwoju głównej religii Indii; pojawiła się po wedyzmie, a przed hinduizmem. Główną rolę odgrywali w niej bramini (sansk. brahman(a) posiadający świętą wiedzę). W braminizmie dawniejszą wiarę w bóstwa przesłoniły ceremonie i spekulacje teologiczne. Uznano, że porządek liturgiczny związany ze składaniem ofiar determinuje zjawiska mikro- i makrokosmiczne (również władzę bogów). Jest zależny od rytuału (składanych ofiar) oraz od braminów. Braminizm rozwinął zarysowany w wedyzmie: rytualizm, system kastowy, filozofię, wiarę w wędrówkę dusz i prawo karmana oraz w zbawienie i wyzwolenie (moksza).

Bogowie braminizmu. W braminizmie wiara w bogów wedyjskich zeszła na plan dalszy wobec ofiary. Wszystkim rządził rytuał, któremu byli podporządkowani również bogowie. Najważniejszym bogiem w braminizmie jest Pradżapati (Pan stworzeń), bóstwo abstrakcyjne. Jest twórcą wszystkiego, a zarazem wcieleniem: roku, czasu i ofiary. Ofiara była odbiciem lub tworem Pradżapatiego, a zarazem aktem twórczym (powodującym powstanie ludzi, zwierząt itd.). Świadczą o tym różne wersje mitów stworzenia świata przez Pradżapatiego, który ofiarował swoje ciało; z jego włosów, skóry, mięsa, kości i szpiku (pięć składników świata) powstało pięć warstw ołtarza ognia. Z nowymi tendencjami połączył się Wisznu, który w braminizmie jest przede wszystkim bogiem solarnym i uosobieniem ofiary. Innym bogiem jest wedyjski Rudra, zwany teraz częściej Siwą ("łaskawym"); podkreśla się jego uniwersalność, wszechobecność, wszechwładzę. Inne bóstwa braminizmu to: Ofiara, Ka (Kto?), Czas, Metra.

Rytuał ofiarny. Każdy z elementów rytuału ofiarnego miał swoje odpowiedniki. Od właściwego wykonania rytuału zależał bieg świata. Dlatego też bramin dzięki swojej władzy nad ofiarą kierował światem i bogami. W braminizmie znane były dwie główne kategorie ceremonii ofiarnych, z których niektóre były kontynuacją ofiar z czasów wedyjskich. Pierwsza nazywana gr(y)hja (kult domowy, ceremonie domowe) była ofiarą głównie z topionego masła i pokarmów roślinnych. Jest pięć rodzajów zwykłych, codziennych ofiar domowych: dla bogów (dewajadżnia), dla przodków (pitryjadżnia), dla świętego słowa (polegająca na recytowaniu Wedy; tzw. brahmajadżnia), dla ludzi (np. danie pożywienia innym potrzebującym, tzw. manuszjajadżnia, dla istot żywych (polegająca na wykładaniu jedzenia na ziemię) tzw. bhutajadżnia. Drugą kategorię ceremonii ofiarnych nazywano śrauta (od śruti, dosł. (u) słyszenie); należałyby do nich takie, jak: Agnihotra (uczczenie ognia), Agnisztoma (hymn na cześć ognia), Sautramani (ofiara przebłagalna składana dobremu opiekunowi Indrze), Mahawrata (wielki obrzęd związany ze świętem płodności), Agniczajana ("układanie na ogień" cegieł), oraz największe z nich - Aśwamedha (ofiara z konia) i Radżasuja (namaszczenie na króla).

Braminizm oprócz przyjęcia autorytetu Wed rozwinął podział społeczeństwa na cztery stany, cztery warny (sansk. warna: barwa, stan), które z biegiem czasu przekształciły się w kasty (port. casta). Pierwszą stanowili bramini, tworzący stan kapłanów (ich kolorem kastowym był biały, odpowiadającą stroną świata - wschód, zaś znakiem przynależności trzy koncentryczne półkola zwrócone otwartą częścią do góry). Drugą stworzyli kszatrijowie w Rygwedzie nazywani Radżanja; sansk. mający do czynienia z siłą - kszatra, tworzyli klasę rycerzy i urzędników (odpowiadał im kolor czerwony, strona świata - płn., natomiast oznaką przynależności kastowej był róg). Trzecią stanowili wajsiowie (mieszkający na wsi) - w Jadżurwedzie zwani arianami ("zwykłym ludem") należą do niej rolnicy i rzemieślnicy (odpowiadał im kolor kastowy żółty, strona świata płd., ich symbolem był punkt między dwoma równoległymi liniami połączonymi kątem prostym na dole). Stan czwarty tworzyli siudrowie, kasta służących i niewolników (ich kolorem kastowym był czarny, stroną świata - zach., a symbolem przynależności wielki punkt). Uzupełnieniem podziału społeczeństwa na warny jest powstała w czasach brahmanów koncepcja trzech (później czterech) okresów życia bramina, tzw. aśramów (od sansk. śram: męczyć się, umartwiać) tj. ucznia (następował w wieku ośmiu lat po inicjacji), pana domu, mieszkańca lasu i ascety (sanjasin) lub żebraka (bhikszu).

W braminizmie rozwinięta została wiara w zależność losów człowieka od jego uczynków. Decydującym czynnikiem w tym względzie był karman (tj. czyn, moralny skutek czynu). Wiara w karmana połączona została z wiarą w reinkarnację (metempsychoza albo raczej metemsomatoza), tj. wcielaniem się duszy w coraz to nowe egzystencje (ze względu na zgromadzony dobry lub zły karman) będące elementami składowymi kołowrotu wcieleń (sansara). Poglądy te doprowadziły do rozróżnienia trzech dróg po śmierci (nauka o pięciu ogniach), z których najistotniejszą była prowadząca do wyzwolenia z kołowrotu wcieleń (moksza). ł) Droga ojców, dokładniej dziadów, w której dusza przedostaje się na księżyc, tam obcuje z bogami, a po wyczerpaniu dobrego karmana, przechodzi poprzez eter, wiatr, mgłę, deszcz, rośliny, nasienie w nowy byt ludzki, w nim dobre i złe czyny po raz drugi znajdą nagrodę lub karę. 2) Droga bogów (przeznaczona dla tych, co oddawali cześć brahmanowi); udają się oni poprzez płomień stosu pogrzebowego na słońce, ze słońca na księżyc, z księżyca do błyskawicy, dalej do brahmana (uwolnienie od reinkarnacji, wyzwolenie - moksza). 3) Przeznaczona dla tych, co zgromadzili zły karman; odradzają się oni w postaciach zwierząt.

Filozofia sześciu systemów bramińskich. Podstawowe pojęcia systemów filozoficznych zawierają Upaniszady. Wśród nich jednym z najważniejszych był pogląd mówiący o tym, że źródłem mocy magicznej, utrzymującym działanie kosmosu, jest siła tkwiąca w formule, modlitwie (brahman), będącej podstawą rytuału (ofiary). Pojęcie brahmana rozumianego jako święta wiedza, magiczna siła tkwiąca w rytuale, przechodzi w brahmana rozumianego jako wieczna i niezmienna zasada świata identyczna z atmanem (ludzką naturą). Prowadziło to do podstawowej zasady filozofii indyjskiej sprowadzającej się do uznania jedności absolutu ze stworzeniem. Z pojęciem atmana i brahmana łączy się nauka o wyzwoleniu jednostki będącym celem życia ludzkiego. Zadanie filozofii polega na tym, aby przez zrozumienie, wiedzę (dżniana) wyzwolić się od kolejnych istnień. Ten problem przybrał różną postać w sześciu ortodoksyjnych szkołach religijno-filozoficznych (nazywanych darśana - sposoby widzenia). Są nimi: Njaja (Gautamy) prezentująca wiarę w osobowego boga i atomistyczny świat. Wajsieszika - kierunek bardziej atomizujący, kładący nacisk na rozróżnienie istot indywidualnych, osobowych i przedmiotów; Sankhja - kierunek dualistyczny; Joga (Potańdżalego) - technika psychologiczna; Mimansa (Dżajminiego) prezentująca politeistyczny rytualizm, który chce wykazać, że literatura Wed jest czymś wiecznym i tożsamym z brahmanem (świętym słowem), zasadą świata; Wedenta (Badarajany) - kierunek monistyczny.

Źródło: Z. Drozdowicz (red.), Zarys encyklopedyczny religii, Poznań 1992.