Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Normy moralne w SM PDF Print Email
N

Powtarzanie się pewnych działań i interakcji podmiotowych uczestników stosunków międzynarodowych od dawna nasuwało potrzebę ich porównywania, oceniania i wartościowania. Na tym tle rodziły się normy czynnościowe i przedmiotowe, które wyrażały poznawczo-regulacyjne dążenia tych uczestników. Normy czynnościowe obejmowały reguły postępowania w środowisku międzynarodowym, zaś normy przedmiotowe tworzyły wzorce wartości zjawisk i procesów międzynarodowych. Stopień zmienności i trwałości obu rodzajów norm zależał ostatecznie od zakresu akceptacji większości uczestników stosunków międzynarodowych dla określonych sposobów postępowania w środowisku międzynarodowym i dla preferowanych systemów wartości międzynarodowych. Pod względem zasięgu, intensywności i skuteczności wpływania na ład międzynarodowy sytuują się kolejno rodzaje norm moralnych, politycznych i prawnych.

Normy moralne we wszelkich dziedzinach stosunków społecznych określają kryteria oceny tego, co dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. Moralne jest zwykle to, co jest uznane przez większość uczestników danego rodzaju stosunków za dobre i słuszne. Za niemoralne uznaje się natomiast to, co w jakimś stopniu odbiega od wymogów pewnego kodeksu norm moralnych.

Najwcześniejszymi kodeksami moralnymi, które wywierały wpływ na stosunki międzynarodowe, były kodeksy norm religijnych, zróżnicowane w poszczególnych rejonach świata zależnie od dominujących w nich religii. W okresach Odrodzenia i Oświecenia kodeksy te ulegały częściowej laicyzacji, częściowo zaś były zastępowane przez wymogi dobrej wiary partnerów zobowiązań międzynarodowych. Wreszcie w XX wieku nowe kodeksy tworzyły zespoły wartości ideologicznych, dość zróżnicowanych i między sobą sprzecznych.

Wszystkie kodeksy norm moralnych przejawiają tendencje uniwersalistyczne, perfekcjonistyczne i absolutyzujące, co czyni ich wymogi dalekimi od konkretności, wymierności i realizmu. Tendencja uniwersalistyczna zakłada bowiem, że narody, państwa czy rządy powinny przestrzegać norm danego kodeksu we wszystkich swoich zachowaniach i rolach międzynarodowych, Z kolei zgodnie z tendencją perfekcjonistyczną normy te obowiązują niezależnie od zmieniających się uwarunkowań postępowania. Wreszcie tendencja absolutyzująca oznacza odrzucenie wszelkiego relatywizmu i stawianie norm moralnych oraz związanych z nimi prawd abstrakcyjnych ponad podmiotowymi uczestnikami stosunków międzynarodowych i odpowiadającymi im prawdami konkretnymi. W praktyce jednak stosowanie ocen moralnych odbiega od wskazanych tendencji, jest często fragmentaryczne, dostosowane do sytuacji i zrelatywizowane.

Oceny moralne nie uznają dwuznaczności i dlatego wymogi przyjętego kodeksu muszą być konsekwentnie stosowane. Skoro z moralnego punktu widzenia zwykłe morderstwo jest złem, to tym większego potępienia wymagają mordy masowe, agresywne wojny czy konstruowanie broni masowego rażenia. I chociaż można znaleźć wyjaśnienie przyczyn niemoralnego postępowania państw i rządów, to z punktu widzenia moralnego nie można takiego postępowania usprawiedliwić. Idzie bowiem o obronę tego, co jest dobre i słuszne według rozumienia większej ilości podmiotów stosunków międzynarodowych. Te z nich, które postępują niemoralnie, czynią to ze względów egoistycznych, a przy tym często posługują się uzasadnieniami moralnymi, aczkolwiek rzeczywiste uwarunkowania ich postępowania nie dowodzą przestrzegania jakichkolwiek zasad moralnych.

Należy podkreślić, że żadne działanie czy interakcja międzynarodowa nie są same przez się dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. Zyskują one odpowiednią ocenę dopiero poprzez odniesienie ich do celów i wartości, zaś sprawdzianem tej oceny są ich konsekwencje. Jednakże dobre cele nie usprawiedliwiają stosowania złych środków.

Zróżnicowanie postaw moralnych wynika stąd, że każdy naród, państwo czy rząd stara się prezentować w środowisku międzynarodowym własną interpretację kodeksu moralnego, która odpowiada kodeksowi dominującemu w jego stosunkach wewnątrzpaństwowych. Zgodność kształtująca się wokół wspólnych celów i wartości w środowisku międzynarodowym może tworzyć wspólne kodeksy moralne, które formułują międzynarodowe wymogi postępowania, a zarazem eliminują złą moralność etnocentryczną.

Z powyższego nie wynika, że istnieje lub może istnieć jeden światowy kodeks moralny. Wyrażane w literaturze poglądy albo negują istnienie takiego kodeksu, albo stwierdzają dopiero jego kształtowanie się, albo wreszcie dostrzegają powstawanie wielu grup norm moralnych. Ten ostatni pogląd najbardziej odpowiada realnym stosunkom międzynarodowym, gdyż wśród wielości systemów międzynarodowych istnieją także systemy wartości i celów oraz odpowiadające im kodeksy postępowania. Istnieje również pewna grupa norm, które mają zasięg globalny i tworzą kodeks moralny (np. potępienie przemocy, uprzejmość i szacunek dla partnerów stosunków, ochrona życia ludzkiego itp.).

Należy stwierdzić, że charakter norm moralnych sprawia, iż odgrywają one mniejszą rolę w stosunkach międzynarodowych, aniżeli normy polityczne i prawne. W praktyce mają bowiem mniejszą siłę oddziaływania. Jednakże zaznaczające się kodeksy moralne (zarówno będące pod wpływem zasad religijnych jak świeckich) mają zdolność mobilizowania opinii światowej oraz wywierania nieformalnej presji na rozwój oraz funkcjonowanie kodeksów międzynarodowych norm politycznych i prawnych w różnych częściach globu.

Źródło: J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003.