Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Konserwatyzm PDF Print Email
K

Nazwa "konserwatyzm" jest polskim odpowiednikiem łacińskiego conseroare oznaczającego zachowywanie, pozostawianie bez zmian. Jej rozległy sens obejmuje zarówno rozumienie potoczne, jak i rozumienie polityczne.

Potoczne rozumienie konserwatyzmu utrwaliło się w średniowieczu. Od około XIV wieku tych, którzy mają troszczyć się o zachowywanie dobrego stanu murów miejskich nazywa się konserwatorami (conservatores). Do zachowywania zupełnie czegoś odmiennego - pokoju społecznego - powoływani są od niepamiętnych czasów angielscy sędziowie pokoju (custodes paces). Rozległy zakres czasowy i przestrzenny posiada nazywanie procesu zachowywania produktów w stanie przydatnym do spożycia konserwowaniem, a sam produkt konserwą.

Polityczne rozumienie konserwatyzmu nawiązuje w różny sposób do jego rozumienia potocznego. Na początku XIX wieku nazwa "konserwatysta" była w Stanach Zjednoczonych epitetem podkreślającym niski poziom znajomości spraw społecznych. We Francji została po raz pierwszy użyta w 1820 roku przez pismo "Le Conservateur", wydawane przez R. de Chateaubrianda, propagujące idee restauracji monarchizmu i klerykalizmu. W Wielkiej Brytanii nazwa pojawiła się w 1830 roku na łamach czasopisma "Quarterly Review" na oznaczenie Partii Torysów. Rozpowszechniła się w Europie w latach poprzedzających Wiosnę Ludów przy wyrażaniu obaw przed rewolucją, demokracją i industrializacją.

Gdy potoczny sens konserwatyzmu dotyczy przede wszystkim konserwatyzmu naturalnego, często nieświadomego, to jego sens polityczny głównie konserwatyzmu konwencjonalnego, jak najbardziej świadomego. W potocznym sensie wszyscy jesteśmy po trosze konserwatystami, szczególnie po sutym obiedzie. Przy poszukiwaniu politycznego sensu konserwatyzmu przyjmowane są różne konwencjonalne założenia i kryteria klasyfikacyjne. Wśród tych za-łożeń badawczych konkurują ze sobą trzy sposoby ukazywania konserwatyzmu politycznego: w przekrojach krajowych, w ujęciach chronologicznych i w prezentacjach konceptualnych. Pierwszy sposób prowadzi do wyodrębniania konserwatyzmu brytyjskiego, francuskiego, niemieckiego, amerykańskiego, polskiego i innych krajów, w których istniał. Drugi sposób skłania do chronologicznego uporządkowania wiedzy o konserwatyzmie według kryteriów przedmiotowych, podmiotowych, czy też ich połączeń. Wreszcie sposób trzeci polega głównie na koncepcji badacza konstruującego z idei i ideologii konserwatyzmu jego doktrynę.

Niezależnie od sposobu ukazywania sensu konserwatyzmu politycznego sam jego sens wyjaśniany jest przynajmniej pięciorako, jako ideologia: arystokratyczna, pragmatyczna, sytuacyjna, naturalna i właśnie polityczna.

Konserwatyzm arystokratyczny był reakcjonistyczną doktryną profeudalnych ugrupowań arystokracji, sformułowaną po rewolucji francuskiej 1789 roku, wyrażającą jej obawy przed zagrożeniami ze strony prokapitalistycznej burżuazji. Jako taki historyczny fenomen przetrwał w szczątkowych postaciach do około 1914 roku.

Konserwatyzm pragmatyczny jest również naznaczony piętnem określonego czasu historycznego, ale może wyrażać interesy jakiejkolwiek siły społecznej. Przejawia się poprzez absorbowanie tych wszystkich treści, innych ideologii politycznych, które składają się na etos politycznego sprzeciwu wobec zmian społecznych.

Konserwatyzm sytuacyjny, w odróżnieniu od konserwatyzmu pragmatycznego, nie chce się wiązać z żadną ideologią i sam nie pretenduje do miana ideologii. Jest kurczową obroną każdego porządku społecznego, któremu rzuciło wyzwanie coś z zewnątrz niosące zmiany, reformy, rewolucje. Może to być konserwatyzm zarówno skrajnej lewicy, jak i skrajnej prawicy.

Konserwatyzm naturalny charakteryzuje nie tyle stosunek do określonych porządków społecznych, ile pewną dyspozycję człowieka. Polega ona na naturalnej awersji do zmian, niechęci do nieznanego i jednocześnie niechęci poznawania tego nieznanego. Własne doświadczenie wynosi jako źródło poznawania ponad cudzy opis teoretyczny.

Konserwatyzm polityczny jest zespołem idei tworzących wyraźną ideologię, którą najpełniej wyraził Edmund Burke. Ideologia polityczna konserwatyzmu sprzeciwiała się kolejno filozofii oświecenia, rewolucyjnemu jakobinizmowi, utylitaryzmowi, liberalizmowi i socjalizmowi.

W oparciu o kryterium stosunku do zmian społecznych mówi się o konserwatyzmie status quo, konserwatyzmie reakcyjnym i konserwatyzmie reformistycznym. Natomiast kryterium treści jest podstawą dla rozróżniania konserwatyzmu formalnego od konserwatyzmu materialnego.

Konserwatyzm formalny obejmuje zespół idei zawieszonych w ponadczasowej próżni historycznej i oderwanych od konkretnych sił społecznych. Jako najszersze rozumienie konserwatyzmu "w ogóle", oznacza gotowość posługiwania się tym, co jest, zadowolenie z tego, co aktualnie istnieje, a nie z tego, co było w przeszłości lub będzie możliwe w przyszłości. Zakłada przeciwstawianie tego, co znane - temu, co nieznane, tego, co wypróbowane - temu, co niewypróbowane, stopniową i ostrożną przemianę - nagłej radykalnej zmianie, tego, do czego ludzie przywykli - zaskoczeniu, tego, co leży najbliżej i jest widoczne - temu, co oddalone i utopijne.

Konserwatyzm w sensie formalnym nie mówi, co jest warte zachowania i w czyim interesie. Nie precyzuje założeń konkretnego ładu społeczno-politycznego i nie zmierza do formułowania jego programów. Odznaczając się wąskim empiryzmem, jest wyrazem zasiedziałego temperamentu społeczno-politycznego, odwołującego się do przyzwyczajeń i doświadczenia. Nie mówiąc wprost, co i dla kogo należy zachowywać, rozważa najlepsze formy i sposoby zachowywania (artes consewandi) tego czegoś i dla kogoś. Może się odnosić do instytucji politycznych, ale i produktów spożywczych, obyczajów i obrzędów, ale i norm prawnych, poprawności językowej, ale i przyrody, symboli narodowych, ale i uprzedzeń etnicznych bądź rasowych. Nie posiadając zwartej teorii, wyraża się w ludzkich postawach i sposobach myślenia - przywiązaniu do utartych wzorów zachowania, przyzwyczajeniach, upodobaniach, kultach, obyczajach, obrzędach, stylach, fascynacji, nostalgii i sentymentach.

W sferze ustrojowych instytucji politycznych formalnemu pojęciu "konserwatyzm" bliskie jest pojęcie konserwatyzmu strukturalnego (organizacyjnego). To ostatnie obejmuje różne rodzaje struktur politycznych: państwowych, rządowych, partyjnych, abstrahując od ich interesów i spełnianych przez nie funkcji. Zgodnie z konserwatywnymi interpretacjami prawidłowości funkcjonowania struktur politycznych miałyby one wykształcać w sobie jakby szczególny wewnętrzny instynkt samozachowawczy obciążający je rutyną, ociężałością i statycznością. Narastanie tych cech miałoby postępować w ślad za coraz większym stopniem zorganizowania struktur politycznych. Zewnętrznym przejawem konserwatyzmu strukturalnego miałby być opór struktur politycznych wobec konieczności zmian społecznych. Teoretycznym odzwierciedleniem takiego rozumowania jest paremia: "wczorajsza idea jest dzisiejszym ruchem, a dzisiejszy ruch będzie jutrzejszą biurokracją", Konserwatyzm w znaczeniu materialnym natomiast przejawia się w ściśle określonych ideach wyrażających skonkretyzowane przekonania ideologiczne. Nie uzewnętrznia się jedynie, jak konserwatyzm w sensie formalnym, w metodach, praktykach, postawach i sytuacyjnym rozsądku. To, że ktoś chce coś zachować, nie czyni go jeszcze konserwatystą w sensie materialnym - treściowym. Sens ten objawia się dopiero wtedy, kiedy możemy stwierdzić, co chce zachować, jakimi środkami i dla jakich celów. Jeśli stwierdzimy, że zachowywane treści należą do ideologii prawicowych, to bez względu na stosowane środki można zakładać wysokie prawdopodobieństwo istnienia konserwatyzmu w znaczeniu materialnym. Jako ideologia elit społecznych konserwatyzm broni bogactwa, władzy i statusu socjalnego uprzywilejowanych.

Omawiając różne sposoby wyjaśniania i pojmowania konserwatyzmu należy zamknąć je najbardziej chyba spopularyzowaną klasyfikacją. W oparciu o kryterium przewodniej idei wyróżnia się tutaj pięć rodzajów konserwatyzmu: tradycjonalistyczny, romantyczny, paternalistyczny, liberalny i Nowej Prawicy.

Konserwatyzm tradycjonalistyczny ogniskuje swoje rozważania wokół idei tradycji. Jest najbliższy najgłębszej wymowie myśli Burke'a. Odrzuca rozumowanie teoretyczne o polityce, polegając na rozumowaniu praktycznym. Społeczeństwu, i jego emanacji państwu, nadaje cechy organiczne i duchowe. Konstytucję regulującą ustrój polityczny uznaje nie za jednorazowy, wyspekulowany artefakt normatywny, lecz osadzoną w długotrwałym doświadczeniu społecznym kumulację aprobowanych instytucji. Zmiana, jeśli już musi nastąpić, nie jest rezultatem intencjonalnego myślenia racjonalnego, lecz wyrasta w sposób oczywisty i naturalny z przekonań społeczności. Hierarchia, autorytet i przywództwo są również fenomenami oczywistymi i naturalnymi. Posłuszeństwo władzy i prawu objawia się w sposób tak naturalny jak głód człowieka łaknącego chleba. Oczywistość i naturalność rozwiązań politycznych określiła i utrwaliła tradycja.

Konserwatyzm romantyczny jest przede wszystkim typowy dla większości myślicieli niemieckich, chociaż występuje również w myśleniu niektórych konserwatystów angielskich. Charakteryzuje go romantyczna nostalgia za wyidealizowaną wiejską, pasterską, najczęściej też feudalną przeszłością. Często jest to kojarzone z wizją utopijną przeobrażonego w przyszłości społeczeństwa dzisiejszego. Ogólna wymowa konserwatyzmu romantycznego jest antyindustrialna, wyraża sprzeciw wobec alienacji i dehumanizacji człowieka mechanistyczną kulturą przemysłową. Odrzuca on z obrzydzeniem mentalność merkantylistyczną i ekonomię liberalizmu klasycznego. Podobnie jak konserwatyzm tradycjonalistyczny, broni naturalnej hierarchii, w wyższym jednak stopniu polega na rozumie człowieka i w niepowtarzalny sposób faworyzuje formy życia prostego, religijnego i przenikniętego sentymentami społecznymi.

Konserwatyzm paternalistyczny przypisuje elitom społecznym, szczególnie arystokracji, cechy ojcowskiej opiekuńczości wobec całego społeczeństwa. Podkreśla, że idea elitaryzmu, utożsamiana z arystokratyzmem, wyraża zobowiązanie ujmowane hasłem noblesse oblige. Ukazując odpowiedzialność elit, przesyca ją treściami humanitaryzmu, obcego liberalnemu indywidualizmowi. Ekonomika zachowuje przy tym prymat nad polityką, a troska o zaspokojenie potrzeb socjalnych nad troską o inne sprawy. W ten sposób konserwatyzm paternalistyczny zbliża się wyraźnie do liberalizmu socjalnego.

Konserwatyzm liberalny to nic innego jak liberalizm konserwatywny. Gdy jednak w przypadku liberalizmu konserwatywnego liberalizm nabiera cech konserwatyzmu poprzez uporczywe podtrzymywanie go nawet wtedy, kiedy minął już okres jego świetności, to w przypadku konserwatyzmu liberalnego tylko wówczas może się objawiać jego świetność. Gdy w liberalizmie konserwatywnym przymiot konserwatyzmu petryfikuje liberalizm, to w konserwatyzmie liberalnym przymiot liberalizmu nadaje konserwatyzmowi dynamiki.


Konserwatyzm Nowej Prawicy rodzi najwięcej trudności przy dociekaniu jego charakteru jako rodzaju konserwatyzmu. Idea Nowej Prawicy pojawiła się jako ideologiczny kontrapunkt Nowej Lewicy. Fakt ten należy przyjmować za ważną wskazówkę przy określaniu treści ideologicznych konserwatyzmu Nowej Prawicy. Ten w istocie amalgamat wątków liberalizmu klasycznego, skrajnego libertarianizmu i surowego populizmu sprzeciwia się nawet liberalizmowi socjalnemu, tym bardziej socjaldemokratyzmowi i jeszcze bardziej samemu socjalizmowi. Wyraża entuzjazm dla idei wolnego rynku i gorączkowy sprzeciw wobec przejawów interwencjonizmu państwowego.

Źródła konserwatyzmu

Postawy zachowawcze wobec istniejących ustrojów politycznych występowały z pewnością od początków istnienia tych ustrojów. Brak natomiast zgodności poglądów, czy równie długo istnieją ideologie konserwatywne, w sensie zwartych wewnętrznie zespołów idei wyjaśniających istotę, źródła i funkcje postaw zachowawczych w polityce. Większość badaczy zgadza się, że głównym źródłem myśli konserwatywnej była rewolucja francuska 1789 roku. Mniejszość badaczy poszukuje tych źródeł wcześniej, przed wspomnianą datą. Jeśli nawet zgodzimy się z poglądem mniejszości, musimy zaznaczyć, że konserwatyzm sprzed 1789 roku był mniej dojrzały i wpływowy od tego po 1789 roku, toteż zwany jest konserwatyzmem nieświadomym (unconscious consewatism).

Badacze owej mniejszości poszukują źródeł ideologii konserwatyzmu w myśli starożytnej Grecji i Rzymu. Najczęściej wskazują przy tym na Republikę Platona, dramaty Arystofanesa i myśl stoików rzymskich. W średniowieczu wyrazem "czystego konserwatyzmu" miała być książka Jana z Salisbury (ok. 1110-ok. 1180) Polycraticus (1155). Są badacze, którzy wszystkie koncepcje boskich i patriarchalnych źródeł władzy zaliczają do konserwatyzmu. Wielu badaczy angielskich za protoplastów konserwatyzmu angielskiego uznaje przeto Richarda Hookera i Roberta Filmera - twórców tego rodzaju koncepcji. Rok 1688 - data angielskiej chwalebnej rewolucji - przyjmowany jest również za początek ideologii konserwatyzmu. W świetle niektórych interpretacji, za ważny nurt konserwatyzmu uchodzi cały ruch mediewalistów i neomediewalistów rozwijający się w XIX i XX wieku, odkrywający walory ustrojowe średniowiecza dla potrzeb współczesności w swym nostalgicznym, anachronicznym i rustykalnym myśleniu życzeniowym.

Większość badaczy nie ma najmniejszych wątpliwości, że ideologia konserwatyzmu zaczęła się rozwijać w odpowiedzi na rewolucję francuską. Za złoty okres konserwatyzmu uchodzą lata od 1789 do 1914, a jego niekwestionowanym klasykiem pozostaje Edmund Burke. Wówczas i od niego zaczęła się rozwijać ideologia sił społecznych panujących w feudalizmie, zwrócona przeciwko dążeniom emancypacyjnym wstępującej na scenę historyczną burżuazji i jej sojusznikom.

Rewolucja francuska, zwiastując początek nowej epoki, wypowiedziała walkę wielkiej własności ziemskiej arystokracji i Kościoła oraz ich społecznym i politycznym przywilejom. Hasła wolności, równości i braterstwa, będące nie tylko okrzykami bojowymi tej rewolucji, oznaczały dla feudalnych sił panujących równoczesną utratę władzy, własności i społecznego znaczenia. Próba odwrócenia epoki kapitalizmu stała się problemem egzystencji sił splecionych z feudalizmem. Antyrewolucyjna wymowa konserwatyzmu nadawała mu wówczas ideologiczny sens obrońcy absolutyzmu. W konserwatywnej myśli obrońców absolutyzmu wszystko, co negatywne, ucieleśniało się w pojęciu rewolucji. Była ona dla nich tym "grzechem pierworodnym", który rozbijał ustanowioną przez Boga jedność natury i historii, kruszył zdrowe podwaliny społeczeństwa, wypędzał bogaczy z raju feudalnego.

Konserwatyzm w sensie ideologicznym zawdzięcza swoje powstanie procesom rozpadu starej formacji feudalizmu pod naciskiem sił społecznych kapitalizmu. W świecie myśli uzewnętrznieniem tych procesów był rozwój oświeceniowego racjonalizmu jako ruchu umysłowego godzącego we wszystko, co uznawano za archaiczne i przestarzałe. Dostrzegając w racjonalizmie śmiercionośnego przeciwnika, konserwatyzm usiłował kwestionować kompetencje rozumu ludzkiego przy rozstrzyganiu kwestii społecznych. Polegając na doświadczeniu utrwalonym długotrwałą tradycją, konserwatyzm opierał się na koncepcjach społeczeństwa przedracjonalnego.

Mówiąc najogólniej, myśl konserwatywna ożywia się w sytuacjach kryzysowych. W przypadku konserwatyzmu społecznego źródłem siły konserwatywnej (vis consewandi) może być kryzys wywołany określonymi zagrożeniami, np. ekologicznymi, psychotropowymi, genetyczno-manipulacyjnymi. W przypadku konserwatyzmu jako ideologii politycznej jest to zwykle kryzys wywołany rewolucja, która burzy istniejące struktury władzy.

Kiedy rozstrzygnięcie kryzysu nie wypada zgodnie z zamysłami konserwatystów, w rozwoju myśli konserwatywnej następuje tzw. okres zwrotny. Konserwatyzm w okresie zwrotnym dąży nie tyle do utrzymania istniejących stosunków, ile do stworzenia takich nowych warunków dla swej egzystencji, w których mógłby przetrwać i rozwijać się dalej. Okresy zwrotne w rozwoju myśli konserwatywnej zakreślają pewne cezury w czasie i pozwalają wyodrębnić w jej treści określone nurty.

Początkowo - w okresie schyłku feudalizmu - główny nurt konserwatyzmu był ideologią profeudalną i antykapitalistyczną. W XIX wieku silny był nurt konserwatyzmu antyliberalnego, zwróconego przeciwko indywidualizmowi, industrializmowi, a więc w konsekwencji również przeciwko kapitalizmowi. Wewnętrzne przeobrażenia liberalizmu, wiodące od liberalizmu klasycznego poprzez liberalizm demokratyczny do liberalizmu socjalnego i liberalizmu konserwatywnego, pobudzały rozwój określonych nurtów konserwatyzmu. W czasach istnienia systemu socjalistycznego konserwatyzm sprzeciwiał się zarówno ideologii socjalistycznej, jak i przenikaniu jej wątków do ideologii liberalizmu. Lata zimnej wojny poważnie przyczyniły się do utrwalenia znaczenia myśli liberalizmu. Pewną rolę odegrał przy tym również rozwój lewicowego radykalizmu, szczególnie Nowej Lewicy. Potwierdzeniem utrzymującego się znaczenia konserwatyzmu było utworzenie wiosną 1978 roku w Salzburgu Europejskiej Unii Demokratycznej (Europiiische Demokratische Union - EDU), zwanej międzynarodówką konserwatystów.

Analiza historycznych źródeł i nurtów konserwatyzmu prowadzi do wniosku, że jakkolwiek nowoczesne ujęcia pobudzone zostały rewolucyjnymi wydarzeniami we Francji, to jednak główny wkład w sformułowanie podstawowych jego treści wniosła brytyjska myśl polityczna. Dużą rolę odegrał konserwatyzm niemiecki i francuski. Wszystkie te krajowe odmiany konserwatyzmu oddziaływały w różnym stopniu na konserwatyzm polski. Od około drugiej połowy XX wieku współczesne oblicze konserwatyzmu kształtuje przede wszystkim amerykańska myśl polityczna, zaś europejska myśl zachowawcza ulega jej wpływom.

Idee konserwatyzmu

Mimo że poszczególne odmiany ideologii konserwatyzmu charakteryzują pewne różnice, zawierają one zestaw wspólnych idei tworzących względnie trwałą jej podstawę myślową. Na pierwszym planie znajdują się w niej idee człowieka i tradycji, z którymi uzgadniane są idee antyegalitaryzmu, społeczeństwa, prawa, gospodarki, państwa i zmiany.

Idea człowieka w ideologii konserwatyzmu wskazuje na trwałe, uniwersalne cechy jego natury - umysłowe i moralne. Jednocześnie, w przeciwieństwie do liberalnego indywidualizmu, rozprawiającego o człowieku w ogóle, domaga się on konkretności historycznej analizy natury człowieka. Analiza ta doprowadza jednak konserwatystów do ogólnego sceptycyzmu wobec racjonalizmu i moralnych kwalifikacji człowieka.

Odmiennie od oświeceniowego ultraracjonalizmu, konserwatyzm, nie dochodząc do skrajności irracjonalizmu, powątpiewa w racjonalność wszystkich ludzkich działań, szczególnie w polityce. Opiera się na rozróżnieniu dwóch sfer funkcjonowania rozumu, niżej przezeń cenioną sferę rozumu teoretycznego i godną większego zaufania sferę rozumu praktycznego. Z rozumu teoretycznego wynikają logiczne prawdy świata idei, niemające poważniejszego wpływu na świat rzeczywisty. Natomiast rozum praktyczny osadzony w tradycji, historii, tym, co trwałe i sprawdzone doświadczeniem, jest realną siłą rzeczywistości. Lord Cecil Hugh podsumował to następująco: "W każdym niemal umyśle tkwi głęboko niedowierzanie obcej nam rzeczy, oddające pierwszeństwo doświadczeniu nad teorią".

Również moralne kwalifikacje człowieka spotykają się ze sceptycyzmem większości nurtów konserwatyzmu, z wyjątkiem konserwatyzmu liberalnego i Nowej Prawicy. Natura człowieka jest nie tylko niepowtarzalną w każdej jednostce mieszaniną racjonalności i emocjonalności, ale również dobra i zła w sensie etycznym. Ludzie są na ogół z natury egoistami, wąskie marginesy altruizmu ograniczając do rodziny, sąsiadów i przyjaciół. Ludzie są leniwi, ale pragną wielkiego bogactwa. Sami są podatni na korupcję, ale hałaśliwie potępiają nadużycia innych. Łakną zażywania uroków życia, ale gorszą się, gdy czynią to ich bliźni. Opiera się przeto konserwatyzm na uniwersalnym założeniu o niedoskonałościach natury człowieka, toteż został określony jako "polityczna sekularyzacja doktryny grzechu pierworodnego". O tyle, o ile człowiek jest istotą mądrą i dobrą, zasługuje na wolność. O tyle, o ile jest głupi i zły, potrzebuje skrępowań ze strony autorytetów, władzy, religii - wartości zakorzenionych w tradycji. Wolność jest tutaj określana poprzez pryzmat posłuszeństwa człowieka autorytetom boskim i ziemskim potwierdzającym poszanowanie jego godności. Konserwatyzm dość łatwo przystaje na hasło "wolny człowiek w silnym państwie".

Idea tradycji przenika całą ideologię konserwatyzmu, a nawet bywa uznawana za jej synonim - "uświadomiony tradycjonalizm". Podkreślanie pierwszorzędnego znaczenia idei tradycji w ideologii konserwatyzmu wynosi ją niekiedy do rangi samodzielnego i niejako konkurencyjnego wobec konserwatyzmu nurtu ideologicznego - tradycjonalizmu. Bardziej właściwe wydaje się jednak traktowanie idei tradycji, czy też nawet tradycjonalizmu, jako jednego z najważniejszych składników konserwatyzmu. Sam bowiem tradycjonalizm nie wyczerpuje złożonej istoty konserwatyzmu. Tradycjonalizm polega na przywiązaniu do wybranych wartości charakterystycznych dla epok przedrewolucyjnych. W konserwatyzmie natomiast mieszczą się wybrane wartości trojakiego rodzaju: wieczne, historyczne i teraźniejsze.


Konserwatyzm żywi głęboki szacunek dla szeroko rozumia-nej tradycji chronionej przez zachowawcze elity społeczne, przeciwstawianej temu, co nowe i lansowane przez siły bardziej lub mniej radykalne. Prezydent Abraham Lincoln zapytany o pojęcie konserwatyzmu odpowiedział pytaniem: czyż nie jest to skłonność do tego, co dawne i wypróbowane przeciw nowemu i nieznanemu? Nie dając odpowiedzi wprost, wskazywał jednak obszary, na których można ją znaleźć. Najwcześniej dostrzegli je chyba Anglicy, konserwatyzm kojarząc z obszarami tradycji graniczącej z anachronizmem, określanej przez nich często zwrotem out of date. Tradycja miałaby wyrażać kwintesencję rozumnego i jednocześnie moralnego działania wielu pokoleń, utrzymujących więzi kulturowe w celu stawiania czoła naporowi nie zawsze uzasadnionych zmian. Tradycja jest wyrazem mądrości grupowej - społecznej, bardziej zasługującej na zaufanie niż mądrość jednostek i sprzeczne z nią utopie. Gatunek ludzki jest mądry zawsze, ale jednostki bywają głupie.

W jednych wersjach konserwatyzmu wyobrażenia tradycji przesycone są wyidealizowanymi obrazami średniowiecza, w innych poświatą kultury angielskiego wyniosłego arystokratyzmu, w jeszcze innych kultem dla wyolbrzymianych jakichkolwiek wartości, byle rodzimych. We wszystkich wersjach konserwatyzmu obdarzano sympatią, aczkolwiek z różnym rozłożeniem akcentów, wolność mądrej i moralnej jednostki, rodzinę, elity, religię, Kościół, hierarchię, własność prywatną, silne państwo. Jednocześnie konserwatyzm podkreśla, że to, co nowe (res nova) od wieków uchodzi za coś gorszego, niższego i spotykającego się z pogardą. W starożytnym Rzymie człowieka wchodzącego do elity nazywano bez szacunku rerum novarum cup idus. Wczasach nowszych określano go wręcz obraźliwym mianem "nuworysz" bądź "nowobogacki". Zawsze natomiast obdarzano szacunkiem stare rody i dynastie, jak również rzeczy stare. W czasach średniowiecza wychwalano "stare, dobre prawa zwyczajowe", a w czasach nam współczesnych na przykład tzw. starocie.

Idea antyegalitaryzmu w ideologii konserwatyzmu nie może logicznie nie wynikać z idei chwiejnego racjonalnie i moralnie człowieka, utrwalonej i wzmocnionej konwencjonalnymi nierównościami wniesionymi przez ideę tradycji, a obie wespół stwarzają mocny grunt dla idei: społeczeństwa, gospodarki i państwa. Naturalna nierówność ludzi, jako fakt nie do uniknięcia, implikuje tutaj nierówności społeczne, ekonomiczne i polityczne. "Konserwatyści akceptują jako naturalne te różnice, które czynią ludzi różnymi". Z tego m.in. względu przejawiają głęboko zakorzeniony respekt dla arystokratyzmu - cech osobowych wynikających z "wysokiego" urodzenia, "błękitnej krwi", odziedziczonych talentów, starannego wychowania i wszechstronnego wykształcenia. Ci, którzy zostali szczodrzej obdarzeni zaletami, bez względu na ich naturalne czy też konwencjonalne źródła, powinni zajmować wyższe pozycje w hierarchii społecznej. "Ludzie zawsze są różnorodni, a władza ignorująca tę prawidłowość staje się władzą niesprawiedliwą, uświęca przeciętność, deprecjonuje natury ambitne, gratyfikuje natury niżej stojące".

Idea społeczeństwa w ideologii konserwatyzmu ukazuje społeczeństwo organiczne, wspólnotowe i hierarchiczne. Organiczne pojmowanie społeczeństwa zakłada, że nie jest ono tworem sztucznym, lecz naturalną całością złożoną z powiązanych ze sobą wspólnot na wzór żywego organizmu - rodzin, wiosek, parafii.

Społeczeństwo jest organiczną wspólnotą wspólnot, w których obowiązuje zasada hierarchiczności, wynikająca z powodów naturalnych i konwencjonalnych. Taki wzór społeczeństwa funkcjonującego w makroskali przypomina mikroskalę życia pojedynczego człowieka, którą konserwatysta Friedrich Novalis określił mianem "organiczny antropos" (organie anthropos). Z organicznej, wspólnotowej i hierarchicznej koncepcji społeczeństwa wynika prymat interesu ogólnego nad interesem jednostki, bez lekceważenia wszakże tego drugiego. Zdrowe fundamenty zdrowego społeczeństwa tworzą zawsze wspólno-ty rodzinne, oparte z kolei na zdrowym małżeństwie - trwałym, wielodzietnym, moralnym i religijnym. Role męża i żony, ojca, matki i dzieci najtrafniej określiła tradycja. Przypomina je cierpliwie Kościół, a także szkoła, jeśli jej nauczanie pozostaje w zgodzie z religią. Rodzina jest najmocniejszym siedliskiem naturalnej hierarchii i autorytetu, toteż na niej należałoby się wzorować przy kształtowaniu hierarchii i autorytetów konwencjonalnych w różnych strukturach organizacyjnych - produkcyjnych, zawodowych, stowarzyszeniach, partiach politycznych, państwie. Patriarchalizm wyraźnie rzuca swój blask na konserwatywne pojmowanie społeczeństwa.

Idea prawa zajmuje ważne miejsce w ideologii konserwatyzmu, ale w odmiennym ujęciu w porównaniu z liberalizmem klasycznym. W przeciwieństwie do liberalizmu, w konserwatyzmie prawa nie mają charakteru praw naturalnych, indywidualnych i przedspołecznych. Z mieszaniny dobra i zła, jaką jest natura ludzka, trudno byłoby wysnuwać idealne prawa naturalne. Prawo nie może służyć jedynie nieokiełznanemu indywidualizmowi; jest ono legalnym ustępstwem wspólnoty na rzecz jednostki. Prawo, rozwiązując problemy wspólnoty, jednocześnie najlepiej rozwiązuje problemy jednostki. Tak jak nie może funkcjonować społecznie język, który rozumie wyłącznie jednostka, tak również nie może skutecznie obowiązywać prawo zatroskane wyłącznie o interes jednostki. Prawo wyrażające interesy wspólnoty nie mogło się pojawić w jakimś przedspołecznym i przedpaństwowym stanie natury. Gdy konserwatyzm rozważa problemy prawa, czyni to zawsze w związku z interesami wspólnoty, społeczeństwa i państwa. W takim też świetle ukazuje dwa najważniejsze prawa - do wolności i własności prywatnej. Liberalny postulat pełni wolności absolutnej jest szkodliwym mitem podminowującym porządek społeczny utrwalony tradycją. Wolność realną wyznaczają granice posłuszeństwa obywateli autorytetom i prawu. Również prawo do własności prywatnej nie wyczerpuje się w uprawnieniach właściciela, lecz nakłada na niego także odpowiedzialność i obowiązki wobec społeczeństwa.

Idea gospodarki w ideologii konserwatyzmu odzwierciedla ścieranie się dwóch stanowisk. Konserwatywni tradycjonaliści, romantycy i paternaliści wyrażają sceptycyzm wobec wolnego rynku. Natomiast przedstawiciele konserwatyzmu liberalnego i Nowej Prawicy aprobują mechanizmy wolnorynkowe. Jedni i drudzy przyznają, że własność prywatna tworzy podstawę gospodarki dobrze funkcjonującego społeczeństwa. Obu stanowiskom bliski jest pogląd św. Tomasza, który określił własność prywatną jako prawo zarządzania i dysponowania (ius procurandi et dispensandi). Miałaby to być "własność moralna", dopuszczająca dobrowolną i wymuszoną redystrybucję dochodów w formie ofiar, jałmużny, fundacji i podatków. Jednocześnie konserwatyzm jakby nie dostrzegał powagi problemu bezrobocia, odrzucając przymus pracy i przymusowe ubezpieczenia społeczne. Poczucie dystansu wobec wielkiego kapitału, kapitalizmu i całej cywilizacji przemysłowej pozostaje, aczkolwiek ze zmiennym natężeniem, trwałym wątkiem konserwatyzmu. Najbardziej religijni konserwatyści upatrują w materializmie, zwanym kultem "złotego cielca", ważną przeszkodę dla życia duchowego, przyszłego zbawienia, kultu Boga. Z kolei dla świeckich dogmatyków konserwatywnych gorączkowe dążenie do wzrostu produkcji łączy się z groźbami kolektywizacji, bolszewizacji i totalitaryzacji. Religijnym i świeckim antyproduktywistom sprzeciwiają się produktywiści, którzy starają się pogodzić antyproduktywizm z produktywizmem, sprawy duchowe ze sprawami materialnymi, cywilizację teocentryczną z cywilizacją homocentryczną. Idea państwa wspiera się w ideologii konserwatyzmu na ideach nierówności, elitaryzmu, autorytetu, władzy i hierarchii. Nierówni z urodzenia i socjalizacji ludzie dzielą się na władczych i władanych, przywódców i przewodzonych. Dar trafnego osądu politycznego przypada nielicznym, tworzącym elity władzy wywodzące się z arystokracji duchowej, arystokracji merytokratycznej i arystokracji inteligenci, ale niekoniecznie arystokracji bogactwa. Owi koneserzy polityki w religijnych wersjach konserwatyzmu czerpią swoją władzę z jedynego jej źródła, którym jest Bóg, zaś w wersjach świeckich ze swej wyższości nad innymi - arystokratyzmu. W pierwszym przypadku władza jest na tyle silna, na ile jest uzgodniona z władzą boską, jak to wyraził Maistre - deifikowana. W drugim natomiast przypadku - o ile rzeczywiście wyrosła z autentycznego arystokratyzmu. W obu przypadkach konserwatyzm utrzymuje głębokie przekonanie, że władza polityczna powinna cieszyć się autorytetem, a z niego powinna wynikać hierarchia. Oznacza to dla władców konieczność zachowywania skromności i pokory, zaś dla władanych zachowywania wobec nich szacunku i posłuszeństwa.

Konserwatyzm uznaje konieczność istnienia władzy państwowej - rządu, ale nie otacza jej zbyt wielkim blaskiem. Ograniczone zaufanie do natury ludzkiej przenosi na dzierżycieli władzy państwowej, którzy podobnie jak inni ludzie są istotami ułomnymi. Owe ułomności są przede wszystkim udziałem mas, toteż demokracja jest najgorszą formą rządów, w przeciwieństwie do najbardziej elitarnej formy rządów, jaką jest jedynowładztwo - monarchia. Demokracja doskonała, gdyby taka była możliwa, oznaczałaby doskonały despotyzm motłochu powodujący nieuchronnie unicestwienie wolności i destrukcję zdrowego życia politycznego. Krytykując demokrację, konserwatyści krytykują związane z nią instytucje ustrojowe, szczególnie suwerenność ludu i trójpodział władzy państwowej. Jakkolwiek wśród konserwatystów dominują rojaliści, okoliczności historyczne zmuszały ich niejednokrotnie do aprobowania republikańskich form rządu - konstytucyjnych i parlamentarnych. Każdy jednak rząd, według konserwatystów, powinien być na tyle silny, aby był w stanie utrzymać porządek wewnętrzny i zapewnić bezpieczeństwo zewnętrzne, cieszył się autorytetem i jednocześnie nie przeradzał się w dyktaturę. Tak oto pobrzmiewa w ambiwalentnym wobec władzy państwowej konserwatyzmie koncepcja rządów umiarkowanych, raczej o znikomej aktywności niż zbytnim interwencjonizmie.

Idea zmian społecznych należy do sedna ideologii konserwatyzmu. Ideologia ta nie sprzeciwia się jakimkolwiek zmianom, jak to głoszą teoretycy tzw. konserwatyzmu fałszywego, lecz domaga się, aby były one ciągłe, stopniowe, ewolucjonistyczne, selektywne, korzystne i organiczne.

Przy zachowywaniu ciągłości zmian społecznych chodzi o utrzymywanie związków wybranych wartości przeszłości z wartościami teraźniejszości z myślą o wartościach przyszłości. Dążenie to wyraża maksyma "zachowywanie tworzy ciągłość" (consewatio est continua creatio). Ową ciągłość rozwoju wartości społecznych, wyrażanych głównymi ideami konserwatyzmu, rozrywają radykalne środki działania politycznego, szczególnie rewolucje. Konserwatyzm upatruje źródła potępianych w nim z całą siłą rewolucji w emocjonalnych wybuchach ludzkiej zarozumiałości. Te "krwawe spektakle kreatur pochodzących z marginesu społecznego" uznaje za akty postanowionej przez Boga chłosty dla grzesznego społeczeństwa. Konserwatyzm zaprzecza, aby rewolucje mogły wnieść istotne zmiany do conditio Humana, wszak człowiek "może wprawdzie wszystko zmieniać, ale nie może nic stworzyć". Wybiegając myślą w przyszłość, konserwatyści przypuszczają, że nawet utopie są możliwe do realizowania, ale niebezpieczeństwa z nich wynikające muszą ludzi rozsądnych odstraszać. Kierując swoją myśl ku przeszłości dopuszczają reakcjonizm - dążenie do przywrócenia starego porządku społecznego zwanego restauracją, o tyle, o ile zawodzi ciągłość zmian konserwatywnych.

Opór wobec szybkich i głębokich zmian społecznych sprawia, że konserwatyzm jest rzecznikiem zmian powolnych, ewolucyjnych, stopniowych, gra dualistycznych - jak to określają konserwatyści angielscy (gradualizm). Ipso facto utożsamia się zawsze z legitymizmem politycznym, ponieważ uzasadnia potrzebę zachowywania istniejącego układu władzy.

Opierając się drastycznym zmianom, dążąc do ochrony związków przeszłości z teraźniejszością, z których wyłoni się pomyślna przyszłość, konserwatyzm zaleca umiar nie tylko w formie, lecz również treści zmian społecznych. Główne wartości konserwatyzmu, ujęte w jego przewodnich ideach, powinny zmieniać się samoczynnie, organicznie, bez interwencji władzy politycznej. Uznając stabilność ustroju społecznego za wartość uzasadnia, że bezpieczniej jest zachowywać utrwalone konstelacje wartości niż poszukiwać nowych. Zmiana społeczna w imię samej zmiany jest zmianą bezmyślną; instytucje ustrojowe już funkcjonujące, nawet jeśli z trudnością, są zawsze czymś lepszym od instytucji niewypróbowanych jeszcze w praktyce. Przy dokonywaniu koniecznych zmian społecznych obowiązek przeprowadzenia dowodu, że innowacja będzie korzystna, spoczywa na tym, kto ją proponuje. Im bardziej zmiana harmonizuje z utrwalonymi tradycją układami społecznymi, tym mniejsze ryzyko niebezpieczeństwa, że spowodowane przez nią straty przewyższą korzyści. Wspinając się na szczyty sofistyki filozoficznej konserwatyści usiłują dowieść, że wszystko, co w społeczeństwie przemijające, jest tylko parabolą tego, co w nim trwałe. Wreszcie, wyobrażając społeczeństwo na wzór żywego organizmu, konserwatyści troszczą się o to, by zmiany były organiczne - nie raniły, a tym bardziej uśmiercały zdrowych organów społecznych.

Źródło: R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Zakamycze 2005.