Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Instytucjonalizacja PDF Print Email
I

Instytucjonalizacja była od czasów najdawniejszych i jest współcześnie cechą wyróżniającą rozwój wszystkich typów, rodzajów i form stosunków społecznych. Towarzyszy ona również rozwojowi stosunków międzynarodowych i nabiera znaczenia wraz z tym rozwojem. Proces instytucjonalizacji tych stosunków oznacza zarazem ich unowocześnianie i stabilizowanie.

Pojęcie "instytucjonalizacja" wywodzi się ze starołacińskiego terminu "institutio" (urządzenie, zwyczaj), utrwalonego w językach europejskich jako instytucja. Ilościowy i jakościowy rozwój instytucji podnosi znaczenie procesów instytucjonalizacji w życiu społeczeństw. Procesy te uznane zostały przez teoretyków za najważniejsze przejawy zmienności w całej historii ludzkich społeczeństw, chociaż poszczególne dyscypliny akcentowały nieco inne aspekty instytucji i instytucjonalizacji.

Prawnicy najwcześniej skojarzyli pojęcie "instytucja" z zespołem norm prawnych, regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych (własności, rodziny, administracji, finansów, przestępstw itp.). Specjaliści prawa międzynarodowego rozciągnęli to pojęcie na pewne rodzaje działań i procedur międzynarodowych (pojednawczych, pokojowych, sądowniczych itp.).

Filozofowie pojęcie "instytucja" zinterpretowali jako to, co jest ustanowione przez społeczeństwo, tzn. wniesione przez kulturę, wobec tego, co jest naturalne.

Socjologowie zaliczyli do instytucji i instytucjonalizacji określone niepersonalne sposoby działania w imieniu grupy, charakteryzujące się trwałością i powtarzalnością (np. władza polityczna lub służba dyplomatyczna).

Prakseologowie uznali za instytucje zespoły współdziałających łudzi, zorganizowane w imię współsprawstwa oraz mających odpowiednie przygotowanie i wyposażenie.

Przesłanki politologicznej interpretacji pojęcia "instytucja" możemy znaleźć w dziele wybitnego socjologa Bronisława Malinowskiego pt. "Dynamika zmian kultury". Jako instytucję traktował on bowiem zorganizowane działanie grupy ludzi na rzecz zaspokajania potrzeb ludzkich, a opierające się na normach prawnych lub zwyczajowych (a nawet na mitach i legendach). Od typów zaspokajanych potrzeb uzależniał typologię instytucji.

Ogólnie możemy przyjąć, że instytucje są ustrukturalizowanymi formami organizacji społecznej oraz zależą od myślenia wartościującego teraźniejszość i rzutującego w przyszłość. Instytucjonalizacja jest więc źródłem zmian i ewolucji danej zbiorowości. Jest ona inna w poliarchicznym środowisku międzynarodowym niż w hierarchicznym układzie stosunków społecznych wewnątrz państw. Geneza procesów instytucjonalizacji w międzynarodowej sferze stosunków społecznych wiązała się i wiąże z określonymi potrzebami regulowania i utrwalania pożądanych działań i interakcji większych lub mniejszych grup uczestników stosunków międzynarodowych. Prowadziła ona i prowadzi do tworzenia trwałych i celowo współdziałających zespołów działań oraz interakcji międzynarodowych, uzupełniając tradycyjną sieć stosunków dyplomatycznych, kiedy nie mogą one same sprostać nowym potrzebom. W ten sposób powstają nowe węzły komunikowania wzajemnego, tworząc trwałe ramy zbiorowego rozpatrywania i rozwiązywania wspólnych problemów.

Mechanizmem sprawczym tworzenia instytucji międzynarodowych od początku XIX wieku były konferencje dyplomatyczne, które dotąd stanowiły jedynie rozszerzone forum tradycyjnej dyplomacji. Stopniowo wprowadzono do nich tzw. zabiegi czy urządzenia techniczne, jak chociażby periodyczność konferencji dla rozpatrywania pewnych problemów, jak również biura lub sekretariaty dla zapewnienia łączności z członkami konferencji i ciągłości prac między sesjami. Walor ciągłości funkcjonowania nabiera bowiem coraz większego znaczenia w rozwoju wielostronnych stosunków między państwami. On więc decyduje o procesie tworzenia nowych instytucji międzynarodowych, a zatem o instytucjonalizacji życia międzynarodowego.

Najbardziej znamiennym wyrazem procesów instytucjonalizacji stał się rozwój i upowszechnianie się organizacji międzyrządowych po roku 1815, a zwłaszcza po roku 1945. Były one zakładane i konstytuowane przez państwa oraz działają w ich imieniu poprzez przedstawicieli rządów. Ich racją bytu jest konsolidowanie i utrwalanie akceptowanego przez daną zbiorowość państw ładu międzynarodowego, odpowiadającego potrzebom i interesom tychże państw. W miarę rozwoju agencji międzynarodowych, które spełniają usługi specjalistyczne, uzasadnienie ich istnienia znajduje się coraz częściej w potrzebie polepszania jakości stosunków między państwami oraz jakości życia wewnątrz państw. Równolegle z rozwojem ilości instytucji międzynarodowych zarysowała się też tendencja rozszerzania ich kompetencji i funkcji.

W różnych dziedzinach i zakresach stosunków międzynarodowych instytucjonalizacja dokonywała się wtedy, kiedy pewna zbiorowość państw akceptowała ogólnie dotychczasowe działania i interakcje wzajemne (zwyczajowe lub nawykowe) oraz uznawała za celowe ich powtarzanie, utrwalanie normatywno-organizacyjne oraz kontrolowanie zbiorowe. Procesy instytucjonalizacji obejmują stosunki bilateralne i wielostronne, regionalne i globalne, sojusznicze i wspólnotowe oraz różne dziedziny życia międzynarodowego. Mają one nieco odmienne znaczenie dla państw mniejszych i słabszych niż dla mocarstw. Dla tych pierwszych zwiększają one szanse korzystania z zasady suwerennej równości oraz zmniejszają ewentualne zagrożenia ich potrzeb i interesów, objętych zbiorową ochroną określonej instytucji. Jednocześnie instytucjonalizacja chroni dany ład międzynarodowy przed zakusami tych mocarstw, które chciałyby ten ład naruszyć w imię swych hegemonicznych czy egoistycznych interesów. Z tych dwóch znaczeń instytucjonalizacji wynikają też przeciwstawne dążenia do przyśpieszania lub hamowania procesów instytucjonalizacji poszczególnych dziedzin stosunków międzynarodowych (jak np. w sprawie realizacji koncepcji "trwałego rozwoju" w świecie).

Powyższe przeciwieństwa i tendencje nie występują z dużą siłą w większości pozarządowych instytucji międzynarodowych. Zaznaczają się wyraźnie głównie w tych, które są nastawione na zysk. Natomiast większość tych instytucji zakłada sobie pogłębianie solidarności międzynarodowej i wymiany doświadczeń różnych grup zawodowych oraz grup zainteresowań (oświatowych, kulturalnych, naukowych, sportowych i innych), których to potrzeb instytucje rządowe nie są w stanie zaspokoić. Ów proces instytucjonalizacji stosunków pozarządowych kształtuje sieć więzi i interakcji międzynarodowych, które uzupełniają, wzbogacają i pogłębiają działania oraz interakcje międzyrządowe, przyczyniając się zarazem do uwiarygodnienia określonego ładu międzynarodowego. Po drodze niejako ułatwiają one rozwiązywanie sprzeczności i łagodzenie napięć między państwami, jak również umacnianie nadwątlonych więzi między nimi. Wiadomo, że kanały pozarządowe wykorzystywane są zwłaszcza wtedy, kiedy kanały rządowe nie funkcjonują, gdyż zostały zablokowane.

Źródło: J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003.