Polaryzacja systemu międzynarodowego

Pojęcie polaryzacji systemu odnosi się po prostu do liczby bloków państw wywierających wpływ na system międzynarodowy. Realiści są szczególnie zainteresowani polaryzacją, ponieważ skupiają się na zagadnieniach siły. Można wyróżnić trzy typy polaryzacji systemu: jednobiegunowość, dwubiegunowość i wielobiegunowość.

Czy nasz system jest jednobiegunowy, to znaczy, czy tylko jedna grupa państw albo wręcz jedno państwo wywiera wpływ na system międzynarodowy? Bezpośrednio po zakończeniu wojny w Zatoce w roku 1991 wiele państw - w tym także najbliżsi sojusznicy Stanów Zjednoczonych i wszystkie niemal kraje rozwijające się - wyrażało coraz większe obawy, że system międzynarodowy stał się jednobiegunowy, że nie istnieje w nim żadna skuteczna przeciwwaga dla potęgi Stanów Zjednoczonych. Przez większą część ery zimnowojennej, zwłaszcza w latach 50. i 60., system międzynarodowy był dwubiegunowy - Stany Zjednoczone, ich sojusznicy z Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) oraz Japonia z jednej strony a Związek Radziecki i jego sojusznicy z Układu Warszawskiego z drugiej. W toku zimnej wojny dochodziło jednak do zmian tego dwubiegunowego systemu, który stawał się sztywniejszy lub luźniejszy stosownie do tego, czy takie mocarstwa jak Chińska Republika Ludowa czy Francja podążały ścieżkami niezależności.

Jeśli w systemie międzynarodowym działa kilka wpływowych podmiotów, powstaje system równowagi sił albo system wielobiegunowy. W przypadku klasycznej równowagi sił, podmiotami takimi są wyłącznie państwa; powinno ich być przynajmniej pięć. Historycznym przykładem jest tu dziewiętnastowieczna równowaga sił (między Wielką Brytanią, Rosją, Prusami, Francją i Austrią). W systemach wielobiegunowych mamy do czynienia ze względnym parytetem sił kilku państw - przynajmniej trzech.

W systemie równowagi sił zasadnicze normy są jasne dla wszystkich aktorów państwowych. Jeśli jakiś ważny podmiot nie przestrzega ich, to system równowagi sił może się zdestabilizować. Jeżeli liczba czołowych państw zmniejsza się do trzech, to stabilność zostaje zagrożona, ponieważ są możliwe koalicje między dowolnymi dwoma państwami, oznaczające, że trzecie państwo pozostanie samo, a jego pozycja będzie słaba. Sojusze w systemie równowagi sił zawiera się tylko w określonym celu, są one krótkotrwałe i zmieniają się raczej ze względu na korzyści niż ideologię. Nawet gdy dochodzi do wybuchu wojny, jest ona zasadniczo ograniczona i zmierza do zachowania równowagi sił.

W systemie dwubiegunowym te zasadnicze normy wyglądają inaczej. Podczas zimnej wojny oba bloki (NATO i Układ Warszawski) wolały raczej negocjować, niż walczyć, raczej prowadzić wojny małe niż duże i (choć zimna wojna nigdy nie doprowadziła do wybuchu wojny "gorącej") raczej prowadzić wojny duże, niż zrezygnować z wyeliminowania przeciwnego bloku. W systemach dwubiegunowych sojusze są na ogół długotrwałe i nie opierają się na interesach zmiennych, lecz stałych. W systemie ściśle dwubiegunowym organizacje międzynarodowe albo nie powstają, albo są kompletnie nieskuteczne - jak ONZ u szczytu zimnej wojny. W systemie luźniejszym organizacje międzynarodowe mogą się rozwinąć przede wszystkim jako środek mediacji między dwoma blokami, a poszczególne państwa z rozluźnionych koalicji podejmują niekiedy próby wykorzystania ich dla własnych celów.

Polaryzacja jest ważną dla realisty cechą systemu międzynarodowego również ze względu na jej powiązania z zarządzaniem systemem i jego stabilnością. Czy pewnego rodzaju polaryzacja jest łatwiejsza do zarządzania, a tym samym stabilniejsza niż inne? Czy prawdopodobieństwo wojny jest większe w systemie dwubiegunowym, wielobiegunowym czy jednobiegunowym? Kwestie te w znacznej mierze dominowały w dyskusjach toczonych przez realistów, lecz badania nad nimi nie prowadzą do jednoznacznych konkluzji.

Systemy dwubiegunowe są bardzo trudne do sformalizowanej regulacji, ponieważ ani państwa niezaangażowane, ani organizacje międzynarodowe nie są w stanie kierować zachowaniem żadnego bloku. Regulacje nieformalne mogą być łatwiejsze. Jeśli jeden z bloków podejmuje działania destrukcyjne, to ich konsekwencje od razu są widoczne - zwłaszcza gdy zachowanie to prowadzi do wzrostu jego siły czy poprawy pozycji. I tak, Kenneth Waltz twierdzi w związku z tym, że dwubiegunowy system międzynarodowy jest strukturą na dłuższą metę trwalszą: obie strony są "zdolne zarówno powściągać stosowanie przemocy przez drugą stronę, jak i dostosować się do potencjalnie destabilizujących zmian płynących z zastosowania przemocy, której nie przeciwdziałają lub nie mogą przeciwdziałać"4. W systemie takim zachodzi wyraźna różnica między siłami obu biegunów oraz siłami pozostałych podmiotów państwowych. Ze względu na tę nierówność sił, każda ze stron może skupić swe działania niemal wyłącznie na drugiej stronie oraz - zważywszy na historię powtarzanych interakcji - przewidywać jej posunięcia i dokładnie prognozować jej reakcje na posunięcia własne. Każda strona stara się zachować taką równowagę sił, aby ochronić samą siebie i dwubiegunowy system.

John Mearsheimer, wskazując na stabilność osiągniętą przez dwubiegunowy system zimnej wojny, wywołał kontrowersję sugestią, że świat zatęskni jeszcze do ukształtowanej wówczas stabilności i przewidywalności. Twierdził on, że koniec tego systemu oznacza, iż częściej może dochodzić do dwustronnych konfliktów, co zwiększa prawdopodobieństwo wojny. Uważał, że odstraszanie stanie się trudniejsze, łatwiej natomiast będzie o błędne rachuby. Widział też wyraźną polityczną konsekwencję tej sytuacji: "Zachód ma interes w utrzymy-waniu pokoju w Europie. Ma zatem interes w utrzymywaniu porządku zimnej wojny, a tym samym ma interes w kontynuowaniu zimnowojennej konfrontacji; procesy grożące jej zakończeniem są niebezpieczne. Antagonizm zimnej wojny mógłby się utrzymywać przy niższym poziomie napięcia Wschód-Zachód, niż przeważał w przeszłości; stąd też Zachodowi sprzyja zmniejszanie napięcia Wschód-Zachód, ale całkowite zakończenie zimnej wojny mogłoby wywołać więcej problemów, niż rozwiązać". Większość analityków nie zgadza się z tą prowokującą konkluzją - po części dlatego, że na stabilność systemu mogą wpływać czynniki inne niż polaryzacja.

Teoretycznie rzecz biorąc, w systemach wielobiegunowych i równowagi sił regulowanie stabilności systemu powinno być łatwiejsze niż w systemach dwubiegunowych. Zasadniczym celem czynnika równoważącego - rolę taką odgrywała na przykład Wielka Brytania w XIX wieku - jest regulowanie systemu przez podejmowanie działań korygujących dostrzeganą nierównowagę: Wielka Brytania interweniowała więc w wojnie krymskiej 1854-1855 po stronie Turcji, przeciwstawiając się Rosji. W warunkach wielobiegunowości między wszystkimi stronami zachodzą liczne interakcje, toteż mniej jest szans na utrwalenie jakiejś szczególnej relacji. Interakcje każdego z państwowych podmiotów z rozmaitymi innymi państwami prowadzą do przecinających się sojuszy i więzi lojalności, a tym samym osłabiają wrogość lub przyjaźń z jakimś szczególnym podmiotem. Mniejsze jest prawdopodobieństwo reakcji państw na dozbrajanie się tylko jednej ze stron systemu, a zatem mniej prawdopodobna staje się również wojna.

Zwolennicy systemu jednobiegunowego twierdzą, że to on jest najbardziej stabilny. Teoretycy stabilności hegemonicznej utrzymują, że jednobiegunowość, czyli dominacja jakiegoś hegemona, prowadzi do największej stabilności systemu międzynarodowego. Historyk Paul Kennedy w swej książce Mocarstwa świata przekonuje, że to właśnie hegemonia (choć nie w systemie jednobiegunowym) Wielkiej Brytanii w XIX wieku i Stanów Zjednoczonych w pierwszym okresie po II wojnie światowej prowadziła do maksymalnej stabilności. Inni zwolennicy tej teorii, na przykład Keohane, twierdzą, że państwa hegemoniczne są gotowe płacić cenę jednostronnego w razie konieczności egzekwowania norm, aby w ten sposób zapewnić utrzymanie korzystnego dla nich systemu. Kiedy hegemon traci siły i upada, stabilność systemu zostaje zagrożona.

Jasne jest zatem, że realiści nie zgadzają się we własnym gronie co do znaczenia polaryzacji. Wysiłki poszczególnych badaczy i grup badawczych zmierzające do przetestowania relacji między polaryzacją a stabilnością nie przyniosły jednoznacznych konkluzji. W ramach projektu Correlates of War dwie hipotezy płynące z dyskusji w sprawie polaryzacji i stabilności. Singer i Smali sformułowali przypuszczenie, że im większa liczba sojuszy w systemie, tym więcej wojen. Druga hipoteza głosiła, że im bardziej zaznacza się dwubiegunowa polaryzacja systemu, tym więcej wojen się w nim prowadzi. Na podstawie danych z lat 1815-1945 nie udało się jednak potwierdzić żadnej z tych hipotez w całym tym horyzoncie czasowym. W XIX wieku wchodzenie w sojusze zapobiegało wojnie; zarazem jednak wydaje się, że w XX wieku mnożenie sojuszy zapowiadało wojnę.

Dane behawioralne przemawiające na korzyść teorii stabilności hegemonicznej zostały przebadane przez politologów Michaela Webba i Stephena Krasnera. W latach 70. rozpoczął się - według większości zebranych mierników ekonomicznych - schyłek Stanów Zjednoczonych jako hegemona, choć był on względny i został ustabilizowany. A jednak w okresie tego schyłku międzynarodowy system ekonomiczny był stabilny. Wyniki te sugerują, że stabilność systemu może się utrzymywać nawet w przypadku względnego schyłku hegemona. Nie zależy więc ona wyłącznie od hegemonicznej siły. Dane behawioralne oparte na przeprowadzonej przez samych realistów analizie relacji między polaryzacją a stabilnością systemu nie są zatem jednoznaczne.

System międzynarodowy XXI wieku staje - z punktu widzenia polityki - przed swoistym problemem. Obecnie dominuje jedno państwo. Wydatki Stanów Zjednoczonych na obronę są większe niż łączne wydatki kolejnych piętnastu państw; gospodarka tego kraju jest trzykrotnie silniejsza niż łącznie rozpatrywane gospodarki trzech kolejnych rywali. Statystyki te sugerują jednobiegunowy charakter systemu międzynarodowego. Jakie są normatywne i praktyczne konsekwencje takiej sytuacji? Czy jednobiegunowy świat ze Stanami Zjednoczonymi jako globalnym hegemonem zmierza ku pokojowi międzynarodowemu?

Źródło: K. Mingst, Podstawy stosunków międzynarodowych, Warszawa 2006.

Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79