Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Islam PDF Print Email
I

Słowo islam pochodzi od czwartej formy czasownika o rdzeniu slm: aslama, "być posłusznym" i oznacza "posłuszeństwo (Bogu)"; muslim, muzułmanin, jest jego imiesłowem czynnym: "(ten), kto jest posłuszny (Bogu)".

Islam, jedna z najważniejszych religii ludzkości, jest dzisiaj obecny na wszystkich kontynentach. Dominuje na Bliskim Wschodzie, w Azji Mniejszej, na Kaukazie i w północnej części Półwyspu Indyjskiego, w Azji Południowej i w Indonezji, Afryce Północnej i Wschodniej.

Arabia przed islamem

Arabia przed islamem stanowi obszar semickiego politeizmu, arabizującego judaizmu i chrześcijaństwa bizantyńskiego. Regiony północne i wschodnie, przez które przechodziły wielkie szlaki handlowe, znajdowały się pod dużym wpływem hellenizmu i Rzymian. W czasach Muhammada kult bogów plemiennych odsunął na daleki plan dawną religię astralną Słońca, Księżyca i Wenus. Głównemu bóstwu plemiennemu oddawano cześć pod postacią kamienia, być może meteorytu, drzewa lub kawałka drewna. Wznoszono dla niego sanktuaria, składano mu ofiary i zabijano zwierzęta na jego cześć. Przed pojawieniem się islamu i po jego powstaniu powszechnie uznawano istnienie wszechobecnych czasem złych duchów nazywanych dżinnami. Al-lah, "Bóg", był czczony obok wielkich bogiń arabskich. Najważniejszymi praktykami religijnymi były święta, posty i pielgrzymki. Znano również henoteizm i monoteizm kultu al-Rahmana. Wielkie i potężne plemiona żydowskie osiadły w ośrodkach miejskich, takich jak oaza w Jasribie, później nazwanym Medyną (Madina, "Miasto"). Misje chrześcijańskie nawróciły część prozelitów (znany jest jeden w rodzinie pierwszej żony Muhammada). W VI wieku n.e. Mekka (Mokka) wraz ze swym sanktuarium Kaaby, otaczającym słynny czarny meteoryt, była już ośrodkiem religijnym Środkowej Arabii i ważnym miastem handlowym. Przez całe życie Muhammad miał opłakiwać jego struktury społeczne, prymitywizm jego obywateli, dzielące ich różnice ekonomiczne, upadającą moralność.

Mahomet (Muhammad)

Muhammad urodził się w rodzinie kupieckiej w Mekce (w rodzie Haszymidów należącym do plemienia Kurajszytów) ok. 570 r. Po śmierci rodziców i dziadka żył ubogo i rzucił się w wir przedsięwzięć handlowych. Mając dwadzieścia pięć lat poślubił zamożną, czterdziestoletnią wdowę imieniem Chadidża, u której służył. Około 610 r. podczas samotnych medytacji, jakie regularnie odbywał w grotach leżących w pobliżu Mekki, doznał wizji i objawień słuchowych. Tradycja głosi, że ukazał mu się archanioł Gabriel z książką w ręku i rozkazał: "Recytuj!" (Iqra'! ). Muhammad kilkakrotnie przepraszał tłumacząc, że nie umie czytać, ale anioł nalegał - i Boży Prorok czy apostoł (rasul) przeczytał bez trudu. Bóg objawił mu, tak jak prorokom Izraela, niezrównaną wielkość Bożą i małość wszystkich śmiertelników, a zwłaszcza Mekkańczyków. Przez pewien czas Muhammad opowiadał o swych objawieniach i proroczym posłannictwie tylko najbliższemu otoczeniu, ale krąg jego wyznawców coraz bardziej się poszerzał, a częstotliwość spotkań rosła. Po trzech latach Muhammad zaczął publicznie głosić swe monoteistyczne przesłanie i napotykał więcej sprzeciwu niż aprobaty, przez co członkowie jego klanu musieli zapewnić mu ochronę.

W następnych latach dostąpił wielu innych objawień; niektóre z nich miały utworzyć teologię Koranu. Jedno z objawień, przypomniane później i przypisywane Szatanowi, zastrzegało funkcję wstawienniczą u Allaha dla trzech bardzo popularnych miejscowych bogiń. W miarę jak Muhammad zyskiwał zwolenników, nasilał się sprzeciw wobec jego przesłania. Oskarżano go o kłamstwa, żądano, by czynił cuda, aby dowieść swej rangi proroka, i jego życie było w niebezpieczeństwie. Szukał więc dla swych zwolenników nowych siedzib; udostępniły mu je klany z Medyny, miasta leżącego 400 km na północ od Mekki i zasiedlonego przez wielu Żydów. Zwolennicy Muhammada zaczęli się tam osiedlać, a w 622 r. sam Muhammad i jego doradca Abu Bakr wyjechali potajemnie do Medyny. To wydarzenie zwane hidżra, "emigracja" (hegira), naznacza początek ery islamskiej. Jednak przeliczenia na lata naszej ery nie dokonuje się po prostu przez dodanie 622 do roku hegiry, gdyż islamski kalendarz religijny jest lunarny i liczy tylko trzysta pięćdziesiąt cztery dni.

Przez dziesięć lat spędzonych na wygnaniu w Medynie Muhammad nadal miał objawienia. Spisane obok jego słów i uczynków hadisy także stanowią część tradycji; objawienia te składają się na cały kodeks życia muzułmańskiego. W ciągu tych lat Muhammada wciąż zaprzątało kierowanie religijnym życiem swych zwolenników; podjął również wiele wypraw karnych przeciw swym wrogom z Medyny, a szczególnie z Mekki, na których karawany napadał. Działania te doprowadziły do wojny między obydwoma miastami; przez cały czas jej trwania prowadzono rozmowy mające na celu nawrócenie Mekkańczyków. Muhammad i jego wojsko zdobyli w końcu Mekkę i miasto to stało się punktem orientacyjnym przy modlitwie {kibla) i miejscem pielgrzymek (hadżdż) wszystkich muzułmanów. Przemieniwszy islam w groźną potęgę Muhammad zmarł w 632 r. w Medynie, nie pozostawiając męskiego potomka.

Słowo Al-Kur'an (Koran) od kur'an, "czytać, recytować" oznacza dla muzułmanów słowo Boże przekazane przez Gabriela Prorokowi Muhammadowi, ostatniemu z rodu biblijnych proroków. Jest to, jeśli tak można powiedzieć, nowy "Nowy Testament", który nie neguje, lecz potwierdza i przerasta Biblię Żydów i chrześcijan. Koran spełnia jednak też, tak jak Jezus Chrystus w platonizującej interpretacji Ewangelii Jana i Ojców, funkcję logosu, przedwiecznego Słowa Boga stwórcy. Muhammad natomiast nie pełni tej funkcji: nie uznaje, by mogło ono przyjąć ludzką postać, gdyż Muhammad jest w pełni człowiekiem, choć został wybrany i nie ma grzechu. Muhammad i kilku sekretarzy spisało większość jego objawień. Po śmierci Muhammada krążyło wiele spisanych fragmentów, a liczni świadkowie pamiętali jego słowa. Pełny tekst Koranu został utworzony za panowania pierwszych kalifów, a jego warianty zniszczono. Składa się on ze 114 rozdziałów zwanych surami, zawierających różną liczbę wersetów (ajat). Rozdziały nie następują po sobie w porządku chronologicznym ani topicznym, ale w kolejności od najdłuższych do najkrótszych, tak, że większość pierwszych, poetyckich objawień z Mekki znajduje się na końcu zbioru, zaś najdłuższe sury są umieszczone na początku. Każda sura ma tytuł, a wszystkie, z wyjątkiem jednej, zaczynają się od wersetu o nazwie basmala: "W imię Boga Miłosiernego, Litościwego!" (Bi'smi Llahi ar-Rahmani ar-Rahimi). Część jest oznaczona symbolicznymi literami, wskazującymi być może zbiór, do jakiego należały. Księga jest napisana rymowaną prozą; zawiera piękne i przemawiające do wyobraźni obrazy.

Pojawienie się Koranu spełniło jego pierwotny zamysł, jakim było otwarcie przed Arabami dostępu do wspólnoty "ludów Księgi", ludów takich jak Żydzi i chrześcijanie, którzy otrzymali Torę i Ewangelie. Dwa wielkie motywy Koranu to monoteizm i wszechmoc Boga oraz natura i przeznaczenie ludzi w ich relacji z Bogiem. Bóg jest jedynym stwórcą świata, ludzi i duchów, jest dobry i sprawiedliwy. Otrzymuje imiona opisujące Jego atrybuty, jak Wszechwiedzący i Wszechmogący. Istoty ludzkie są uprzywilejowanymi niewolnikami Pana i mają możność ig-norowania Bożych przykazań; są one często wodzone na pokuszenie przez upadłego anioła Iblisa (Szatana), wygnanego z nieba, gdyż odmówił oddania pokłonu Adamowi (2, 31-33; ten epizod napotykamy już w apokryfie Życie Adama i Ewy). W dniu Sądu wszyscy zmarli zmartwychwstaną, zostaną zważeni i posłani na całą wieczność do piekła albo do nieba. Koran poddaje ponownej interpretacji kilka opowieści biblijnych (Adam i Ewa, przygody Józefa, monoteizm Abrahama i Izmaela) i liczne pouczenia moralne, które wraz z tradycjami dotyczącymi życia Proroka tworzą podstawę prawa islamskiego (szari'a). Zalecana jest hojność i prawdomówność, zaś egoizm mekkańskich kupców zostaje nieodwołalnie potępiony. Podstawowe praktyki religijnego życia muzułmanina to codzienne modlitwy (sałat), jałmużna, post w miesiącu ramadanie i pielgrzymka do Mekki. Formuła muzułmańskiego kultu publicznego została ustalona u schyłku VII wieku. Każdy mężczyzna muzułmanin ma obowiązek wypowiadania pięciu modlitw codziennych zapowiadanych przez adhan (zwołanie) intonowane przez Muezzina z wieży minaretu (manara), Muzułmanin nie musi koniecznie znajdować się w meczecie. Gdziekolwiek przebywa, winien wpierw dokonać rytualnych ablucji ('wudu), następnie zwrócić się w kierunku Mekki (kibla), wyrecytować zdania z Koranu, jak szahada (muzułmańskie wyznanie wiary) i takbir (Allah akbar, Bóg jest wielki) oraz dwu- lub parokrotnie wybić pokłony (raka'at). W meczecie kibla jest oznaczona przez niszę zwaną mihrab. Wspólne modły odbywają się pod przewodnictwem imama. W każdy piątek (jawm al-jum'ah) chatib (odpowiednik kalifa lub jego zarządcy), który zwraca się do wiernych z wysokości "ambony" (minbar), wygłasza kazanie (hutba) do zgromadzenia wiernych w centralnym meczecie. W meczetach nie ma ołtarza, gdyż nie są one świątyniami ofiarnymi, jak niektóre kościoły chrześcijańskie, ani miejscami, gdzie składane są święte zwoje spisanego objawienia, jak żydowskie synagogi. Jednakże meczet (masdżid) jest miejscem świętym; może się w nim znajdować grobowiec świętego lub relikwie Proroka.

Po reformie religijnej Muhammada nastąpiły reformy społeczne i prawne. Tak więc tradycja muzułmańska leży u podstaw sprawiedliwości cywilnej, reguł wzajemnego odnoszenia się do siebie małżonków, rodziców i dzieci, właścicieli i niewolników, muzułmanów wobec nie-muzułmanów. Zakazana jest lichwa, ogłoszone są prawa alimentacyjne. Polepsza się sytuacja kobiet: otrzymują one połowę spadku, jaki otrzymuje mężczyzna. Koraniczna kazuistyka dopuszcza posiadanie czterech żon, ale zaleca poślubianie tylko jednej. Uczeni wypowiadali na temat tej praktyki sprzeczne sądy.

Sukcesja i secesja

Po śmierci Muhammada (632 r. n.e.), kiedy jego kuzyn i zięć Ali ibn Abu Talib i jego wuj Ibn Abbas pobożnie czuwali przy martwym ciele, inni zwolennicy zebrali się w pobliżu, aby wybrać następcę lub kalifa (chalifa, od chlf, "iść za"). Tytuł ten oznacza, że kalif skupia w swych rękach dwie funkcje, które w przypadku każdej innej istoty ludzkiej powinny być rozdzielone: funkcję wojskową dowódcy wierzących (amir al-mu'miniri) i funkcję religijną imama muzułmanów (imam al-muslimiń). Po długich obradach, o świcie, zgromadzenie postanowiło, że pierwszym następcą będzie Abu Bakr, teść Proroka i towarzysz hegiry do Medyny, wyznaczony przez Muhammada, by w jego zastępstwie prowadzić wspólne modlitwy. Przez dwa lata swego kalifatu Abu Bakr utwierdził ostatecznie panowanie muzułmanów w Arabii i podjął wyprawy przeciw buntowniczym Beduinom i przeciw bizantyńskiej Syrii. Następca Abu Bakra i drugi kalif po linii sunnickiej, Umar (634-644), podbił Syrię i znaczną część Egiptu oraz Mezopotamii. Po śmierci Umara rozpoczęły się wielkie secesje religijne; doprowadziły one do powstania sekt, których tradycyjna liczba wynosi 272. W istocie zwolennicy Alego, kuzyna i zięcia Proroka, jako że poślubił jego córkę Fatimę, byli zgodni co do tego, aby godność kalifa przypadła w udziale Alemu, ale na to stanowisko został wybrany arystokrata Usman (644-656) z rodu mekkańskich Umajjadów, dawnych przeciwników Muhammada. Ideologia rawafidów ("tych, którzy odrzucają [pierwszych kalifów]") szyickich ("zwolenników"; od szi'a 'Ali, "stronnictwo Alego") wymaga, aby sukcesja przebiegała według najściślejszego pokrewieństwa. Ich zdaniem kalif musi być nie tylko Kurajszytą, ale również Haszymidą i Fatymidą, czyli nie tylko pochodzić z plemienia Proroka, ale także z jego rodu i od prawowitego potomka z małżeństwa Fatimy z Ali ibn Abi Talibem. Inaczej mówiąc, szi'a chce ustanowić dynastię Alidów, jednak los przesądził na korzyść dynastii Umajjadów.

W 656 r. Umajjada Usman zostaje zamordowany przez grupę zwolenników Alego, który nie potępia morderców. Wybrany na kalifa (czwartego w kolejności sukcesji sunnitów) Ali będzie musiał się zmierzyć z groźną parą oskarżającą go o współudział w zabójstwie: są to potężny zarządca umajjadzki Syrii, Muawija i jego przebiegły generał Amr ibn al-As, zdobywca Egiptu. Podczas gdy Ali wygrywał bitwę z Muawiją w Siffin nad Eufratem (657 r.), Amr ibn al-As kazał swym ludziom przyczepić strzępy Koranu do włóczni i wojsko Alego cofnęło się. Tenże sam Amr ibn al-As zaproponował arbitraż między Alim a Muawiją i tak zręcznie reprezentował tego ostatniego, że szyici uznali się za pokonanych. Nowa komplikacja jeszcze bardziej zamknęła Alego w jego dyktowanych szlachetnością skrupułach: znaczna część jego wojska, charydżyci, czyli "schizmatycy" par excellence (od chrdż, "wyjść, odejść") nie uznała ludzkiego arbitrażu utrzymując, iż la hukmatu ilia Allah, "niema innego sądu prócz Boskiego". Charydżyci, islamscy purytanie, nie zajmowali się ustalaniem rodów dynastycznych. Chcieli, aby kalif był wybierany i aby ta godność przypadała w udziale najpobożniejszemu muzułmaninowi, bez względu na jego plemię czy rasę: etiopski niewolnik, jeśli na to zasłuży, miałby większe prawo zostać kalifem niż Kurajszyta. Ich doktryna jeszcze z powodu innych cech była obmierzła dla większości muzułmanów, dla których uchybienie godności członków wspólnoty (ummy) wierzących było równie - jeśli nie bardziej - poważne jak ekskomunika w średniowiecznym chrześcijaństwie. Przeciwnie jednak niż purytanie późniejszego chrześcijaństwa, muzułmańscy purytanie utrzymywali, że sama wiara nie wystarcza, że poważne traktowanie swej wiary wymaga uczynków. W związku z tym muzułmanin, który dopuszcza się grzechów, przestaje należeć do zgromadzenia wiernych. Ta chwalebna troska o czystość moralną szła u charydżytów w parze z drobiazgowym ustalaniem prawdy historycznej; utrzymywali oni więc, że nie cały Koran został objawiony. Zamiast dalej walczyć z Muawiją, Ali skierował się przeciw charydżytom, którzy odsunęli się od Muawiji i usunęli Alego, zabijając go w 661 r. Kalifat przypadł w udziale Muawiji, założycielowi dynastii Umajjadów w Damaszku (661-750).


Ekspansja terytorialna islamu

Czterej pierwsi kalifowie (632-661) podbili Bliski Wschód od Iranu po Egipt. Damaszek upadł w 635 r., Jerozolima, Antiochia i Basra w 638 r. Kolejne podboje szybko po sobie następowały: Persja (637-650), Egipt (639-642). W latach 661-750 Umajjadzi z Damaszku dalej prowadzili ekspansję terytorialną kalifatu na wschodzie (Afganistan) i na zachodzie (Afryka Północna i Hiszpania). Zręcznie wykorzystując partykularyzm Berberów, którzy umieli jednak oprzeć się podbojowi za pomocą narzędzia schizmy (głównie charydżyckiej), w 711 r. wojska muzułmańskie przeszły Ifrikiję (północ Afryki) i dotarły do Maghrib al-aksa, zachodniego krańca Cieśniny Gibraltar, prowadząc dalej, prawdopodobnie z pomocą bizantyńskiego zarządcy Ceuty i prześladowanych w miejskich ośrodkach Żydów, podbój al-Andalus (etymologia nieznana, być może od Vandalicia), królestwa Wizygotów na Półwyspie Iberyjskim obejmującym dzisiejszą Hiszpanię i Portugalię. Po upadku stolicy w Toledo Arabowie byli władcami absolutnymi aż po Pireneje. Zapał ten powstrzymały góry, zwłaszcza kiedy Karol Młot zahamował pod Poitiers (732 r.) ich pochód na Francję. Obaleni w 750 r. przez bagdadzkich Abbasydów ostatni Umajjadzi znaleźli schronienie w al-Andalus. Wspaniały kalifat w Kordobie przetrwał od 756 r. aż po okres anarchii "królów stronnictw" (reyes de taifas: 1031-1090), kiedy to państwa chrześcijańskie z północnej Hiszpanii w sposób rozstrzygający zajęły Toledo w 1085 r. Okupowaną kolejno przez berberyjskie dynastie Almorawidów (1090-1145) i Al- mohadów (1157-1223) Hiszpanię powoli opuszczali muzułmanie, którzy jednak utrzymali się aż do 1492 r. na wąskim pasemku ziemi na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w emiracie nasrydzkim w Grenadzie. W 827 r. Aglabidzi z Ifrikiji wyruszyli na podbój Sycylii i południowych Włoch, skąd odparli ich Bizantyńczycy. Wyspa została zajęta w 902 r.. przeszła pod panowanie Fatymidów w 909 r. i niemal uzyskała niezależność w 948 r. W 1091 r. zdobyli ją Normanowie. Począwszy od XI wieku silnymi ludźmi islamu są zislamizowani w X wieku Turkowie, a szczególnie Seldżukowie, którzy zawładnęli tronem Abbasydów w 1058 r. Zostali obaleni w 1258 r. przez Mongołów (zislamizowanych ok. 1300 r.), którzy zajęli Irak, ale zostali zatrzymani przez Turków Mameluków, sprawujących kontrolę nad Egiptem aż do czasu jego zajęcia przez Ottomanów w 1517 r. Od XIV do XIX wieku islam jest reprezentowany przede wszystkim przez potężne Imperium Ottomańskie, powstałe w 1301 roku w Azji Mniejszej. W 1453 r. Ottomanie zdobywają Konstantynopol, który zostaje ich stolicą (Stambuł). Na wschodzie Turcy Mamelucy zakładają sułtanat w Delhi (1206-1526). W latach 1526-1658 północne Indie podlegają islamskiemu imperium Wielkich Mogołów, potomków Mongołów. Indonezja i Malezja zostały w znacznej mierze nawrócone, a to dzięki szlakom handlowych, które połączyły je z krajami muzułmańskimi. Podobnie potoczyły się losy niektórych stref Afryki na południe od Sahary.

Schizmy w Islamie

Schizmy islamu zawsze mają trzy niemożliwe do rozgraniczenia wymiary: genealogiczny, teologiczny, polityczny. Pomimo rozbieżności wielkie ugrupowania religijne nie podają w wątpliwość przynależności swych przeciwników do islamu, ale tylko ich ortodoksję. Poza obręb islamu wyraźnie są usunięte tylko niektóre sekty ghulat, czyli "ekstremistów", którzy głoszą boskość imamów i wierzenie w metensomatozę dusz (tanasuk al-arwah).

Fatima miała z Alim dwóch synów: Al-Hasana i Al-Husajna. Po śmierci Alego szyici z ośrodka Kufa w Iraku namawiali Al-Hasana, by żądał dla siebie kalifatu, on jednak publicznie się tego zrzekł za bardzo wysoką cenę i dokonał swych dni w Medynie w 670 r. lub 678 r. Po śmierci Muawiji w 680 r. Al-Husajn i jego otoczenie chcieli dotrzeć do swych zwolenników w Kufie, ale zostali zatrzymani przez jeźdźców wysłanych przez Jazida, syna i następcy Muawiji. 10 dnia miesiąca muharram (października) 680 r. Al-Husajn został zabity w potyczce w Karbali. Po dziś dzień Aszura ("dziesiąty" [dzień października]) jest dniem żałoby szyitów. Po śmierci Al-Husajna nadzieje szyitów z Kufy skupiły się na osobie naturalnego syna Alego, Muhammada ibn al-Hanafijji (syna Hanafitki), który bez swej wiedzy został obwołany kalifem wskazanym bezpośrednio przez Boga (mahdi) przez arystokratę al-Muchtara przy poparciu "klientów" (mawali), tubylczej ludności nawróconej na islam. Jednakże Muhammad ibn al-Hanafijja całkowicie się odciął od al-Muchtara i dalej wiódł spokojne życie w Medynie po jego krwawej śmierci. Zwolennik al-Muchtara, Kajsan, utworzył pierwszą doktrynę szyicką, zgodnie z którą jedynymi prawowitymi kalifami byli Ali, Al-Hasan, Al-Husajn i Muhammad. Niektórzy nie chcieli uwierzyć w śmierć tego ostatniego i tytuł mahdiego zaczął oznaczać kalifa ukrytego w górach, którego nadejście poprzedzą eschatologiczne znaki.

Najbardziej wpływowa spośród doktryn szyickich liczyła kalifów według rodu męczennika z Karbali, który miał syna i wnuka, obu całkowicie obcych nadziejom szi'a; byli to Ali, nazywany Zain al-Abidin, i jego syn Muhammad al-Bakir. Bardziej zainteresowany walką z Umajjadami Zajd ibn Ali, przyrodni brat Muhammada al-Bakira, wykazywał pojednawczość wobec dwóch pierwszych kalifów, ale odmawiał Umajjadom prawa rządzenia uważając, że kalif powinien być Haszymidą, a nie dziedziczyć swój urząd. Zajd umarł w 740 r., ledwie zdążywszy rozpocząć walkę.

Wkrótce potem, przy poparciu szyitów, rodzina Haszymidy Ibn Abbasa, wuja Proroka, upomniała się o godność kalifa. W 749 r. czarne sztandary Abbasydów zastąpiły w Kufie białe sztandary Umajjadów. Abbasydzi, którzy osiedli w nowej stolicy, Bagdadzie, zerwali wszelkie więzy z szyitami, którym praktycznie zawdzięczali władzę, bacznie jednak obserwując potomków Alego.

Najbardziej liczącą się wśród nich postacią w dziejach dwóch wielkich nurtów szyizmu jest z pewnością Dżafar as-Sadik (Sprawiedliwy), który wyraźnie się odciął od tych, którzy proponowali mu kalifat i od ubóstwiających go ekstremistów. Dżafar miał trzech synów, Abdallaha al-Aftaha, Ismaila i Musę al-Kazima. Ismail (755 r.) umarł przed ojcem, Abdallah kilka miesięcy po nim (766 r.). Szyici zwani ithna aszarija lub "dwunastowcami" (gdyż uznawali dwunastu kalifów), najliczniejsi i najpotężniejsi w Persji po dziś dzień, odebrali godność kalifa Dżafarowi i przyznali ją Musie o przydomku al-Kazim (więzionemu w Bagdadzie przez Abbasydę Haruna al-Raszida) i jego potomkom: Alemu al-Rida wyznaczonemu na następcę al-Ma'muna w 817 r., Muhammadowi al-Dżawadowi, Alemu al-Hadiemu i Hasanowi al-Askariemu, który zmarł w 873 r. nie zostawiając męskich potomków. Śmierć jedenastego imama budzi popłoch (al-haira) w społeczności szyickiej. Dwunastowcy ogłaszają, że Hasan ukrywał syna, Muhammada, ukrytego kalifa (samit), który powróci jako mahdi i będzie władcą świata (Sahib al-zaman). Szyizm dwunastu imamów czyli "imamizm" popierany był przez dynastię Bujidów (945-1055). Największym teologiem tradycji imamickiej był Muhammad ibn Ali ibn Baboje al-Kummi (918-991).

"Ekstremiści" czyli ghulat najczęściej łączą boskość kalifa z doktryną metensomatozy. Niektórzy uczeni nazywali to połączenie "gnostyckim", ale nie ma ono z gnozą nic wspólnego. Pierwszym ekstremistą zdaje się być niejaki Abdallah ibn Saba z Kufy, który wielbił Alego jako Boga. Do dziś dotrwały tylko dwa ugrupowania ghulat: Kurdowie Ali-ilahi ("Ci, którzy czczą Alego"), a samych siebie nazywają ahl-i Hakk ("prawdziwymi sędziami") oraz nusajryci, których doktryna ma się opierać na objawieniach jedenastego kalifa Hasana al-Askariego jego uczniowi Ibn Nusajrowi. Większość nusajrytów (600 000) żyje dziś w Syrii, gdzie objęli władzę w 1970 r.

Ismailici, czyli szyici siedmiu imamów, których jedna odnoga utrwaliła się poprzez dzisiejszych Aga Chanów, noszą nazwę pochodzącą od Ismaila, drugiego syna Dżafara as-Sadika, zmarłego przed swym ojcem w 755 r. W sukcesji siedmiu imamów, rozpoczynającej się od Hasana, Ismail jest szóstym kalifem, a siódmym jest jego syn Muhammad, który pierwotnie był ukrytym kalifem (samit); oczekiwano, że pojawi się on (kijam) w postaci mahdiego lub Qa'ima al-Zamana. Ale w IX wieku niejaki Abdallah, podający się za potomka Alego, wystąpił z "misją" (da'wa) głosząc nadejście mahdiego. Prześladowany, usunął się do Salamijji w Syrii. Wśród pierwszych misjonarzy (du'at, w liczbie pojedynczej da 'i) widzimy niejakiego Hamdana Qarmata, od którego imienia pochodzi nazwa ismailitów irakijskich, czyli karmatów. W Iranie, zwłaszcza w Rey, ismailici przyciągnęli do siebie wielu imamitów po "zamieszaniu", jakie nastąpiło po śmierci ich jedenastego kalifa. Misje w Jemenie i Algierii cieszyły się również znacznym powodzeniem. Doktryna karmacka w czasach "ukrycia" głosi podwójny ciąg proroków: jeden mówi (natik) i objawia aspekt egzoteryczny (zahir) religii, a drugi jest jego "spadkobiercą" (wasi) i objawia religię ezoteryczną (batin). Każda para proroków naucza jeden "wiek" (daur) świata. Pierwszymi prorokami są postacie ze Starego i Nowego Testamentu. Ostatnimi w tym ciągu są Muhammad i jego wasi Ali. Po nich nastąpiło sześciu imamów. Siódmy, Muhammad ibn Ismail ibn Dżafar to oczekiwany mahdi, którego epokę naznaczy zniesienie praw (rafal-szar'i) i powrót Adama do rajskiej kondycji sprzed upadku. Czwarty hudżdża ("gwarant") z Salamijji sam siebie obwołuje mahdim (899/286 r.). Żeby rozsławić jego imię, misjonarze przy poparciu silnego plemienia berberyjskiego Kutamasów wyruszają na podbój Afryki Północnej. Mahdi obwołuje się kalifem na podbitym terytorium w 910/297 r., dając w ten sposób początek dynastii Fatymidów, która będzie istnieć do 1171 r. Jego następca al-Mu'izz ustanowi stolicę w nowym mieście Kairze, zwanym al-Kahira (Zwycięska, nazwa planety Mars). Trzeci kalif, al-Hakim, zostaje ubóstwiony przez sektę ghulat, Druzów. Po śmierci czwartego kalifa fatymidzkiego, al-Mustansira (1094r. ), irański da'i Hasan-i Sabbah opowiada się po stronie potomka Nizara, zamordowanego syna al-Mustansira, którego gości w niedosiężnej twierdzy Alamut w górach Elbrus. Stąd wywodzą się ismailiccy nizaryci czyli asasyni, przodkowie Aga Chanów. W 1164 r. nizarycki imam Hassan II ogłasza nadejście kijama, czyli zniesienia Prawa, i obwołuje się kalifem. Po upadku Alamutu w 1256 r. nizaryci z różnych prowincji tracą oparcie i ulegają rozproszeniu, z wyjątkiem Hojas z północno-zachodnich Indii, którzy od 1866 r. uznają Aga Chanów za imamów. W 1978 r. liczba Hojas sięgała około dwudziestu milionów.

Umierając szósty kalif fatymidzki al-Amir (ofiara asasynów w 1130 r.) pozostawił męskiego potomka, ośmiomiesięcznego al-Tajjiba. Po jego zniknięciu da'i Jemenu ogłosił go ukrytym imamem. Stąd wywodzą się tajjibici z Jemenu i Indii (Bohora), którzy istnieją do dziś.

Szariat (Szari'at)

to boskie prawo islamu, zaś interpretacja prawa to fiqh, czyli prawoznawstwo. Muhammad nie rozróżniał prawa religijnego od świeckiego. W każdym kraju muzułmańskim stosowanie szari'at zależy od stopnia sekularyzacji państwa. Szari'at odnosi się do wszystkich dziedzin życia, także do stosunków rodzinnych, prawa do sukcesji, podatków (zaka 2,5% na ubogich), ablucji, modlitwy itd. Fukaha regulują wszelkie ludzkie działania według skali idącej od "nakazanego" po "zabronione" poprzez stopnie pośrednie. Cztery źródła przyjęte przez specjalistów prawa to Koran, sunna (tradycja Proroka), idżma (konsensus) i analogia (kijas). Szyickie prawoznawstwo jest dość szczególne w swym nacisku na tradycje imamów i właściwą sobie koncepcję konsensusu i niezależnego rozumowania.

W prawie islamskim istnieją cztery klasyczne szkoły: hanaficka, małikicka, szafiicka i hanbalicka. Każda z nich usiłuje rozwiązać dylemat: w jakiej mierze prawnik może opierać się na "niezależnym osądzie", jeśli przypadek, jaki musi rozstrzygnąć, nie ma żadnego precedensu w życiu samego Muhammada? Abu Hanifa (zm. 767 r.), kufijski kupiec, stworzył syntezę prawa, jakie miało zapanować w Iraku. Malik ibn Anas (zm. 795 r.), prawnik z Medyny, opierał swe oceny na szczegółowym odtwarzaniu praktyk wspólnoty samego Proroka, wysuwając na pierwszy plan zbiorową harmonię wynikającą z poszanowania osobistych powinności. Jego szkoła, ścisła aż po literalizm, zdominowała Afrykę Północną i Hiszpanię. Tradycja prawnicza Muhammada ibn Idrisa al-Szafiego (zm. 820 r.) opiera się na Koranie i zbiorze hadisów; przyznaje pewną rolę rozumowaniu przez analogię, a zwłaszcza opinii zbiorowości, na podstawie hadisu stwierdzającego, że wspólnota Muhammada nigdy nie usankcjonowałaby błędu. Natomiast Ahymad ibn Hanbal (zm. 855 r.) uważał, że słowo Proroka jest ważniejsze od rozumowania prawników.

Koran

Kalam znaczy "słowo". Koran jest kalam Allah, "słowem Bożym", lim al-kalam to dialektyczna teologia islamu, której źródeł należy szukać w tradycji apologetycznej i herezjologicznej. Jej celem jest ustalenie ortodoksji. Przyswoiła ona elementy greckiej logiki i racjonalizmu.

Dialog z chrześcijanami z Damaszku i Bagdadu, w oczach których islam (zwany przez nich hagaryzmem lub ismailizmem) był herezją, postawił przed muzułmańskimi teologami nowe problemy, konfrontując ich z arystotelesowskimi i neoplatońskimi tradycjami ich rozmówców. Dla chrześcijan Jezus Chrystus to Boski logos; dla muzułmanów miejsce to zajmuje Koran. Dla chrześcijan Chrystus jest głęboko zjednoczony z Ojcem; muzułmanie określają tę postawę jako szirk, politeizm. Inne kontrowersje dotyczą rzeczywistości atrybutów Boga, ich zmienności lub trwałości. Teolog bizantyński, Jan Damasceński (zm. ok. 750 r.) opisuje polemikę na temat pochodzenia zła: chrześcijanie łączą je z wolną wolą, aby zachować atrybut Bożej sprawiedliwości, muzułmanie zaś czynią Boga stwórcą dobra i zła, aby zachować Jego wszechmoc. Bardzo wcześnie pojawiły się w islamie kontrowersje wokół roli predestynacji. Zwłaszcza kadaryci i mutazylici podkreślali wolną wolę wbrew pozornie przeciwnym twierdzeniom zawartym w Koranie.

W latach 827-848, w okresie zwanym mihna (inkwizycja), kalifat abbasydzki usiłował wszelkimi środkami narzucić racjonalistyczne doktryny mutazylitów, którzy bezwzględnie odrzucali przypisywanie Bogu jakichkolwiek atrybutów o charakterze antropomorficznym, podkreślali Jego jedność i sprawiedliwość, a podzielali z charydżyckimi purytanami pogląd, iż sama wiara nie wystarcza, by usprawiedliwić wierzącego i że grzech pociąga za sobą utratę godności wierzącego. Po tym okresie nastąpił zwrot. Zwyciężyła teologia mediatora między dwoma stanowiskami, Abu al-Hasana al-Aszariego (874-935) i stała się sunnicką ortodoksją. Wbrew mutazylitom uznał on predestynację, przedwieczność Koranu, Boskie przebaczenie grzechów, rzeczywistość i niepojmowalność atrybutów Boga.

Ortodoksja i jej rzecznicy, fukahowie i mutakallimowie, stale się przeciwstawiali liberalnym szkołom filozoficznym i naukom klasycznym, wprowadzonym do islamu za pośrednictwem arabskich tłumaczeń tekstów syriackich, przełożonych z kolei z greki (VIII-IX wiek). Mimo sprzeciwu otodoksji, najznakomitsi myśliciele epoki, jak filozof polityczny Al-Farabi (870-950 n.e.) oraz lekarz i filozof arystotelesowski i neoplatoński Ibn Sina (Awicenna, 980-1037), włączyli do islamskiej wizji świata elementy greckiej logiki i kosmologii.

Kalendarz islamski

Religijny kalendarz islamski to kalendarz lunarny, liczący trzysta pięćdziesiąt cztery dni: święta przesuwają się więc przez pory roku. Szczególne znaczenia ma miesiąc ramadan. W ciągu dnia odbywa się post i spełnia religijne uczynki. Pod koniec ramadanu następuje upamiętnienie Nocy Mocy, Lajat al-Kadr, kiedy Mahomet miał pierwsze objawienie. Podczas tej nocy otwierają się granice między światem anielskim i światem ziemskim. Id al-Fitr oznacza koniec postu.

Dhu al-Hidżdża to miesiąc pielgrzymki do Mekki. Będący w stanie czystości fizycznej i rytualnej (ihram) pielgrzymi obchodzą Kaabę dookoła, odwiedzają groby Hagar i Izmaela oraz studnię Zamzama, zasypują odległość między dwoma wzgórkami na pamiątkę Hagar poszukującej wody, stoją przez całe popołudnie na równinie Arafatu i rzucają kamyki w słup Akaby w Minie, który przedstawia Szatana kuszącego Abrahama i podszeptującego mu, by zaniechał złożenia w ofierze swego syna Izmaela. Hadżdż kończy się złożeniem wielkiej ofiary i rozdzieleniem mięsa na pamiątkę ofiary Abrahama (Id al-Adha). Świętowanie odbywa się w całym świecie muzułmańskim.

Islam szyicki obchodzi własne święta, z których najważniejsze to Aszura (10 dnia miesiąca muharram), upamiętniające męczeństwo Al-Husajna. Dni żałoby na pamiątkę Al-Husajna obejmują śpiewy, recytacje, udramatyzowane inscenizacje konfliktu, mogące przerodzić się w sprzeczkę, oraz pochody biczowników niosących ulicami drewniane trumny. Szyici obchodzą urodziny imamów, w tym Alego. Dzień Muhammada (Mawlid al-Nabi, 12 Rabi al-Awwal), upamiętniający jego narodziny, oraz noc miradżu w miesiącu radżab są świętowane przez wszystkich muzułmanów.


Sufizm

Sufizm, wewnętrzne bądź mistyczne oblicze islamu, to sposób życia starający się realizować jedność i obecność Boga poprzez miłość, poznanie oparte na doświadczeniu, ascezę i ekstatyczne zjednoczenie z umiłowanym Stwórcą.

Geneza sufizmu

Teksty sufickie same w sobie ukazują, że ascetyzm i działalność pobożnościowa chrześcijańskich mnichów, a także obieg idei neoplatońskich i hermetycznych, odegrały ważną rolę w niektórych epokach historii sufizmu; prawdziwych źródeł tego ruchu trzeba jednak szukać w samym islamie, a zwłaszcza w Koranie, hadisach oraz nurtach pobożnościowych i ascetycznych. Jak zauważył S.H. Nasr, poszukiwanie Boga nie przejawia się w historycznych zapożyczeniach.

Określenia "sufi" (sufi) i "sufizm" (tasawwuf) pochodzą prawdopodobnie od słowa suf oznaczającego wełniane płaszcze noszone przez muzułmańskich ascetów, określanych przez rzeczownik pospolity "ubogi" (fakir lub derwisz).

Sufizm zaczyna się wraz z Muhammadem, gdyż z racji swych ścisłych relacji z Bogiem, objawienia, wstąpienia do nieba (miradż) i nadrzędnej kondycji wśród stworzeń, sufi uważają go za jednego ze swoich. Dowodów świadczących o jego sufizmie szukają w hadisach i w samym Koranie, niewyczerpanym źródle mistycznego doskonalenia, które przekazuje pierwotne świadectwo o stworzeniu Adama i Ewy, uznających Boga za swego Pana na całą wieczność i zawierających w ten sposób pakt obowiązujący obie strony (Sura 7,172). Inna, bliska sufim sura (50,16) przedstawia Boga jako "bliższego człowiekowi aniżeli arteria jego szyi". Innym jeszcze elementem, jaki sufi chętnie uznają w Koranie, jest zalecenie uprawiania dhikru, medytacji czyli przyzywania Boga (13,28;33,14). W praktykach sufickich dhikrowi może towarzyszyć odmawianie różańca, ćwiczenia oddechowe, muzyka i tańce ekstatyczne, takie jak taniec maulawijjów, czyli tańczących derwiszów w tradycji Dżalala-od-Din Rumiego (1207-1273), wielkiego poety mistycznego z Konya (Turcja).

W tradycjach związanych ze wspólnotą Muhammada napotykamy paru wyznawców szczególnie rygorystycznych i konserwatywnych, którzy będą reprezentować antyświatowy element rodzącej się wiary. Niektórzy widzą w nich pierwszych sufich. Za pierwszych kalifów i w czasach podboju podnoszą się głosy protestu przeciwko przemianom obyczajów i praktyk. Inne pytanie dotyczy ustalenia, czy należy wchodzić na drogę przestrzegania rytuałów i legalizmu, czy też na drogę wiary wewnętrznej i miłości. Czy Bóg jest odległym i całkowicie odmiennym Mistrzem, czy jest kochający i przystępny? Kiedy Umajjadzi przenoszą siedzibę kalifatu do Damaszku, z dala od surowego Półwyspu Arabskiego, pogłębia to tylko napięcie między sekularyzacją obyczajów a opłakującymi je fundamentalistami. Hasan al-Basri (zm. 728 r.), jeden z pierwszych muzułmańskich ascetów, którzy stale mają sąd Boży przed oczami i ciskają gromy na zmaterializowanie świata, znajduje uzasadnienie ich powagi w hadisie samego Proroka: "Gdybyście wiedzieli to, co ja wiem, śmielibyście się mało, a wiele płakali."

Praktyki sufizmu

Znaczącą postacią przejściową w sufizmie jest Rabia al-Adawija (VIII wiek), kobieta nadająca dzięki paradoksom i pełnej namiętności mistyce nowe wymiary ascetycznej tradycji, do której należy. Wyczyny Rabii są otoczone licznymi anegdotami z jej życia, świadczącymi o wpływach sufizmu wśród ludu. Jej miłość do Boga była tak absolutna, że wykluczała całą resztę, w tym lęk przed piekłem, pragnienie raju i nienawiść do Szatana. W istocie, pobożność sufich wydaje się skupiać wyłącznie na miłości Boga kosztem miłości Jego stworzeń. Przyjaźń, rodzina, dom, pożywienie, a nawet piękno przyrody nie zyskują wśród sufich żadnych względów, gdyż występują oni przeciwko ideałowi całkowitego ogołocenia (fakr, cecha fakira).

W centrum praktyk sufickich znajduje się relacja między mistrzem a uczniem. Mistrz (szajch lub pir) ma nad swym uczniem absolutną władzę. Wielki mistrz może dojść do tego, że zostanie uznany za świętego (wali Allah, "przyjaciel Boga"); w takim przypadku będzie wywierał dobroczynny wpływ po śmierci, a jego grób stanie się miejscem pielgrzymek. U schyłku VIII wieku grupy uczniów zaczęły gromadzić się wokół wielkich mistrzów, a zwykłe domostwa przeobraziły się w klasztory (ribat lub chanaka). Klasztory, początkowo pojawiające się sporadycznie i przejściowo, w XII wieku przerodziły się w bogate i potężne instytucje mające własną hierarchię, reguły życia zakonnego i własną tradycję inicjacyjną,

przypisywaną paru słynnym mistykom z przeszłości. Począwszy od XII wieku sufi tworzą zakony i bractwa, powołujące się na naukę wielkich mistrzów: Baktaszijja (XIV wiek), Suhrawardijja (ok. 1200 r., mający duży wpływ w Indiach), Rifa'ijja czyli krzyczący derwisze (XII wiek), Szazilijja w Egipcie, Kadirijja i Nakszbandijja. Na pograniczach islamu zakony dokonywały nawróceń, ale niektórzy lokalni pir zamieniali się w wojowniczo usposobionych drobnych władców. Z kolei hinduscy pir naśladowali wzorzec charyzmatycznych guru hinduskich. Często dziedziczyli stanowisko po ojcu.

Szyizm imamicki i sufizm mają pewne wspólne cechy, jak status wali (świętego), aktab (sg. kutb, "biegun", mistrz duchowy danej epoki), sukcesję proroków i etapy duchowego wzrastania. Sufizm, tak jak szyizm, rozwija ezoteryczny wymiar islamu, batini.

Doktryny i praktyki sufich często ośmieszają ortodoksów. Ci ostatni z kolei rzucają klątwy na panteizm sufich, ich libertynizm, antynomizm, zaniedbywanie modlitwy, postu i pielgrzymek. Niektóre systemy wydalają ich i prześladują. Suficcy żebracy bywali niekiedy podejrzewani o to, że są szarlatanami lub heretykami. Wielki sufi Husajn ibn Mansur al-Halladż (857-922), poddany torturom i wydany na śmierć w Bagdadzie, został skazany jednocześnie za religijny ekstremizm i sympatie polityczne. Sławy przysporzyło mu oddanie czci Iblisowi (koraniczne imię Szatana), który odmówił oddania pokłonu Adamowi, kiedy Bóg nakazał wszystkim stworzeniom to uczynić (Sura 2, 28-34). Halladż widzi w geście IbUsa nie tyle niesubordynację, co dowód wierności monoteizmowi. Al-Halladż znany jest również ze śmiałego wyrażenia ekstatycznego zjednoczenia z Bogiem: Ana'l-Hakk, "Jestem Prawdą (=Bogiem)". Dla ortodoksji stwierdzenie to równało się najgorszemu bluźnierstwu, ale i dla sufich był to błąd, gdyż będąc prawdziwym było ono sprzeczne z zasadą milczenia wobec niewtajemniczonych. Niedyskretne wypowiedzi Al-Halladża na tematy mistyczne można porównać z deklaracjami Al-Bistamiego (zm. 874 r.): "Chwała mnie samemu! Jakże wielki jest mój majestat!", czy też: "Widziałem, jak Kaaba obchodziła mnie dookoła."

Abu Hamid Muhammad ibn Muhammad al-Ghazali (1058-1111) był nauczycielem prawoznawstwa, kalamu (teologii dialektycznej) i filozofii, ale pod wpływem kryzysu przeżytego w połowie życia stał się sufim. Zapisał się w historii jako rzecznik poznania raczej przez bezpośrednie doświadczenie i objawienie niż przez rozumowanie filozoficzne. Jego słynne Tahafut al-falasifa ("Zaprzeczenie filozofii"), autobiografia oraz Ihya ulum ad-din ("Ożywienie nauk religijnych") stanowią przekonującą dla ortodoksji obronę prawowitości i konieczności mistycyzmu.

Poezja mistyczna, jak Mathnawi maulawijji Dżalala-od-Din Rumiego i Mantik at-tajr ("Zjazd ptaków") Farida al-Dina Attara, cieszyła się u szerokiego odbiorcy większym powodzeniem niż podręczniki sufizmu. Te przewodniki bardzo wyczulone na szczegóły techniczne są zarazem abstrakcyjne i niedostępne. Etapy drogi duchowej są skodyfikowane na parę różnych sposobów, zależnie od szkoły czy zakonu sufickiego. Liczba makom, czyli etapów ascezy, i ahwal, czyli stanów mistycznych, jest zmienna. Kitab al-luma, wprowadzenie do sufizmu Abu Nasra al-Sarradża (zm. 988 r.) wymienia siedem stadiów:

  1. tawba - skrucha
  2. wara - wstrzemięźliwość
  3. zuhd - asceza
  4. fakr - ubóstwo
  5. sabr - cierpliwość
  6. tawakkul - ufność w Bogu
  7. rida - satysfakcja.

Inne często wymieniane stadia (ich liczba przekracza 100) to na-wrócenie (inaba), inwokacja (dhikr), opuszczenie (taslim), adoracja (ibada), poznanie (ma'rifa), odsłonięcie (kaszf), unicestwienie (fana) i wytrwanie w Bogu (baka).

Etapy mistyczne mają charakter bardziej osobisty i bardziej płynny niż stadia. Al-Sarradż wymienia ich dziesięć:

  1. murakaba - stała uwaga
  2. kurb - bliskość
  3. mahabba - miłość
  4. chawf - lęk
  5. radża - nadzieja
  6. szawk - pragnienie
  7. uns - zażyłość
  8. itmi'nan - spokój
  9. muszahda - kontemplacja
  10. jakin - pewność.

Interwencja łaski, dobry mistrz duchowy, inicjacja, oczyszczenie wewnętrzne, intuicyjne wyczuwanie Bożej obecności (dhawk, czyli "smak") mogą doprowadzić do uzyskania tawhid, pełnego zjednoczenia z Bogiem.

Szkoła Irańczyka Szahaba ad-Din Suhrawardiego (1153-1191 n.e.) czerpiąc inspirację z jego Hikmat al-iszrak ("Księgi mądrości iluminizmu") pojmuje istotę Boga w kategoriach światła rozproszonego w całym stworzeniu.

Dwie główne doktryny sufizmu występują w pismach niezwykłego mistyka, jakim był Abu Bakr Muhammad ibn al-Arabi z Murcji (1165-1240), zwany Mahyi ad-Din ("Odnowicielem religii") i al-Szajch al-Akbar ("Wielkim Mistrzem"), kutb, czyli "biegun" sufizmu w swych czasach. Ten andaluzyjski poeta, pielgrzym i mistrz duchowy był także płodnym pisarzem, którego dzieła często noszą ślad nagłej inspiracji czy objawienia. Jego najsłynniejsze dzieła to Tardżuman al-aszwak ("Tłumacz namiętności"), Fusus al-hikam ("Klejnoty mądrości") oraz gigantyczne Al-Futuhat al-Makkija ("Objawienia mekkańskie"). Ponadto napisał dwa traktaty zawierające biografie 61 andaluzyjskich sufich: Ruh al-kuds ("Duch świętości") i Dhurrat al-fakira ("Drogocenna perła").

Doktryna "jedności bytu" (wahdat al-wudżud) pełni w systemie Ibn Arabiego zasadniczą rolę. Rzeczywiście istnieje jedynie Bóg w Swej niewysłowionej transcendencji. Potrzebuje stworzenia, które by służyło Mu jako zwierciadło, aby mógł poznać siebie. Jesteśmy atrybutami Boga. Doktryna ta nie jest ani panteistyczna, ani czysto monistyczna.

Druga teoria Ibn Arabiego dotyczy Doskonałego Człowieka (al-insan al-kamit), szczytowego punktu Boskiego stworzenia. Byt ten ma kilka wymiarów: może być kosmologiczną hipostazą, kamieniem węgielnym stworzenia; może być duchowym biegunem (kutb), kierującym swą epoką; może być istotą proroków, od Adama po Muhammada. Człowiek jest mikrokosmosem, wszechświat jest makrokosmosem. Tę świetlistą relację można wykorzystać dla pełnej przemiany mistyka. Człowiek, będąc uwieńczeniem stworzenia, jest najbardziej wyrazistym obrazem boskości w zwierciadle stworzenia, zdolnym rozedrzeć zasłonę złudzenia, która czyni stworzenie równie realnym jak jego Stwórca.

Źródło: M. Eliade, P. Couliano, Słownik religii, Warszawa 1994.