Komunizm

Nazwa "komunizm" wywodzi się od łacińskiego wyrazu communis, czyli wspólny. W myśli politycznej jest wykorzystywana dla oznaczenia ideologii, ruchów, ideału i praktyki ustroju społecznego uznającego za swój cel wspólnotę własności, pracy, podziału, wymiany i konsumpcji. Jest to więc zbiorcza nazwa obejmująca swoim zakresem myśl komunistyczną, ruchy komunistyczne organizowa-ne przede wszystkim przez partie polityczne, ustrój społeczny zwany komuną i wreszcie zwolenników tego wszystkiego - komunistów.

Wyraz "komunizm" w angielskim brzmieniu communism pojawił się po raz pierwszy w owenowskim czasopiśmie New Moral World z 1840 roku, jako odpowiednik francuskiego wyrazu communisme, występującego w korespondencjach Johna Goodwyna z Paryża. Do języka niemieckiego w dwa lata później wprowadził go Lorenz Stein swoją książką Socjalizm i komunizm dzisiejszej Francji (1842). Obaj ci autorzy posługiwali się wyrazem "komunizm" w sensie nurtu myśli politycznej, przeciwstawiającego ustrój kapitalistyczny ustrojowi komunistycznemu. Sens ten, później rozwijany i pogłębiany, domagał się z jednej strony zniesienia tego, co tworzy fundamenty kapitalizmu - własności prywatnej środków produkcji, klas społecznych, wyzysku człowieka przez człowieka, różnic między miastem a wsią oraz między pracą fizyczną a pracą umysłową. Z drugiej zaś strony oczekiwał wprowadzenia tego, co tworzyć miałoby podwaliny komunizmu - uspołecznienia środków produkcji, ustanowienia egalitarnego społeczeństwa bezklasowego i zorganizowania go na wzór wspólnoty.

Wspólnotowe wzory ustroju społecznego istniały wcześniej niż odniesiony później do nich przez myśl komunistyczną wyraz "komunizm". Były nimi gminy wiejskie i miejskie, już w średniowieczu rozpowszechnione w wielu krajach europejskich. Francuscy komuniści utopijni, wychodząc od idei gminy (commune), doszli do idei wspólnoty (communaute) jako kamienia węgielnego budowli społecznej. Wspólnota taka, zwana komuną, miała zespalać ludzi w celu wspólnej własności, pracy i konsumpcji. Próbę zorganizowania życia społecznego na zasadzie komun wprowadziła w latach 1789-1795 i znowu w 1871 roku Komuna Paryska. Uczestników Komuny Paryskiej 1871 roku zwano komunardami.

Wyraz "komunista" ma znacznie wcześniejszy rodowód niż wyraz "komunizm". W znanych dokumentach pojawił się już w protokole synodu arian polskich w Pielesznicy, w ziemi krakowskiej, odbytego w 1568 roku. Już wówczas autor protokołu pisał o "Communistach Morawskich", mając na myśli Braci Morawskich, którzy wzorowali się na pierwszych chrześcijanach, prowadząc wspólną gospodarkę rolną. We Francji w latach 1794-1797 członkowie Sprzysiężenia Równych, kierowanego przez Gracchusa Babeufa, zwani byli babeuwistami albo komunistami (communionists). Od początku komuniści odróżniali się od socjalistów, poprzestających na wspólnocie częściowej, wyższym stopniem radykalizmu, domagając się wspólnoty całkowitej. Jednakże w tekście owenowskiego The Cooperative Magazine and Monthly Herald z 1827 roku wyraz "komunista" był jeszcze synonimem wyrazu "socjalista". Francuski komunista utopijny Cabet w artykule z 1840 roku Le democrate devenu communiste, malgre lui zaprzeczył owej synonimiczności.

Polityczny żargon współczesności zatarł oryginalne, pierwotne znaczenie wyrazów "komunizm" i "komunista" poprzez uwikłanie ich w walkę ideologiczną między zwolennikami kapitalizmu a zwolennikami komunizmu. W krajach kapitalistycznych, z większą lub mniejszą niechęcią, kraje socjalistyczne zwano komunistycznymi, a rządzących nimi komunistami. W samych krajach socjalistycznych lokalna opozycja, dla wyrażenia dezaprobaty istniejącego ustroju i jego beneficjantów, nadała wyrazom "komunizm", "komuna" i "komunista" sens pejoratywny. Sens ten zachowała nawet po upadku państw socjalistycznych dla określenia mianem "komunistycznych kapitalistów" byłych członków partii komunistycznych, którzy przeobrazili się w kapitalistycznych przedsiębiorców. Miano to, mające podkreślać witalność i perfidię sił komunistycznych, odbiera jednak właściwy sens zarówno pojęciu "komunizm", jak i "kapitalizm", pozostającym ze sobą w nieprzezwyciężalnej sprzeczności. Pomijając ten terminologiczny zamęt, posługuję się wyrazami "komunizm" i "kapitalizm" w ich klasycznym, pierwotnym sensie.

Pierwotny sens pojęcia "komunizm", oznaczającego oryginalny nurt myśli politycznej, został omówiony w rozdziale poświęconym socjalizmowi. Tutaj można już poprzestać na przypomnieniu, że komunizm zachowuje w zasadzie te same cechy, co socjalizm, jednakże wyraża je na ogół w sposób bardziej radykalny. Przede wszystkim socjalistyczną ideę zrzeszenia zastępuje ideą wspólnoty. W swej docelowej perspektywie komunizm domaga się wspólnoty pełnej, gdy socjalizm zadowala się nawet wspólnotą częściową. Podobnie jak w przypadku socjalizmu, również w przypadku komunizmu ukształtowało się wiele jego rodzajów wyodrębnianych zależnie od obranych kryteriów.

Kryterium realizmu myśli politycznej stworzyło podstawę dla rozróżnienia komunizmu utopijnego - nierealnego i komunizmu naukowego - rzekomo realnego. Komunizm naukowy, utożsamiany z myślą Marksa i Engelsa, zwie się komunizmem marksowskim, zaś z myślą ich zwolenników komunizmem marksistowskim. Marksizm więc uchodzi nie tylko za synonim ideologii komunizmu, ale i najwyżej rozwiniętą jego koncepcję. Te zaś koncepcje, które sprzeciwiając się marksizmowi nie rezygnowały z komunistycznych ideałów, zwane są komunizmem niemarksistowskim, np. rewizjonizm komunistyczny, czy też raczej komunizm rewizjonistyczny, szczególnie eurokomunizm. Jeśli leninizm i stalinizm uznamy za wschodnią kontynuację marksizmu, to sprzeciw wobec nich w obronie "prawdziwego" marksizmu - Marksa i Engelsa, zyskał nazwę marksizmu zachodniego. Kryterium realizmu straciło jednak tutaj wartość po upadku państw socjalistycznych. Od tego czasu na ogół wszystkim koncepcjom komunistycznym przypisuje się cechę utopijności.

Kryterium zasięgu wspólnoty pozwala odróżniać komunizm pełny od komunizmu częściowego. Komunizm marksowski i komunizm marksistowski były komunizmem pełnym, ponieważ zmierzały docelowo do wspólnoty całkowitej - własności, pracy, podziału, wymiany i konsumpcji. Komunizm częściowy ogranicza się do wspólnoty w jednej albo kilku wspomnianych sferach. Komunizm ograniczony jedynie do wspólnoty konsumpcji to komunizm konsumpcyjny, zwany także komunizmem prymitywnym, w odróżnieniu od komunizmu produkcyjnego i jednocześnie komunizmu dojrzałego. Komunizm prymitywny należy odróżnić od komunizmu pierwotnego znanego w epoce wspólnoty rodowej i społeczeństwach do dzisiaj zwanych prymitywnymi. Również komunizm agrarny, polegający jedynie na wspólnocie ziemi, jak i komunizm przemysłowy, obejmujący jedynie wspólnotę przemysłowych środków produkcji, traktowane oddzielnie, to komunizm częściowy, zaś ujęte łącznie to komunizm pełny. Komunizm realizowany w warunkach wojny albo za pomocą środków militarnych to komunizm wojenny, któremu można by przeciwstawić komunizm pokojowy. Droga rewolucyjna do społeczeństwa komunistycznego stworzyła kryterium dla wyodrębniania komunizmu rewolucyjnego od komunizmu reformistycznego. Wreszcie komunizm wyobrażany myślą to komunizm idealny, zaś próby faktycznej jego realizacji to komunizm realny (socjalizm realny).

Źródła i ewolucja

Do czasu powstania koncepcji Marksa i Engelsa, źródła i ewolucja myśli komunizmu były niemal nierozłącznie posplatane ze źródłami i ewolucją myśli socjalizmu. Długi ten okres, sięgający swymi początkami starożytności, może być nazwany prehistorią współczesnego komunizmu. Historia komunizmu współczesnego, którą należy uwzględniać od powstania koncepcji Marksa i Engelsa, kształtowała się w okolicznościach mniej lub bardziej dramatycznych konfliktów społecznych, walk frakcyjnych w ruchach politycznych i odzwierciedlających to, do pewnego stopnia, sporach teoretycznych i ideologicznych. We wszystkich tych trzech sferach dążenia do komunizmu ścierały się z dążeniami do może mniej ambitnego, ale bardziej realnego celu - socjalizmu. Oczywiście zarówno komuniści, jak i socjaliści narażeni byli na opresje i represje ze strony obrońców istniejących porządków społecznych, w jednych krajach już kapitalistycznych, w innych jeszcze w zasadzie feudalnych.

Ewolucja współczesnej myśli komunistycznej przeszła dotychczas przez cztery dość wyraźnie zarysowane okresy, w których zmagała się ze zbliżoną doń myślą socjalistyczną i myślą anarchistyczną. Okres pierwszy sięga Wiosny Ludów, kiedy uformowały się i rozwijały do około I wojny światowej podstawy koncepcji Marksa i Engelsa - marksizm. Okres drugi, tożsamy z dominacją myśli i praktyką komunistyczną Lenina - leninizm, może być datowany od rewolucji październikowej do jego śmierci. Okres trzeci, lata 1924-1956, zaznaczył się dyktaturą Stalina i jest nazywany stalinizmem. Wreszcie okres czwarty, od 1956 roku do około 1990 roku, przebiegał pod znakiem destalinizacji, ale jeszcze nie dekomunizacji. Po 1990 roku załamały się ogromne dotychczas wpływy myśli komunistycznej, a dotychczasowi jej zwolennicy przejęli na ogół podstawy myśli socjalistycznej w wersji socjalizmu demokratycznego. Obok tych głównych i najbardziej wpływowych nurtów myśli komunistycznej poszczególnych okresów istniały jej nurty uboczne, niejednokrotnie bardzo interesujące, przez samych komunistów zwane często rewizjonizmem komunistycznym albo komunizmem rewizjonistycznym.

Główne źródła komunizmu marksistowskiego objawiły się już w pierwszym okresie ewolucji myśli komunistycznej. Były nimi ostre konflikty społeczne wywoływane najpierw żywiołowymi, a później coraz bardziej zorganizowanymi protestami proletariatu przeciwko burżuazji jako klasie wyzyskiwaczy i przeciwko kapitalizmowi jako ustrojowi społecznemu podtrzymującemu wyzysk. Były to zwłaszcza powstania tkaczy lyońskich (1831), rewolucyjne wystąpienia robotników paryskich (1832), powstania tkaczy śląskich (1844) i ruch angielskich czartystów (1830-1840). Szczególnie jednak Wiosna Ludów wstrząsnęła kapitalistyczną i feudalną Europą. Obnażyła jaskrawię wewnętrzne sprzeczności ustroju kapitalistycznego i anachronizm tych feudalnych struktur społecznych, które przetrwały. Przyniosła falę rewolucji o wymowie narodowościowej i socjalnej, przenikniętych duchem radykalnej myśli lewicowej.

Ostre konflikty społeczne nie mogły nie zachęcać do nadania im kształtu myśli politycznej. Zadanie to podjęli twórcy marksizmu, sięgając głównie do trzech źródeł myślowych: niemieckiej filozofii klasycznej, angielskiej ekonomii politycznej oraz francuskiego socjalizmu utopijnego. Przestawiona "z głowy na nogi" idealistyczna dialektyka heglowska stała się filozoficznym źródłem materialistycznej dialektyki marksistowskiej. Według Hegla, proces myślenia oparty na ideach jest demiurgiem rzeczywistości. Według Marksa natomiast - wręcz przeciwnie: "idea nie jest niczym innym jak materią przeniesioną do głowy ludzkiej i przetworzoną w niej". Także materializm Feuerbacha odegrał ważną rolę w wyzwoleniu się twórców marksizmu spod wpływów idealizmu Hegla. W nawiązaniu do angielskiej klasycznej ekonomii politycznej, głównie w wersji Smitha i Ricardo, twórcy marksizmu sformułowali teorię wartości dodatkowej, w której dowiedli, że zysk kapitalisty pochodzi z wyzysku robotnika. Marzenia francuskich socjalistów utopijnych o idealnym społeczeństwie, głównie Saint-Simona i Anglika Owena, starali się przeobrazić w naukową teorię o prawach rozwoju społecznego, warunkach sukcesu rewolucji proletariackiej oraz drogach kształtowania socjalizmu i komunizmu.

Okres drugi ewolucji myśli komunistycznej charakteryzuje szczególna złożoność. Zaznaczała się ona już w okresie pierwszym po rozłamie szerokiego nurtu myśli socjalistyczno-komunistycznej na wyraźnie wyodrębnione dwa nurty - z jednej strony komunistyczny marksistowski, z drugiej zaś strony reformistyczny bernsteinowski. Główny eksponent reformizmu - socjaldemokracja niemiecka, porzucając dziedzictwo marksizmu, poszła drogą dekomunizacji marksizmu. Po śmierci twórców marksizmu, mężem opatrznościowym komunistów stał się Lenin, podtrzymujący tradycję myśli rewolucyjnego radykalizmu, skierowanego ku realizacji wizji komunizmu. Na przełomie stuleci centrum myśli i ruchu komunistycznego przesuwało się więc z zachodu Europy, głównie Niemiec, na wschód - do Rosji. Był to wówczas kraj, w którym sprzeczności "oseskowatego" kapitalizmu piętrzyły się nad licznymi wciąż jeszcze formami ucisku feudalnego. Rosja "przodowała" jako najsłabsze ogniwo systemu imperialistycznego. Lenin, wytykając te sprzeczności i słabości, zyskiwał pozycję kontynuatora myśli marksistowskiego komunizmu i lidera rosyjskich komunistów. Po zwycięskiej dla komunistów rewolucji październikowej wyłoniła się nieznana w takiej skali historyczna szansa praktycznej realizacji idei komunistycznych w wersji leninizmu. Lenin, w krótkim okresie lat 1917-1924, starał się wykorzystywać ową szansę, jednakże oporna materia społeczna z całą bezwzględnością obnażała wszystkie słabości prób realizacji ideologii komunizmu.

Okres trzeci ewolucji myśli komunistycznej jest tożsamy z latami dyktatury Stalina. Ambitny ten dyktator ukształtował własną wersję komunizmu jako eklektycznego zlepku dogmatów, które nazywał marksizmem-leninizmem. Uzurpując sobie monopolistyczne prawo do rozwijania komunizmu, z całą bezwzględnością zwalczał odmienne poglądy polityczne, dopuszczając jedynie propagowanie i popularyzowanie tego, co sam akceptował. Stalinowska interpretacja marksizmu-leninizmu, zwana stalinizmem, budziła sprzeciwy komunistów działających i rozmyślających poza granicami ZSRR. W ten sposób powstawały koncepcje komunizmu rewizjonistycznego albo rewizjonizmu komunistycznego, głównie we Francji, Włoszech i Niemczech. Po II wojnie światowej, ale już w zasadzie po śmierci Stalina, zakres owego rewizjonizmu rozszerzył się na niektóre kraje socjalistyczne, przede wszystkim Jugosławię, Polskę i Węgry. Należy też dodać, że w owym okresie, dzięki aktywności sterowanej przez Stalina III Międzynarodówki, były podejmowane liczne próby krzewienia stalinowskiego pojmowania komunizmu niemal na wszystkich kontynentach.

Okres czwarty ewolucji myśli komunistycznej rozpoczął się po śmierci Stalina. Przełomowe znaczenie miały dokumenty przedstawione przez Chruszczowa podczas XXII Zjazdu KPZR, w październiku 1961 roku, ukazujące polityczną i moralną nicość stalinizmu, Był to początek destalinizacji myśli komunistycznej, ale jeszcze nie jej dekomunizacji. Chruszczow podjął nawet próbę przyspieszonej realizacji praktycznej idei komunistycznych, która jednak zakończyła się wkrótce fiaskiem. Breżniew szafował już - bez głębszego przekonania - resztkami kapitału myśli komunistycznej. Gorbaczow porzucił zupełnie mrzonki o komunizmie i otwarcie przeszedł na grunt myśli socjalizmu demokratycznego. W ślad za tym, załamał się system państw socjalistycznych, utworzonych i funkcjonujących z zamiarem wcielenia w nich do życia społecznego idei komunistycznych. Tak oto faktycznymi grabarzami komunizmu stali się komunistyczni politycy, niekiedy wbrew intencjom komunistów marzycieli, komunistów gabinetowych myślicieli i politycznych epigonów komunizmu.



Newsletter



Wiadomość HTML?