Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Normy prawa międzynarodowego w SM PDF Print Email
N

Normy o charakterze prawnym stanowią najwyższy rodzaj norm międzynarodowych. Ich istnienie jest związane z najwyższym stopniem upowszechnienia i akceptacji określonych systemów wartości i celów (politycznych, ekonomicznych, społecznych i innych). Wyrażają one również większe zaawansowanie procesu uzgadniania i unifikacji wartości oraz interesów pewnych zbiorowości podmiotów stosunków międzynarodowych. Stan tych norm wskazuje ponadto zakres wartości oraz interesów preferowanych, postulowanych i pożądanych.

Normy prawnomiędzynarodowe są także najważniejszymi normami stosunków międzynarodowych. Tworzą one bowiem zobowiązania międzynarodowe, formułują prawa i obowiązki partnerów stosunków, tudzież przewidują określone sankcje za ich naruszenie. W ten sposób normy prawne gwarantują określoną pewność i stabilność jednym wartościom oraz interesom, a zarazem stwarzają określone ograniczenia i niepewności dla rozwoju innych.

Geneza norm prawnomiędzynarodowych jest związana ze świadomie przeprowadzaną selekcją i kompromisami między normami politycznymi. Tylko część norm politycznych przekształca się w normy o charakterze prawnym dzięki zbiorowej woli państw i rządów. W toku owego procesu nabierają one cech formalnych i zostają uznane za normy prawne. Dlatego normy te są mniej liczne w porównaniu z normami politycznymi. Jednakże to od nich głównie zależy rzeczywiście trwały i oparty na obligatoryjnych regułach ład międzynarodowy w różnych dziedzinach stosunków oraz w różnych częściach globu.

Specyfika prawa międzynarodowego w porównaniu z prawem wewnętrznym polega na tym, że nie tworzy go władza ustawodawcza i nie jest ono adresowane do władzy wykonawczej oraz do jednostek ludzkich. Jest ono bowiem uzgadniane przez zbiorowość (większą lub mniejszą) podmiotów stosunków międzynarodowych, głównie państw. Zbiorowość ta jest jednocześnie głównym adresatem tego prawa i sankcjonuje je. Co więcej, twórcy prawa międzynarodowego są zarazem wykonawcami jego norm, a także sami są władni oceniać wykonywanie tych norm.

Pojęcie prawa międzynarodowego jako systemu norm prawnych, regulujących głównie stosunki między państwami, utrwaliło się od wieku XVIII. Przedmiotem norm prawnomiędzynarodowych są więc przede wszystkim stosunki między państwami, a w następnej kolejności także między innymi podmiotami prawa międzynarodowego. Stosunki między państwami regulują normy zaliczane do prawa międzynarodowego publicznego (jak dyplomatyczne, traktatowe czy konsularne). Stosunki pozapaństwowe są regulowane przez normy zaliczane do międzynarodowego prawa prywatnego, handlowego czy gospodarczego. W każdej z tych dziedzin istota zespołów norm sprowadza się do uzgodnienia oraz poszanowania wzajemnych potrzeb i interesów.

Identyfikacja norm dokonuje się poprzez regularności zachowań podmiotów działających i będących w interakcjach. Jednocześnie normy wyrażają wzory oczekiwanych zachowań w różnych sytuacjach. Stanowią one swego rodzaju grupy przepisów obejmujących reguły, standardy i zasady o charakterze proceduralnym i rzeczowym. Mogą zarówno inspirować określone zachowania i być dla nich drogowskazami, jak też służyć ich racjonalizacji, uzasadnianiu i usprawiedliwianiu.

Normy prawnomiędzynarodowe mają charakter obligatoryjny (chociaż prawnicy zwykli je dzielić na normy koordynacyjne i ius cogens). Jednakże podstawy ich obowiązywania różnią się od norm prawa wewnętrznego. Normy prawa międzynarodowego nie opierają się bowiem na przymusie, jak to ma miejsce wewnątrz państw, jak również nie przewidują sankcji stosowanych przez hierarchiczny aparat porządku. Twórcy i podmioty owych norm są zarazem tymi, którzy je chronią, utrwalają i sankcjonują poprzez uzgodnienia zbiorowe i koordynacje.

Podstawę obowiązywania norm prawnomiędzynarodowych stanowi uznawana wspólnie zasada dobrej wiary w sprawie dotrzymywania umów (pacta sunt servanda). Podstawę zas' sankcji - zorganizowanych i kontrolowanych zbiorowo - stanowi jedynie umowa wzajemna. Najczęs'ciej prawo międzynarodowe przewiduje sankcje natury psychologicznej (napiętnowanie naruszenia prawa), natury odwetowej (retorsja jako odwet wzajemny i represalia jako odwet nieproporcjonalny), czy natury zorganizowanej przez organ międzynarodowy w zakresie różnych rodzajów stosunków (politycznych, ekonomicznych czy wojskowych).

Należy podkreślić, że specyficzny charakter obligatoryjności norm prawa międzynarodowego sprawia, iż nie ma środków zapewniających pełne ich stosowanie. Jednakże w środowisku międzynarodowym utrwaliło się powszechne przekonanie o konieczności istnienia i stosowania norm prawnych. Nawet państwa naruszające niekiedy te normy starają się dowieść zgodności swojego postępowania z takimi normami. Wskazuje to na dużą rozciągliwość interpretacyjną prawa międzynarodowego oraz dużą rolę dobrej woli państw i rządów w jego realnym funkcjonowaniu.

Normy prawnomiędzynarodowe dzielone są często na systemy według zasięgu tych norm. Mówi się więc o systemie powszechnego prawa międzynarodowego, obowiązującego między wszystkimi państwami, a także o systemach regionalnych i bilateralnych. Mówi się również o międzynarodowym prawie regionalnym (np. obszaru amerykańskiego, arabskiego czy afrykańskiego) i o prawie ugrupowań integracyjnych (np. Unii Europejskiej). W okresie "zimnej wojny" państwa bloku wschodniego lansowały tezę o istnieniu socjalistycznego prawa międzynarodowego, która upadła wraz z rozpadem tego bloku.

Porównanie systemów norm prawnych o różnym zasięgu wskazuje na zróżnicowany stopień ich szczegółowości i zakresu stosowania. Normy powszechne mają charakter najogólniejszy i dlatego dość często nie są w pełni stosowane. Natomiast normy bilateralne są najbardziej szczegółowe i przeważnie są stosowane. Praktyka stosowania wszystkich norm prawnych zależy przede wszystkim od dobrej woli partnerów.

Dla analizy norm prawnomiędzynarodowych duże znaczenie mają formalne i poznawcze źródła prawa międzynarodowego. Według obowiązującego w powszechnym prawie międzynarodowym Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (art. 38), podstawowymi źródłami prawa międzynarodowego są: umowy międzynarodowe, zwyczaj międzynarodowy i ogólne zasady prawa. Chodzi o umowy wyraźnie uznane przez państwa, o zwyczaj jako istnienie powszechnej, powtarzalnej i uznanej praktyki postępowania międzynarodowego pewnej liczby państw, jak również o ogólne zasady współpracy międzynarodowej. Do źródeł poznawczych prawa międzynarodowego zalicza się natomiast zbiory umów, zbiory dokumentów, serie traktatów, dzienniki ustaw itp. Jeśli źródła formalne wskazują formę wyrażenia woli państw, to źródła poznawcze ujawniają, gdzie należy szukać pisemnego dowodu tej woli.

Dotychczasowy rozwój prawa międzynarodowego jako całości i poszczególnych jego systemów dowodzi, że jest on funkcją rozwoju stosunków międzynarodowych oraz pogłębiającej się zgodności państw w sprawach regulowania wzajemnych zachowań międzynarodowych. Konieczność uzgadniania i regulowania coraz to nowych aspektów współżycia międzynarodowego, objętego wszystkimi rodzajami stosunków (politycznych, gospodarczych, społecznych, kulturalnych i innych) powoduje nieuchronnie rozwój norm prawnomiędzynarodowych i rozbudowę poszczególnych działów prawa międzynarodowego. Potwierdza także rosnącą przydatność zasad stosunków międzynarodowych, o których była mowa na początku niniejszego rozdziału. Katalogi zasad stosunków międzynarodowych wskazują potrzeby i kierunki kodyfikacji prawa międzynarodowego. Zajmują się tym niektóre organy ONZ, instytuty i stowarzyszenia naukowe. I choć prawo międzynarodowe stanowi najbardziej rozwinięty system normatywny w stosunkach międzynarodowych, to jednak w środowisku międzynarodowym należy dostrzegać także normy moralne i nie lekceważyć norm politycznych.

Źródło: J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003.