Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Korzyści skali PDF Print Email
K

Korzyści ze skali produkcji (inaczej: rosnące przychody ze skali) występują wtedy, kiedy długookresowe koszty przeciętne spadają wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji. Stale przychody ze skali pojawiają się wówczas, gdy długookresowe koszty przeciętne są stałe przy wzroście produkcji. Niekorzyści skali (inaczej: malejące przychody ze skali) występują wtedy, kiedy długookresowe koszty przeciętne rosną wraz ze wzrostem produkcji.

Istnieją trzy grupy przyczyn występowania korzyści ze skali produkcji. Pierwsza z nich ma związek z niepodzielnością procesu produkcji, rozumianą jako konieczność ponoszenia przez przedsiębiorstwo określonego minimum nakładów niezbędnego do prowadzenia działalności i niezależnego od rozmiarów produkcji. Minimum to jest niekiedy nazywane kosztem stałym, ponieważ jego wielkość nie zmienia się wraz ze zmianami wielkości produkcji. Do prowadzenia działalności przedsiębiorstwo potrzebuje menedżera, telefonu, księgowego, specjalisty od analizy rynku. Firma nie może zatrudnić połowy menedżera i mieć pół telefonu, jeżeli zamierza zmniejszyć produkcję. Przy niewielkich rozmiarach produkcji wymienione rodzaje kosztów początkowo się nie zwiększają wraz ze wzrostem produkcji. Menedżer może równie dobrze kierować pracą dwu, jak i trzech robotników. Nie ma też potrzeby instalowania drugiego telefonu. Występują więc korzyści skali, ponieważ koszty stałe rozkładają się na większą produkcję, obniżając przeciętny koszt wytworzenia jednostki produktu. Jednak przy dalszym wzroście rozmiarów produkcji przedsiębiorstwo musi zatrudnić więcej menedżerów i zainstalować więcej telefonów, co oznacza, iż korzyści skali się wyczerpują.

Druga grupa przyczyn występowania korzyści skali wiąże się ze specjalizacją. Właściciel jednoosobowego przedsiębiorstwa jest zmuszony zajmować się wszystkimi sprawami związanymi z prowadzeniem firmy. W miarę jak przedsiębiorstwo rozwija się i zatrudnia coraz więcej ludzi, każdy pracownik może skoncentrować się na wykonywaniu pojedynczego zadania i zwiększyć dzięki temu swoją efektywność. Adam Smith, ojciec współczesnej ekonomii, podkreślał korzyści ze specjalizacji w swojej pracy Bogactwo narodów (1776). Aby wyjaśnić ten problem, posłużył się przykładem produkcji szpilek. "Robotnik nie mający kwalifikacji w tej dziedzinie (...) mógł z trudem (...) wytworzyć jedną szpilkę dziennie, a w żadnym przypadku nie był w stanie wyprodukować 20 sztuk. Obecnie jednak proces produkcji szpilek (...) jest podzielony na wiele odrębnych czynności (...) Jeden człowiek wykonuje drut, inny ten drut prostuje, trzeci tnie, a czwarty ostrzy jego koniec (...)". Smith doliczył się 18 etapów w procesie produkcji szpilki i ocenił wydajność jednego zatrudnionego przy jej wytwarzaniu na 4800 sztuk dziennie. Korzyści skali uzyskane dzięki specjalizacji są więc w tym przypadku olbrzymie. Podobne korzyści ze specjalizacji uzyskano po wprowadzeniu taśmy montażowej w przemyśle samochodowym.

Trzecia grupa przyczyn występowania korzyści skali produkcji ściśle wiąże się z poprzednią. Produkcja na dużą skalę jest na ogół niezbędna, aby móc zastosować lepsze maszyny. Inżynierowie często powołują się na zasadę dwóch trzecich, która ma zastosowanie w przypadku wielu nakładów produkcyjnych i wyposażenia. Z zasady tej wynika, że koszty wybudowania fabryki lub skonstruowania maszyny zwiększają się tylko o dwie trzecie wartości osiąganego z tego tytułu przyrostu produkcji. Czasami zasada ta ma czysto fizyczne uzasadnienie. Na przykład tankowce do przewozu ropy to duże cylindry, których pojemność rośnie szybciej od ich powierzchni. Jeżeli pojemność cylindra zwiększa się dwukrotnie, to jego powierzchnia wzrasta tylko o około dwie trzecie. Im większa jest więc pojemność tankowców czy innych statków tego rodzaju, tym proporcjonalnie mniej stali trzeba zużyć na ich wytworzenie.

Skomplikowane i jednocześnie drogie maszyny również charakteryzują się pewną niepodzielnością. Mimo że zrobotyzowana taśma montażowa jest bardzo wydajna, nie miałoby sensu jej zainstalowanie do składania 5 samochodów tygodniowo. Koszty przeciętne byłyby bowiem w tym przypadku niesłychanie wysokie. Natomiast przy dużych rozmiarach produkcji koszty maszyn mogą być rozłożone na dużą liczbę jednostek produktu i wtedy ta metoda wytwarzania samochodów może się okazać tania.

Oprócz korzyści skali istnieje takie zjawisko, jak niekorzyści skali. Warto przede wszystkim zauważyć, że druga i trzecia grupa przyczyn występowania korzyści skali odnosi się głównie do przemysłu przetwórczego, rzadko natomiast występuje w sektorze usług, np. w pralniach czy restauracjach.

Podstawowym powodem pojawienia się niekorzyści skali są trudności zarządzania dużym przedsiębiorstwem. Występują wówczas menedżerskie niekorzyści skali. Duże firmy wymagają wielu szczebli zarządzania, a każdy z nich również musi być odpowiednio zarządzany. Przedsiębiorstwo staje się zbiurokratyzowane, powstają problemy z koordynacją pracy poszczególnych działów i z tego powodu może wystąpić wzrost kosztów przeciętnych.

Niekorzyści skali mogą być również związane z czynnikami geograficznymi. Jeżeli np. pierwszy zakład jest zlokalizowany w najdogodniejszym miejscu z punktu widzenia minimalizacji kosztów transportu, to następny zakład siłą rzeczy będzie położony mniej korzystnie. Podobnie jest z wydobyciem węgla. Pierwsza kopalnia jest budowana tam, gdzie wydobycie jest najłatwiejsze. Przy zwiększaniu produkcji konieczne jest pozyskanie węgla z głębiej położonych pokładów, co oczywiście oznacza wzrost kosztów.

Tym samym kształt krzywej kosztów przeciętnych zależy od dwóch czynników: 1) jak długo utrzymują się korzyści skali oraz 2) jak szybko pojawiają się niekorzyści skali przy wzroście produkcji. Ostateczny efekt oddziaływania tych czynników da się określić tylko empirycznie i będzie się różnił zależnie od gałęzi i rodzaju przedsiębiorstwa.