Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Centrum-peryferie PDF Print Email
C

Koncepcja centrum i peryferii w stosunkach międzynarodowych opisuje świat za pomocą modelu asymetrycznych stosunków przestrzennych zachodzących w różnych sferach życia - gospodarczej, politycznej, militarnej oraz kulturowej - charakteryzujących zależność obszarów peryferyjnych od dominującego centrum. Centra powstają w zależności od stopnia koncentracji przestrzennej kapitałów, towarzyszącej im infrastruktury technicznej i usługowej, dziedzictwa kulturowego oraz innych dóbr o znaczeniu narodowym i ponadnarodowym.

Wedle założeń tej koncepcji świat jest zorganizowanym systemem składającym się z subsystemów centralnych - hegemonistycznych - oraz z subsystemów peryferyjnych lub ąuasi-peryferyjnych.

Do niedawna świat postrzegano jako mozaikę jednostek politycznych, posiadających wyłączność władzy na swoich terytoriach. Ta konstrukcja myślowa bazowała na priorytetach nacji, państwa i mocarstwa. Przemiany zapoczątkowane w drugiej połowie XX wieku, jako efekt drugiej rewolucji naukowo-technicznej, zakwestionowały zdolność wyjaśniania zachodzących procesów przez dotychczas istniejące koncepcje. Wśród naukowców pojawiły się również wątpliwości co do słuszności kierunków i wyboru sposobów realizacji wzrostu gospodarczego świata. W związku z tym pojawiły się nowe uniwersalistyczne i holistyczne koncepcje, które starają się lepiej opisać centralizację i koncentrację władzy, rozwój gospodarczy i kulturowy w warunkach postępującej globalizacji świata.

Jedna z tych koncepcji uznaje, że rozwój świata stanowi efekt stale działających dwóch sił alternatywnych: jednej, zmierzającej w kierunku powstania systemu odrębnych przestrzeni ciągłych (obszarów), i drugiej, zmierzającej do utworzenia przestrzeni wzajemnie uzależnionych i przenikających się na różne sposoby (układ sieciowy). Za tymi nowymi ideami kryje się rozumienie globalizacji jako koncentracji władzy, autorytetów, środków finansowych i zysków, dającej się geograficznie zidentyfikować. Taki rozwój sprzyja powstawaniu hegemonistycznego systemu świata - imperium mundi lub, po prostu, władzy panów świata - dominium mundi i ich potencjalnych sukcesorów, między którymi konflikty interesów są nieuniknione.

Następną kwestią jest problem identyfikacji systemów regionalnych, ich tożsamości kulturowej i różnicowania się w sytuacji, gdy świat zmierza coraz bardziej do otwartości i dynamicznych przepływów międzyregionalnych ludzi, informacji, towarów i wzorców kulturowych.

Po raz pierwszy model centrum-peryferie został zaproponowany w 1983 roku jako kontrpropozycja wobec koncepcji Północ-Południe, która wiąże bogactwo krajów północnych z reformacją, a ubóstwo południa z konserwatyzmem chrześcijaństwa zachodniego (rzymskokatolickiego) i wschodniego (bizantyńskiego). Pojęcia "centrum" i "peryferie" odnoszone są do różnych zjawisk społeczno-gospodarczych, w tym politycznych, kulturowych i militarnych. Mają one zawsze względny charakter - tzn. ten obszar, który w wymiarze lokalnym lub regionalnym jest centrum, w perspektywie krajowej i globalnej może być peryferią - oraz implikują relację przestrzenną typu przeciwstawnego (wysoki-niski, dynamiczny-statyczny, biedny-bogaty itp.).

Funkcje centralne, kreujące centra, nie powstają przypadkowo, a ich koncentracja jest obiektywnym prawem zapewniającym szybszy rozwój ekonomiczny i społeczny. W wyniku koncentracji występują nierównomierności przestrzenne. dochody w mieście stołecznym i w innych obszarach zurbanizowanych są na ogół znacznie większe niż dochody w regionach peryferyjnych. Już w 1699 roku W. Petty w swojej pracy Arytmetyka polityczna proponował przesiedlenie mieszkańców Szkocji i Irlandii na terytorium Anglii, tj. do centrum, w celu odparcia zarzutu o nierównym ich traktowaniu i usunięcia trudności w rządzeniu tymi obszarami.

Centrum postrzegane jest zazwyczaj jako rdzeń obszaru (ang. Core area, Core region). Według koncepcji rozwoju Friedmana świat składa się z innowacyjnego rdzenia, w którym powstają bodźce rozwoju, i uzależnionych od niego peryferii, kopiujących jedynie innowacje i nie mogących wytworzyć własnych czynników wzrostu. Analiza współzależności między nimi jest nieraz nazywana analizą rdzeń-peryferie.

Według R. Prebischa (za Szul R., 1990), dychotomiczny podział świata na kraje wysoko rozwinięte i słabo rozwinięte jest układem względnie stabilnym ze względu na niezmienny charakter relacji występujących między tymi typami. Relacje te dotyczą nieekwiwalentności handlu - zawsze korzystniejszej dla centrum - zachowań społecznych mieszkańców peryferii, którzy naśladują zachowania mieszkańców krajów wysoko rozwiniętych - zwłaszcza ich wzorce konsumpcji - oraz zasadniczo różnych układów stosunków społecznych - stabilnych w krajach wysoko rozwiniętych, a konfliktowych na peryferiach. Istniejący charakter relacji oraz siła militarna powodują, że supremacja krajów wysoko rozwiniętych jest zjawiskiem stosunkowo niezmiennym.

W sensie negatywnym, peryferie utożsamiane są z państwami satelickimi pod względem gospodarczym, politycznym bądź kulturowym.

Biorąc pod uwagę relacje gospodarcze, kapitalizm liberalny ma swój wkład w pogłębianie różnic pomiędzy centrami a peryferiami. Efektem gospodarki liberalnej jest postępująca akumulacja kapitałów w niewielu centrach gospodarczych, która powoduje fragmentaryzację światowej przestrzeni ekonomicznej i różnicowanie się jej priorytetów. Peryferie zmuszone są do nadmiernej eksploatacji bogactw naturalnych (często rabunkowej), rozwijania surowcochłonnych i brudnych dziedzin gospodarki, które przynoszą niższe dochody i wolniejszy rozwój społeczno-gospodarczy.

Należy odróżnić centrum władzy (centrum decyzyjne) od obszarów usytuowanych centralnie. W wielu przypadkach tak rozumiane centra pokrywają się, co utrudnia ich rozgraniczenie. Cała francuska prowincja stanowi peryferie Paryża, aczkolwiek nie leży on w centrum Francji. Funkcje centralne mogą być sprawowane także na obszarach peryferyjnych - np. nowoczesne centrum biznesowe La Defense położone jest w zachodniej, peryferyjnej części francuskiej stolicy. Centrum geograficzne nie musi pokrywać się z centrum komunikacyjnym, np. północne regiony Włoch (Lombardia, Piemont, Wenecja) stanowią centrum komunikacyjno-gospodarcze, mimo że są położone marginalnie w stosunku do całego terytorium Włoch.

Model centrum-peryferie z powodzeniem opisuje rzeczywistość rozpatrywaną w różnych skalach i odnieść go można do wielu jej płaszczyzn. W skali świata słabo rozwinięte Południe to peryferie dla rozwiniętej Północy, ale Północ ma również swoje własne obszary peryferyjne - np. Meksyk i Kanada mogą zostać uznane za peryferie Stanów Zjednoczonych Ameryki. Nawet w samym sercu centrum istnieją peryferie, np. w najbardziej renomowanych miastach są nimi getta i ubogie dzielnice. Peryferie tworzą swoje własne subcentra, które również nie są jednorodne. Te bezpośrednio związane z centrum i powiązane między sobą są w lepszej sytuacji.

Współcześnie w krajach rozwiniętych właśnie strefy peryferyjne stają się atrakcyjnym miejscem dla pewnych typów działalności i zamieszkania. Coraz częściej zmieniają się one w centra, tracąc przy tym pewne atuty (np. czyste środowisko, niskie ceny gruntów itp.).

Źródło: M. Baczwarow, A. Suliborski, Kompendium wiedzy o geografii politycznej i geopolityce, Warszawa 2003,