Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Komunizm PDF Print Email
K

Nazwa "komunizm" wywodzi się od łacińskiego wyrazu communis, czyli wspólny. W myśli politycznej jest wykorzystywana dla oznaczenia ideologii, ruchów, ideału i praktyki ustroju społecznego uznającego za swój cel wspólnotę własności, pracy, podziału, wymiany i konsumpcji. Jest to więc zbiorcza nazwa obejmująca swoim zakresem myśl komunistyczną, ruchy komunistyczne organizowa-ne przede wszystkim przez partie polityczne, ustrój społeczny zwany komuną i wreszcie zwolenników tego wszystkiego - komunistów.

Wyraz "komunizm" w angielskim brzmieniu communism pojawił się po raz pierwszy w owenowskim czasopiśmie New Moral World z 1840 roku, jako odpowiednik francuskiego wyrazu communisme, występującego w korespondencjach Johna Goodwyna z Paryża. Do języka niemieckiego w dwa lata później wprowadził go Lorenz Stein swoją książką Socjalizm i komunizm dzisiejszej Francji (1842). Obaj ci autorzy posługiwali się wyrazem "komunizm" w sensie nurtu myśli politycznej, przeciwstawiającego ustrój kapitalistyczny ustrojowi komunistycznemu. Sens ten, później rozwijany i pogłębiany, domagał się z jednej strony zniesienia tego, co tworzy fundamenty kapitalizmu - własności prywatnej środków produkcji, klas społecznych, wyzysku człowieka przez człowieka, różnic między miastem a wsią oraz między pracą fizyczną a pracą umysłową. Z drugiej zaś strony oczekiwał wprowadzenia tego, co tworzyć miałoby podwaliny komunizmu - uspołecznienia środków produkcji, ustanowienia egalitarnego społeczeństwa bezklasowego i zorganizowania go na wzór wspólnoty.

Wspólnotowe wzory ustroju społecznego istniały wcześniej niż odniesiony później do nich przez myśl komunistyczną wyraz "komunizm". Były nimi gminy wiejskie i miejskie, już w średniowieczu rozpowszechnione w wielu krajach europejskich. Francuscy komuniści utopijni, wychodząc od idei gminy (commune), doszli do idei wspólnoty (communaute) jako kamienia węgielnego budowli społecznej. Wspólnota taka, zwana komuną, miała zespalać ludzi w celu wspólnej własności, pracy i konsumpcji. Próbę zorganizowania życia społecznego na zasadzie komun wprowadziła w latach 1789-1795 i znowu w 1871 roku Komuna Paryska. Uczestników Komuny Paryskiej 1871 roku zwano komunardami.

Wyraz "komunista" ma znacznie wcześniejszy rodowód niż wyraz "komunizm". W znanych dokumentach pojawił się już w protokole synodu arian polskich w Pielesznicy, w ziemi krakowskiej, odbytego w 1568 roku. Już wówczas autor protokołu pisał o "Communistach Morawskich", mając na myśli Braci Morawskich, którzy wzorowali się na pierwszych chrześcijanach, prowadząc wspólną gospodarkę rolną. We Francji w latach 1794-1797 członkowie Sprzysiężenia Równych, kierowanego przez Gracchusa Babeufa, zwani byli babeuwistami albo komunistami (communionists). Od początku komuniści odróżniali się od socjalistów, poprzestających na wspólnocie częściowej, wyższym stopniem radykalizmu, domagając się wspólnoty całkowitej. Jednakże w tekście owenowskiego The Cooperative Magazine and Monthly Herald z 1827 roku wyraz "komunista" był jeszcze synonimem wyrazu "socjalista". Francuski komunista utopijny Cabet w artykule z 1840 roku Le democrate devenu communiste, malgre lui zaprzeczył owej synonimiczności.

Polityczny żargon współczesności zatarł oryginalne, pierwotne znaczenie wyrazów "komunizm" i "komunista" poprzez uwikłanie ich w walkę ideologiczną między zwolennikami kapitalizmu a zwolennikami komunizmu. W krajach kapitalistycznych, z większą lub mniejszą niechęcią, kraje socjalistyczne zwano komunistycznymi, a rządzących nimi komunistami. W samych krajach socjalistycznych lokalna opozycja, dla wyrażenia dezaprobaty istniejącego ustroju i jego beneficjantów, nadała wyrazom "komunizm", "komuna" i "komunista" sens pejoratywny. Sens ten zachowała nawet po upadku państw socjalistycznych dla określenia mianem "komunistycznych kapitalistów" byłych członków partii komunistycznych, którzy przeobrazili się w kapitalistycznych przedsiębiorców. Miano to, mające podkreślać witalność i perfidię sił komunistycznych, odbiera jednak właściwy sens zarówno pojęciu "komunizm", jak i "kapitalizm", pozostającym ze sobą w nieprzezwyciężalnej sprzeczności. Pomijając ten terminologiczny zamęt, posługuję się wyrazami "komunizm" i "kapitalizm" w ich klasycznym, pierwotnym sensie.

Pierwotny sens pojęcia "komunizm", oznaczającego oryginalny nurt myśli politycznej, został omówiony w rozdziale poświęconym socjalizmowi. Tutaj można już poprzestać na przypomnieniu, że komunizm zachowuje w zasadzie te same cechy, co socjalizm, jednakże wyraża je na ogół w sposób bardziej radykalny. Przede wszystkim socjalistyczną ideę zrzeszenia zastępuje ideą wspólnoty. W swej docelowej perspektywie komunizm domaga się wspólnoty pełnej, gdy socjalizm zadowala się nawet wspólnotą częściową. Podobnie jak w przypadku socjalizmu, również w przypadku komunizmu ukształtowało się wiele jego rodzajów wyodrębnianych zależnie od obranych kryteriów.

Kryterium realizmu myśli politycznej stworzyło podstawę dla rozróżnienia komunizmu utopijnego - nierealnego i komunizmu naukowego - rzekomo realnego. Komunizm naukowy, utożsamiany z myślą Marksa i Engelsa, zwie się komunizmem marksowskim, zaś z myślą ich zwolenników komunizmem marksistowskim. Marksizm więc uchodzi nie tylko za synonim ideologii komunizmu, ale i najwyżej rozwiniętą jego koncepcję. Te zaś koncepcje, które sprzeciwiając się marksizmowi nie rezygnowały z komunistycznych ideałów, zwane są komunizmem niemarksistowskim, np. rewizjonizm komunistyczny, czy też raczej komunizm rewizjonistyczny, szczególnie eurokomunizm. Jeśli leninizm i stalinizm uznamy za wschodnią kontynuację marksizmu, to sprzeciw wobec nich w obronie "prawdziwego" marksizmu - Marksa i Engelsa, zyskał nazwę marksizmu zachodniego. Kryterium realizmu straciło jednak tutaj wartość po upadku państw socjalistycznych. Od tego czasu na ogół wszystkim koncepcjom komunistycznym przypisuje się cechę utopijności.

Kryterium zasięgu wspólnoty pozwala odróżniać komunizm pełny od komunizmu częściowego. Komunizm marksowski i komunizm marksistowski były komunizmem pełnym, ponieważ zmierzały docelowo do wspólnoty całkowitej - własności, pracy, podziału, wymiany i konsumpcji. Komunizm częściowy ogranicza się do wspólnoty w jednej albo kilku wspomnianych sferach. Komunizm ograniczony jedynie do wspólnoty konsumpcji to komunizm konsumpcyjny, zwany także komunizmem prymitywnym, w odróżnieniu od komunizmu produkcyjnego i jednocześnie komunizmu dojrzałego. Komunizm prymitywny należy odróżnić od komunizmu pierwotnego znanego w epoce wspólnoty rodowej i społeczeństwach do dzisiaj zwanych prymitywnymi. Również komunizm agrarny, polegający jedynie na wspólnocie ziemi, jak i komunizm przemysłowy, obejmujący jedynie wspólnotę przemysłowych środków produkcji, traktowane oddzielnie, to komunizm częściowy, zaś ujęte łącznie to komunizm pełny. Komunizm realizowany w warunkach wojny albo za pomocą środków militarnych to komunizm wojenny, któremu można by przeciwstawić komunizm pokojowy. Droga rewolucyjna do społeczeństwa komunistycznego stworzyła kryterium dla wyodrębniania komunizmu rewolucyjnego od komunizmu reformistycznego. Wreszcie komunizm wyobrażany myślą to komunizm idealny, zaś próby faktycznej jego realizacji to komunizm realny (socjalizm realny).

Źródła i ewolucja

Do czasu powstania koncepcji Marksa i Engelsa, źródła i ewolucja myśli komunizmu były niemal nierozłącznie posplatane ze źródłami i ewolucją myśli socjalizmu. Długi ten okres, sięgający swymi początkami starożytności, może być nazwany prehistorią współczesnego komunizmu. Historia komunizmu współczesnego, którą należy uwzględniać od powstania koncepcji Marksa i Engelsa, kształtowała się w okolicznościach mniej lub bardziej dramatycznych konfliktów społecznych, walk frakcyjnych w ruchach politycznych i odzwierciedlających to, do pewnego stopnia, sporach teoretycznych i ideologicznych. We wszystkich tych trzech sferach dążenia do komunizmu ścierały się z dążeniami do może mniej ambitnego, ale bardziej realnego celu - socjalizmu. Oczywiście zarówno komuniści, jak i socjaliści narażeni byli na opresje i represje ze strony obrońców istniejących porządków społecznych, w jednych krajach już kapitalistycznych, w innych jeszcze w zasadzie feudalnych.

Ewolucja współczesnej myśli komunistycznej przeszła dotychczas przez cztery dość wyraźnie zarysowane okresy, w których zmagała się ze zbliżoną doń myślą socjalistyczną i myślą anarchistyczną. Okres pierwszy sięga Wiosny Ludów, kiedy uformowały się i rozwijały do około I wojny światowej podstawy koncepcji Marksa i Engelsa - marksizm. Okres drugi, tożsamy z dominacją myśli i praktyką komunistyczną Lenina - leninizm, może być datowany od rewolucji październikowej do jego śmierci. Okres trzeci, lata 1924-1956, zaznaczył się dyktaturą Stalina i jest nazywany stalinizmem. Wreszcie okres czwarty, od 1956 roku do około 1990 roku, przebiegał pod znakiem destalinizacji, ale jeszcze nie dekomunizacji. Po 1990 roku załamały się ogromne dotychczas wpływy myśli komunistycznej, a dotychczasowi jej zwolennicy przejęli na ogół podstawy myśli socjalistycznej w wersji socjalizmu demokratycznego. Obok tych głównych i najbardziej wpływowych nurtów myśli komunistycznej poszczególnych okresów istniały jej nurty uboczne, niejednokrotnie bardzo interesujące, przez samych komunistów zwane często rewizjonizmem komunistycznym albo komunizmem rewizjonistycznym.

Główne źródła komunizmu marksistowskiego objawiły się już w pierwszym okresie ewolucji myśli komunistycznej. Były nimi ostre konflikty społeczne wywoływane najpierw żywiołowymi, a później coraz bardziej zorganizowanymi protestami proletariatu przeciwko burżuazji jako klasie wyzyskiwaczy i przeciwko kapitalizmowi jako ustrojowi społecznemu podtrzymującemu wyzysk. Były to zwłaszcza powstania tkaczy lyońskich (1831), rewolucyjne wystąpienia robotników paryskich (1832), powstania tkaczy śląskich (1844) i ruch angielskich czartystów (1830-1840). Szczególnie jednak Wiosna Ludów wstrząsnęła kapitalistyczną i feudalną Europą. Obnażyła jaskrawię wewnętrzne sprzeczności ustroju kapitalistycznego i anachronizm tych feudalnych struktur społecznych, które przetrwały. Przyniosła falę rewolucji o wymowie narodowościowej i socjalnej, przenikniętych duchem radykalnej myśli lewicowej.

Ostre konflikty społeczne nie mogły nie zachęcać do nadania im kształtu myśli politycznej. Zadanie to podjęli twórcy marksizmu, sięgając głównie do trzech źródeł myślowych: niemieckiej filozofii klasycznej, angielskiej ekonomii politycznej oraz francuskiego socjalizmu utopijnego. Przestawiona "z głowy na nogi" idealistyczna dialektyka heglowska stała się filozoficznym źródłem materialistycznej dialektyki marksistowskiej. Według Hegla, proces myślenia oparty na ideach jest demiurgiem rzeczywistości. Według Marksa natomiast - wręcz przeciwnie: "idea nie jest niczym innym jak materią przeniesioną do głowy ludzkiej i przetworzoną w niej". Także materializm Feuerbacha odegrał ważną rolę w wyzwoleniu się twórców marksizmu spod wpływów idealizmu Hegla. W nawiązaniu do angielskiej klasycznej ekonomii politycznej, głównie w wersji Smitha i Ricardo, twórcy marksizmu sformułowali teorię wartości dodatkowej, w której dowiedli, że zysk kapitalisty pochodzi z wyzysku robotnika. Marzenia francuskich socjalistów utopijnych o idealnym społeczeństwie, głównie Saint-Simona i Anglika Owena, starali się przeobrazić w naukową teorię o prawach rozwoju społecznego, warunkach sukcesu rewolucji proletariackiej oraz drogach kształtowania socjalizmu i komunizmu.

Okres drugi ewolucji myśli komunistycznej charakteryzuje szczególna złożoność. Zaznaczała się ona już w okresie pierwszym po rozłamie szerokiego nurtu myśli socjalistyczno-komunistycznej na wyraźnie wyodrębnione dwa nurty - z jednej strony komunistyczny marksistowski, z drugiej zaś strony reformistyczny bernsteinowski. Główny eksponent reformizmu - socjaldemokracja niemiecka, porzucając dziedzictwo marksizmu, poszła drogą dekomunizacji marksizmu. Po śmierci twórców marksizmu, mężem opatrznościowym komunistów stał się Lenin, podtrzymujący tradycję myśli rewolucyjnego radykalizmu, skierowanego ku realizacji wizji komunizmu. Na przełomie stuleci centrum myśli i ruchu komunistycznego przesuwało się więc z zachodu Europy, głównie Niemiec, na wschód - do Rosji. Był to wówczas kraj, w którym sprzeczności "oseskowatego" kapitalizmu piętrzyły się nad licznymi wciąż jeszcze formami ucisku feudalnego. Rosja "przodowała" jako najsłabsze ogniwo systemu imperialistycznego. Lenin, wytykając te sprzeczności i słabości, zyskiwał pozycję kontynuatora myśli marksistowskiego komunizmu i lidera rosyjskich komunistów. Po zwycięskiej dla komunistów rewolucji październikowej wyłoniła się nieznana w takiej skali historyczna szansa praktycznej realizacji idei komunistycznych w wersji leninizmu. Lenin, w krótkim okresie lat 1917-1924, starał się wykorzystywać ową szansę, jednakże oporna materia społeczna z całą bezwzględnością obnażała wszystkie słabości prób realizacji ideologii komunizmu.

Okres trzeci ewolucji myśli komunistycznej jest tożsamy z latami dyktatury Stalina. Ambitny ten dyktator ukształtował własną wersję komunizmu jako eklektycznego zlepku dogmatów, które nazywał marksizmem-leninizmem. Uzurpując sobie monopolistyczne prawo do rozwijania komunizmu, z całą bezwzględnością zwalczał odmienne poglądy polityczne, dopuszczając jedynie propagowanie i popularyzowanie tego, co sam akceptował. Stalinowska interpretacja marksizmu-leninizmu, zwana stalinizmem, budziła sprzeciwy komunistów działających i rozmyślających poza granicami ZSRR. W ten sposób powstawały koncepcje komunizmu rewizjonistycznego albo rewizjonizmu komunistycznego, głównie we Francji, Włoszech i Niemczech. Po II wojnie światowej, ale już w zasadzie po śmierci Stalina, zakres owego rewizjonizmu rozszerzył się na niektóre kraje socjalistyczne, przede wszystkim Jugosławię, Polskę i Węgry. Należy też dodać, że w owym okresie, dzięki aktywności sterowanej przez Stalina III Międzynarodówki, były podejmowane liczne próby krzewienia stalinowskiego pojmowania komunizmu niemal na wszystkich kontynentach.

Okres czwarty ewolucji myśli komunistycznej rozpoczął się po śmierci Stalina. Przełomowe znaczenie miały dokumenty przedstawione przez Chruszczowa podczas XXII Zjazdu KPZR, w październiku 1961 roku, ukazujące polityczną i moralną nicość stalinizmu, Był to początek destalinizacji myśli komunistycznej, ale jeszcze nie jej dekomunizacji. Chruszczow podjął nawet próbę przyspieszonej realizacji praktycznej idei komunistycznych, która jednak zakończyła się wkrótce fiaskiem. Breżniew szafował już - bez głębszego przekonania - resztkami kapitału myśli komunistycznej. Gorbaczow porzucił zupełnie mrzonki o komunizmie i otwarcie przeszedł na grunt myśli socjalizmu demokratycznego. W ślad za tym, załamał się system państw socjalistycznych, utworzonych i funkcjonujących z zamiarem wcielenia w nich do życia społecznego idei komunistycznych. Tak oto faktycznymi grabarzami komunizmu stali się komunistyczni politycy, niekiedy wbrew intencjom komunistów marzycieli, komunistów gabinetowych myślicieli i politycznych epigonów komunizmu.


Idee komunizmu

Tak jak ideologia liberalizmu jest ściśle powiązana z ideologią konserwatyzmu, tak ideologia komunizmu z ideologią socjalizmu. W zasadzie komunizm tworzą podobne idee co socjalizm, jednakże na ogól sprowadzone do skrajności. Powiązania myśli komunistycznej z myślą socjalistyczną były ściślejsze do pierwszych prób wykorzystywania ich na wielką skalę, przy konstruowaniu ustrojów społecznych. Praktyczne losy obu nurtów myśli przyczyniły się poważnie do podkreślenia istniejących między nimi różnic, jak też wewnętrznego ich przeobrażania. Komunizm i socjalizm, są klasycznym przykładem wzajemnego oddziaływania na siebie tego, co teoretyczne i tego, co praktyczne. Esencja idei kształtowała ustrojową egzystencję, a ta z kolei wpływała na tę pierwszą. Oddziaływanie praktyki komunistycznej nie odbierało bynajmniej ideom komunistycznym właściwej im samodzielności, ale niewątpliwie miało duży wpływ na ich sens. Jak trafnie zauważył Kołakowski: "Historia komunizmu to nie tylko opis, ale i próba refleksji nad dziwnymi losami idei, która zaczęła się od prometejskiego humanizmu i skończyła monstrualnościami stalinowskiej tyranii". Wśród narzędzi stalinowskiego totalitaryzmu komunistycznego idee odegrały rolę zasadniczą; kult idei, szczególna ideokracja, to istotna cecha komunizmu.

Jakkolwiek logicznym i chronologicznym punktem wyjścia myśli komunistycznej jest filozoficzna antropologia skupiona wokół idei człowieka, na szczycie hierarchii idei komunistycznych należy postawić ideę wspólnoty. Tak jak w socjalizmie idea społeczeństwa, tak w komunizmie idea wspólnoty przenika wszystkie pozostałe główne jego idee: człowieka, równości, sprawiedliwości, wolności, państwa, prawa, ekonomiki i zmiany.

Wspólnota, jako przewodnia idea myśli komunistycznej, wyraża sens wspólnych interesów kolektywu doceniającego doniosłe znaczenie działania zespołowego. Neologizm "kolektywizm" (od łac. collectivum) sprzągł się z komunizmem dopiero od 1869 roku, gdy posłużono się nim dla charakterystyki myśli komunistycznej na kongresie socjalistów w Bale. Kolektywizm wspólnoty komunistycznej to przeciwieństwo indywidualizmu pochwalanego przez ideologię liberalizmu. Kolektywizm skłania ludzi do dobrowolnego, a nie wymuszonego, harmonijnego współżycia i współpracy w zespole. Indywidualizm, polegając głównie na jednostce ludzkiej, nawet nie zakłada istnienia ani harmonijnego współżycia ludzi, ani tym bardziej jakiejkolwiek między nimi współpracy zespołowej. Jak dotychczas, współcześnie najciekawszą chyba formę dobrowolnego kolektywizmu ukształtowały izraelskie kibuce, natomiast praktyki realnego socjalizmu, nadużywające przymusu, doprowadziły do jego degeneracji. Wspólnota komunistyczna w pełnym jej wymiarze może obejmować własność, pracę, podział, wymianę i konsumpcję. Myśl komunistyczna, rozciągając granice wspólnoty i kolektywizmu na ich przedmioty i podziały, opisuje wspólnoty i kolektywy małe - lokalne komuny, większe - ogólnokrajowe społeczeństwa komunistyczne i największe - ogólnoludzką, międzynarodową społeczność komunistyczną. Pomijając jakiekolwiek różnice dzielące ludzi, odwołuje się do łączących ich więzi - uczuciowych i racjonalnych, które kulminują w idei internacjonalizmu, rozwiniętego przez komunizm marksistowski. Praktyka komunistyczna dowiodła, że największym zagrożeniem dla komunistycznego internacjonalizmu okazał się nacjonalizm.

Człowiek, jako idea komunizmu, został najpełniej scharakteryzowany w marksizmie. Nawiązując do koncepcji Feuerbacha, Marks wyodrębnił człowieka z otaczającego go świata i rozwinął filozofię człowieka, przydatną ideologii politycznej komunizmu. Jest to filozofia nie pojedynczej istoty ludzkiej, lecz istoty całego gatunku ludzkiego. Dociekając istoty gatunku ludzkiego, wyróżnił w niej treści stałe i treści zmienne. Wśród treści stałych podkreślił kluczowe znaczenie świadomości, wynoszącej człowieka ponad przyrodę. Ale nieświadome wyrastanie człowieka ponad przyrodę przesądziło o jego człowieczeństwie. Decydujący na to wpływ miała praca człowieka wprowadzająca go do życia społecznego i zmuszająca do ułożenia sobie stosunków z innymi ludźmi. Praca, wymagająca uspołecznienia istoty ludzkiej, doprowadziła ją do uczłowieczenia. Społeczeństwo, przede wszystkim wspólnota, uznane zostało za główny czynnik tworzący istotę gatunkową człowieka. Przeto człowiek jest istotą społeczną, a istota tego, co społeczne zawiera się w człowieku. Wyrażają to słowa Marksa: "Istota człowieka to nie abstrakcja tkwiąca w pojedynczej jednostce. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych". W komunizmie człowiek jako epifenomen życia społecznego musi ustępować przed racjami społecznymi-wspólnoty, kolektywu, społeczeństwa, ludzkości. Na gruncie komunizmu leninowskiego i stalinowskiego zostanie nawet potraktowany jako jedynie środek do komunistycznych celów.

Równość, jako idea komunizmu, wyrosła z przekonania o istnieniu identyczności, pod pewnymi względami, w odniesieniu do ludzi i spraw ludzkich. Przekonanie to potwierdza przede wszystkim traktowanie wszystkich ludzi na równi z powodu ich przynależności do wspólnej, jednej kategorii gatunkowej. Równość przyjmowana jest przez myśl komunistyczną za warunek wspólnoty we wszystkich jej przejawach. Założenie o równości ludzi i możliwości równego traktowania ludzkich spraw przyjmowane jest tutaj na zasadzie aprioryczności, bez jakichkolwiek zamiarów sprawdzania czy też potwierdzania uzasadnień tego w rzeczywistości. Komunizm nie poprzestaje na deklaracjach równości, domaga się faktycznej równości społecznej. Jest rzecznikiem skrajnego egalitaryzmu społecznego.

Sprawiedliwość, jako idea komunizmu, zasadza się na komunistycznym pojmowaniu równości. Tak należy rozumieć sztandarową zasadę sprawiedliwości komunistycznej, wyrażoną hasłem "każdemu według potrzeb". Zważywszy na faktyczne zróżnicowanie ludzi i ich potrzeb, można by było oczekiwać nieegalitarystycznego wykładania istoty sprawiedliwości komunistycznej. Jednakże niemal każda koncepcja sprawiedliwości komunistycznej deklarowane hasło "każdemu według potrzeb" zawęża dodatkowymi określeniami tych potrzeb: "rozsądne", "materialne", "duchowe", "ilościowe", "jakościowe" etc. Mimo wszystko, hasło sprawiedliwości komunistycznej uważane jest za najbardziej humanitarne i zarazem najtrudniejsze do realizacji praktycznej. Zwykle tworzy ono legalną podstawę dla polityki socjalnej państwa komunistycznego w zakresie jego materialnych możliwości. Gdy możliwości te okazują się nader skromne, mówi się o równości czy też wspólnocie komunistycznego ubóstwa.

Wolność, jako idea komunizmu, to nie możliwość działania bez ograniczeń, jakby to mogło sugerować klasyczne pojmowanie istoty wolności. Komunizm, szczególnie komunizm marksistowski, dostrzegał istotę wolności w zrozumieniu konieczności przyrodniczych i społecznych, zakreślających człowiekowi zmienne jej granice. Wyjaśniając dialektykę wolności i konieczności, ukazał możliwości poszerzania granic wolności człowieka poprzez uwalnianie go od uzależnień przyrodniczych i społecznych. Przezwyciężaniu uzależnień przyrodniczych człowieka służy jego wiedza o prawach przyrody. Natomiast głównym źródłem uzależnień społecznych człowieka jest według komunizmu marksistowskiego kapitalistyczna gospodarka wolnorynkowa, oparta na własności prywatnej. Wyzwolenie człowieka od "ślepych sił" gospodarki wolnorynkowej, jako przejaw komunistycznej wolności negatywnej, jest tutaj jednocześnie warunkiem komunistycznej wolności pozytywnej, jako możliwości osiągania komunistycznych celów. Uzależnienie człowieka od własności prywatnej funkcjonującej na wolnym rynku jest przejawem jego wyobcowania, alienacji, czyli obcego, złowrogiego i niekontrolowanego przeciwstawiania się mu wytworów, które sam stworzył. Komunizm marksistowski wyróżnił wiele rodzajów alienacji. Obok alienacji ekonomicznej obejmującej również alienację własności pracy, wymiany, podziału i konsumpcji, również alienację ideologiczną i alienację religijną. Przezwyciężenie wszelkich form alienacji człowieka - dezalienacja, jest warunkiem osiągnięcia pełni wolności w komunizmie. Komunistyczna koncepcja wolności człowieka jako istoty gatunkowej ze wszech miar jest sprzeczna z koncepcją wolności jednostki rozwiniętej w liberalizmie.

Gospodarka, jako idea komunizmu, koncentruje się z jednej strony wokół problemów związanych ze znoszeniem gospodarki wolnorynkowej, z drugiej zaś strony określaniem zasad gospodarki komunistycznej. Komunizm przejawia skrajnie negatywny stosunek do spontanicznej gospodarki rynkowej, postulując całkowite jej zniesienie. Wolny rynek bowiem, jako kłębowisko indywidualnych interesów, uniemożliwia realizację wolności gatunkowej polegającej na w pełni świadomym kontrolowaniu rozwoju zbiorowego losu wspólnotowej natury człowieka. Przeto socjalistyczna idea gospodarki nie kłóciła się z komunizmem do czasu przejęcia zasad wolnego rynku. Po ich przejęciu faktycznie rozstała się z komunizmem, ponieważ "komunizm i rynek pozostają w takim stosunku wzajemnym jak ogień i woda". Komunistyczny model gospodarczy, w jego ogólnych zarysach, opiera się na pełnym uspołecznieniu własności i planowaniu gospodarczym w zakresie pracy, podziału, wymiany i konsumpcji. Wymaga więc rozbudowywania administracji gospodarczej, zwykle podporządkowanej władzy politycznej, sięgania do przymusu, zawsze uszczuplającego czyjąś wolność wówczas, gdy ludzie nie chcą dobrowolnie przestrzegać zasad komunistycznego modelu gospodarczego.

Państwo, jako idea komunizmu, w sensie zorganizowanej wspólnoty z własnym systemem politycznym i prawem, mogłoby istnieć, stopniowo słabnąc i obumierając, tylko w procesie budowy społeczeństwa komunistycznego. Po zbudowaniu komunizmu miałoby być zupełnie zbędne. Komunizm pojmuje bowiem istotę państwa jako narzędzia politycznego klas posiadających, wykorzystywanego do podporządkowywania im klas nieposiadających. Po zniesieniu własności prywatnej miałyby zaniknąć różnice klasowe, toteż bezklasowe społeczeństwo komunistyczne, wolne od konfliktów i sprzeczności interesów, nie potrzebowałoby państwa. Rozumowanie to opiera się na założeniu o możliwości istnienia komunizmu na całym globie. Założenie o istnieniu komunizmu tylko na części globu uzasadnia utrzymywanie państwa z uwagi na możliwe zagrożenie zewnętrzne. Praktyka komunistyczna nie potwierdzała jednak tych założeń o warunkach słabnięcia i obumierania państwa. Oporna materia społeczna, wtłaczana w prokrustowe łoże komunistycznych planów, zmuszała komunistów do umacniania państwa w stopniu tak wysokim, że osiągnęło ono poziom komunistycznego totalitaryzmu.

Prawo, jako idea komunizmu, związane jest z komunistyczną ideą państwa, ponieważ zostało mu bez reszty podporządkowane. Komunizm marksistowski wyjaśnia istotę prawa jako normatywne odzwierciedlenie konfliktów klasowych społeczeństw państwowych, które jako zło konieczne istnieć będzie tylko tak długo, jak długo będą się utrzymywać te konflikty. Po obumarciu klas społecznych miałyby obumrzeć konflikty klasowe i samo prawo utworzone dla ich rozwiązywania lub przynajmniej łagodzenia, podtrzymywane siłą władzy państwowej. W bezpaństwowym społeczeństwie komunistycznym, wolnym od konfliktów klasowych, wymuszane siłą władzy państwowej prawo miałoby być zastąpione przez normy moralne. Tak oto komunizm marksistowski, oceniając prawo jako przejściowe zło konieczne, krzewił nihilizm prawny - pogardę dla prawa i prawników traktowane i traktowanych w roli narzędzia dla realizacji komunistycznych celów polityki i polityków. Cel ten - społeczeństwo komunistyczne - mógł usprawiedliwiać wszystkie działania niegodziwe, niemoralne, niesprawiedliwe i niesłuszne w okresach poprzedzających jego osiągnięcie. Prawo stało się jednym z głównych narzędzi komunistycznego totalitaryzmu.

Zmiany, jako idea komunizmu, muszą mieć charakter radykalny, a więc rewolucyjny. W myśli komunistycznej przewijały się różne wyjaśnienia sensu zmian radykalnych, prowadzących społeczeństwa od kapitalizmu czy też nawet feudalizmu do komunizmu. Kluczową pozycję zajęło jednak wyjaśnienie rewolucji jako dogłębnych zmian ustroju społecznego, ekonomicznego i politycznego. Zaczynem tych zmian miałaby być rewolucja polityczna, wywołana wybuchem protestu, wyrażającego niezadowolenie z istniejącego systemu ustrojowego. Jej następstwem staje się rewolucja ekonomiczna, gruntownie zmieniająca stosunki własnościowe. Obie te rewolucje stwarzają szansę dla rewolucji społecznej w zakresie wychowania, edukacji i kultury. Ideologia komunistyczna aprobuje wszelkie formy rewolucji, zarówno krwawe, oparte na przemocy, jak i rewolucje bezkrwawe, pokojowe. W miarę jednak pogłębiania doświadczeń ruchów komunistycznych, słabło zaufanie do możliwości dokonania gruntownej rewolucji we wszystkich sferach życia społecznego na bezkrwawej drodze pokojowej. Komuniści rosyjscy, skupieni wokół Lenina, możliwość taką uznawali już za naiwną mrzonkę. Powrócili do niej jednak twórcy doktryny eurokomunizmu.

Źródło: R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Zakamycze 2005.