Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Regionalizm PDF Print Email
R

Regionalizm to jedna z najbardziej charakterystycznych tendencji rozwojowych v stosunkach międzynarodowych ostatnich kilkudziesięciu lat. Jest ona odzwierciedleniem realnych procesów i zjawisk wyrażających się w dążeniach państw do poszukiwania najbardziej efektywnych form współpracy. Państwa są bowiem głównymi podmiotami tego zjawiska, w tym sensie, że przez swoją zewnętrzną aktywność inicjują i kształtują ten proces. Podstawą tej aktywności jest dążenie do maksymalnego zaspokojenia swych potrzeb i interesów związanych z szeroko pojętym rozwojem, bezpieczeństwem, suwerennością rolą międzynarodową i prestiżem. Znajduje to wyraz w podejmowaniu działań na rzecz rozszerzania, pod względem geograficznym i przedmiotowym, współpracy międzynarodowej.

Rozwój regionalizmu jest wyrazem przekonania, że państwo samodzielnie nie jest w stanie zaspokoić swych potrzeb i interesów, jak również nie jest to możliwe przez współpracę w wymiarze globalnym ze względu na dzielące je różnice. W tym sensie regionalizm jako antyteza autarkii i globalizmu stanowi pośrednie ogniwo w systemie współpracy międzynarodowej. Stąd regionalizm można określić jako wszelkiego rodzaju formy współpracy międzynarodowej w postaci różnego rodzaju sojuszów i związków integracyjnych państw położonych blisko geograficznie. Podstawą takiej współpracy są wspólne interesy państw wynikające z bliskiego sąsiedztwa, podobieństwa ustrojów społeczno-politycznych, zbliżonego poziomu rozwoju gospodarek i ich komplementarności oraz innych wspólnych cech, takich jak: język, kultura, tradycje historyczne, religia.

Źródłem regionalizmu są stale rosnące pod względem ilościowym i jakościowym potrzeby i interesy państw - co wymaga zastosowania nowych, coraz bardziej efektywnych form współpracy międzynarodowej. Dowodzą tego szybki wzrost liczby regionalnych ugrupowań ekonomicznych po II wojnie światowej oraz liczne próby tworzenia nowych regionalnych form współpracy w Europie po przezwyciężeniu jej podziału politycznego.

W rozwoju regionalizmu można dostrzec pewne prawidłowości w przechodzeniu do coraz wyższych i bardziej złożonych form współpracy. W tym procesie można wyróżnić następujące etapy:

  1. W rozwoju regionalizmu można dostrzec pewne prawidłowości w przechodzeniu do coraz wyższych i bardziej złożonych form współpracy. W tym procesie można wyróżnić następujące etapy: Pojawienie się świadomości regionalnej wśród elit i warstw społecznych państw sąsiadujących w danym regionie. U podstaw kształtowania się świadomości regionalnej leży poczucie związku z obszarem zamieszkania, wykształcenie się więzi międzyludzkich opartych na wspólnych wartościach, postawach i celach działania oraz uformowanie się poczucia kulturowej, politycznej i ekonomicznej odrębności. Tempo i zakres kształtowania się takiej świadomości zależy od stopnia homogeniczności etnicznej, rasowej, językowej, religijnej i kulturowej ludności tam zamieszkującej. Nie mniej ważną rolę odgrywa poczucie wspólnoty losów historycznych, wspólnych doświadczeń współpracy w przeszłości (np. nawiązywanie przez państwa Grupy Wyszehradzkiej do historycznego spotkania królów Polski, Czech i Węgier w XIV w.). Rozwój międzynarodowej świadomości regionalnej przyczynia się do osłabienia tendencji nacjonalistycznych, przyzwyczajając narody i rządy do myślenia kategoriami szerszymi niż narodowe oraz do respektowania wartości innych niż narodowe.
  2. Skutkiem rozwoju świadomości regionalnej jest ujawnienie się wspólnoty potrzeb i interesów społeczeństw zamieszkujących dany region. Znajduje to odzwierciedlenie w uzasadniających i afirmujących taki stan rzeczy programach, koncepcjach oraz doktrynach ideologiczno-politycznych, formułowanych przez kształtujące się ruchy regionalne. Klasycznym przykładem są działania europejskich federalistów, głoszących hasła unii narodów po II wojnie światowej, reprezentowanych przez takie postacie, jak: A. Spinelli, J. Monet, R. Schuman, W. Churchill. K. Adenauer. Powojenne procesy integracyjne Europy Zachodniej w dużym stopniu były kształtowane przez te idee.
  3. Powstanie regionalnej wspólnoty potrzeb i interesów prowadzi do ilościowego i jakościowego (cecha współzależności) wzrostu interakcji między państwami i społeczeństwami regionu. W związku z tym pojawia się naturalna potrzeba regulowania wzajemnych oddziaływań, opartych na trwałych formach i normach prawno-organizacyjnych, stwarzających warunki do efektywnych działań państw w regionie. Z reguły są to: system stałych konsultacji i konferencji regionalnych, normy prawa regionalnego.
  4. Instytucje regionalne spełniają funkcję stabilizującą (utrzymanie status quo w regionie), legitymizującą co przejawia się w podejmowaniu działań na rzecz afirmacji przez środowisko międzynarodowe rozwiązań regionalnych, oraz integracyjną (sensu largo), polegającą na organizowaniu działań państw regionu wokół wspólnych celów.
  5. Integracja państw regionu to najbardziej zaawansowana faza rozwoju regio-nalizmu. Pojęcie integracji w stosunkach międzynarodowych nie jest jednoznaczne, gdyż zależy od tego, jaką dziedzinę stosunków międzynarodowych bierzemy poć uwagę, tj. polityczną czy ekonomiczną. Co się tyczy pierwszej sfery, to powszechnie jest akceptowana definicja E. Haasa, która brzmi następująco: "Integracja to proces, w toku którego uczestnicy życia politycznego w danych państwach decydują się na przenoszenie swojej lojalności, oczekiwań i aktywności politycznej do nowego i większego centrum, którego instytucje nabierają zwierzchniej jurysdykcji nad państwami narodowymi". Tym nowym centrum jest polityczna wspólnota, która tworzy się na podstawie trojakiego rodzaju kompromisu:
    - wypracowanie wspólnych interesów na bazie najmniejszego wspólnego mianownika;
    - osiąganie wspólnoty interesów poprzez eliminację różnic między stronami;
    - zinstytucjonalizowanie wspólnoty interesów w postaci formalnego prawnomiędzynarodowego porozumienia.

 

Proces politycznej integracji, który można określić jako powolną ewolucję od państwa narodowego w kierunku nowej wspólnoty międzynarodowej w nauce o stosunkach międzynarodowych jest ujmowany odmiennie przez następujące podejścia: pluralistyczne, funkcjonalne, neofunkcjonalne i federalistyczne.

Podejście pluralistyczne charakteryzuje się najmniejszym poziomem instytucjonalizacji i opiera się na tradycyjnych układach i negocjacjach dyplomatycznych, których końcowym efektem jest wspólnota suwerennych państw. W podejściu funkcjonalnym nacisk kładzie się na współpracę w pozapolitycznych dziedzinach, gdzie łatwiej o wspólnotę interesów. Neofunkcjonalizm postuluje zaś utworzenie wspólnych instytucji o rosnących kompetencjach kosztem państw, które będą działać na rzecz nowej wspólnoty. Najdalej idące wnioski wynikają z modelu federalistycznego, gdzie przewiduje się likwidację państwa narodowego i zastąpienie go nowym regionalnym państwem o federacyjnej strukturze.

W przeciwieństwie do pojęcia integracji politycznej istnieje większa zgodność poglądów odnośnie do terminu integracji ekonomicznej, przez którą rozumie się: pełną liberalizację wymiany, tj. zniesienie granic ekonomicznych między państwami, oraz koordynację i unifikację polityki gospodarczej poszczególnych państw.

Sfera stosunków gospodarczych i politycznych to dwie dziedziny, w których najszybciej i najczęściej dokonują się procesy regionalizmu, aczkolwiek w różnym tempie i stopniu. Inaczej rzecz ujmując, można powiedzieć, że czynniki o charakterze ekonomicznym i politycznym (związane przede wszystkim z kryteriami bezpieczeństwa państwa) odgrywają najważniejszą rolę w rozwoju regionalizmu we wszystkich jego fazach i etapach.

W procesie regionalizmu występuje wzajemne oddziaływanie sfery ekonomicznej i politycznej. Nawet w motywowanej wyłącznie względami ekonomicznymi współpracy i integracji regionalnej nie sposób nie uwzględniać roli czynnika politycznego - wszak jej podmiotami są państwa jako jednostki polityczne z ich gospodarkami narodowymi. Regionalizm, będąc procesem międzynarodowym, nosi w sobie piętno oraz cechy polityki wewnętrznej i zagranicznej państw, które go promują. Chociaż opiera się on na idei wspólnoty interesów, w praktyce służy realizacji interesów narodowych, podlegając różnorodnym interpretacjom.

W związku z tym, regionalizm można traktować jako specyficzny i dający się wyodrębnić system działań oraz procedur postępowania ukierunkowanych na osiąganie celów w polityce zagranicznej państwa w danym regionie geograficznym. Instrumentalizm podejścia regionalnego polega na tym, że jest ono podporządkowane nadrzędnym celom polityki zagranicznej ujmowanym w kategorii interesu narodowego i racji stanu oraz celom widzianym w szerszej perspektywie geograficznej (globalizm) i czasowej (rozwój i funkcjonowanie). Z tego wynika, że potencjał państwa i odgrywana przez nie rola w stosunkach międzynarodowych określają formy oraz zakres przejawiania się regionalizmu w polityce zagranicznej, Można zatem określić regionalizm jako działania na rzecz tworzenia sprzyjającego realizacji własnych interesów środowiska międzynarodowego w regionie przez instytucjonalizację powiązań lokalnych według wzorów i preferowanych wartości, przez tworzenie funkcjonalnego względem własnych potrzeb i interesów regionalnego ładu międzynarodowego w postaci ugrupowań integracyjnych, sojuszy i stref wpływów.

Regionalizm w polityce zagranicznej przejawia się w dwóch formach:

  1. W tworzeniu regionów przygranicznej współpracy. W Europie znane są one pod nazwą euroregionów; w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej stanowią specyficzną formę międzynarodowej integracji gospodarczej.
  2. Jako środek prowadzenia globalnej polityki wielkich mocarstw. W tym sensie regionalizm przejawia się w polityce zagranicznej USA, w której jest traktowany jako cel i zarazem środek realizacji polityki globalnej lub, inaczej, jako właściwe i konkretne przystosowanie globalnej strategii działania do specyficzności danego regionu. Doświadczenie okresu pozimnowojennego dowodzi, że w polityce zagranicznej USA podejście regionalne przeżywa swego rodzaju renesans, co można uznać za pewną formę adaptacji do współczesnych realiów w stosunkach międzynarodowych. Różnorodność i wielość podejść regionalnych na różnych obszarach kuli ziemskiej jest realnym wyznacznikiem mocarstwowej pozycji USA w znacznie większym stopniu niż w przypadku takich państw, jak Niemcy, Rosja czy Japonia, które do mocarstwowej pozycji aspirują choć taką pozycję mogą budować jedynie w najbliższym geograficznie regionie, przez co zasługują tylko na status mocarstw regionalnych.

 

Na inny aspekt polityczności regionalizmu zwraca uwagę J. Nye twierdząc, że w miarę rozwoju podlega on coraz większemu upolitycznieniu związanemu z nierównomiernym rozłożeniem korzyści uczestników ugrupowania integracyjnego. Upolitycznienie procesu integracji zwiększa jego złożoność, angażuje coraz większą liczbę uczestników, obejmuje swym oddziaływaniem coraz więcej problemów oraz zwiększa koszty uczestnictwa. To, czy upolitycznienie działa przyspieszająco czy hamująco na regionalizm, zależy od konfiguracji interesów w krajach członkowskich, tj. od tego, czy grupy interesów i poszczególne grupy opinii publicznej odnoszące korzyści z integracji przeważają nad tymi, które w tym procesie widzą zagrożenie dla swych interesów. J. Nye formułuje opinię, że upolitycznienie nie zagraża integracji regionalnej tylko wtedy, kiedy istnieją ku temu przesłanki w postaci silnych grup interesów. W przeciwnym razie, gdy takie warunki nie są spełnione, podjęcie prób integracyjnych, jako politycznej inicjatywy państw, jest skazane na niepowodzenie, o czym przekonują liczne przykłady nieudanych przedsięwzięć krajów rozwijających się.

Procesy regionalizacji prowadzą do wyodrębnienia systemów regionalnych, które nie pokrywają się bynajmniej z tradycyjnym pojęciem regionu geograficznego, gdyż współcześnie kryteria inne niż geograficzne odgrywają daleko większą rolę.

Procedury wyodrębniania regionów jako systemów określa się mianem regionalizacji, tj. metody postępowania badawczo-analitycznego z zastosowaniem określonych kryteriów (czynników). Zwykle w tak pojmowanej regionalizacji stosuje się następujące kryteria:

  • Kryterium geograficzne (geopolityczne) - homogeniczność cech geograficznych danego obszaru, bliskość sąsiadujących ze sobą państw ułatwiają między nim: interakcje. W związku z tym kryterium to należy traktować jako wyjściowe w procedurze wyodrębniania regionów międzynarodowych.
  • Kryterium systemowe - region międzynarodowy można zdefiniować jak: system (podsystem), w którym poziom relacji (powiązań) między jego elementami jakimi są państwa, jest ściśle określony, dzięki czemu można wyznaczyć jego granice. Ponadto relacje te, dzięki regionalnie uwarunkowanym cechom współzależności i integracji, wyróżniają go z całego systemu stosunków międzynarodowych.
  • Kryterium wspólnego interesu regionalnego - w procesie rozwoju regionalizmu następuje proces stopniowej redefinicji interesów narodowych we wspólny interes regionalny. Nie oznacza to zaniku interesów narodowych, które nadal zachowują nadrzędność wobec wspólnego interesu regionalnego. Zakres przejawiania się wspólnych interesów regionalnych dowodzi i zaawansowania procesów integracyjnych, i dojrzałości wspólnot regionalnych. Przejawia się to w tym, że państw - danego ugrupowania stawiają sobie coraz to nowe wspólne cele i podejmują działania na ich rzecz wspólnymi środkami. Cele te są zawarte w deklaracjach i programach działania.

 

Regionalizacja ma także swój prakseologiczny wymiar, gdyż oznacza praktyczne działanie, będące synonimem polityki regionalnej, polega ono na: eliminowaniu barier utrudniających komunikowanie się społeczeństw regionu, tworzeniu regionalnych zasad i norm prawnych, zawieraniu układów regionalnych służących zapewnieniu pokoju i bezpieczeństwa oraz pokojowego rozstrzygania sporów, powoływaniu do życia organizacji regionalnych. Najbardziej zaawansowaną formą polityki regionalnej jest powołanie ponadnarodowych struktur organizacyjnych przejmujących kompetencje od suwerennych państw. Doświadczenie integracji w Unii Europejskiej, gdzie podejmuje się takie działania, dowodzi, że przekazywanie kompetencji na rzecz ponadnarodowych instytucji (komisja wspólnoty) przebiega powoli, ponieważ państwa nadal dbają o zachowanie atrybutów suwerenności i w przyszłości należy się spodziewać, że jeszcze długo to one, a nie ponadnarodowe organy pozostaną głównymi podmiotami kreującymi politykę regionalną.

W rozważaniach dotyczących regionalizmu nie można pominąć jego relacji do globalizmu, tym bardziej że w przeszłości występowała tendencja do przeciwstawiania tych dwóch trendów rozwojowych w stosunkach międzynarodowych.

Dająca się zauważyć w ostatnich latach wyraźna tendencja do globalizacji, zwłaszcza w sferze materialnej stosunków międzynarodowych, nie stwarza przeszkód dla stosowania rozwiązań regionalnych, gdyż dążenie do lokalizmu czy regionalizmu jest naturalną skłonnością ludzi, dającą się wyjaśnić na gruncie psychologii, socjologii czy antropologii. Z tego punktu widzenia regionalizm można traktować jako pragmatyczną regułę postępowania, co znajduje zresztą wyraz w popularnym stwierdzeniu: "Myśl globalnie, a działaj regionalnie".

Przyjęcie powyższej reguły jest bardzo użyteczne w zrozumieniu genezy i istoty współczesnego regionalizmu, nakazuje bowiem rozpatrywanie go w kontekście globalizmu. Po pierwsze, regionalizm można traktować jako antytezę globalizmu, czyli tak motywowane formy współpracy regionalnej, których celem jest niwelowanie i ograniczanie negatywnych skutków globalizacji stosunków międzynarodowych.

Znaczenie regionalizmu jako przeciwwagi rozwiązań globalnych jest podkreślane w związku z negatywnymi cechami globalizmu, takimi jak: upowszechnienie ideologii konsumeryzmu, narzucanie przez instytucje międzynarodowe tylko liberalnego modelu rozwoju oceniane tylko pod kątem zwrotu kapitału, globalizacja zagrożeń ekologicznych, utrzymywanie i powiększanie luk rozwojowych między państwami i regionami, marginalizacja państw i mniejszości w stosunkach międzynarodowych, ograniczanie swobody rządów z tytułu działalności przedsiębiorstw i instytucji międzynarodowych.

Zdaniem R. Lawrence'a istnieją wystarczająco pewne przesłanki, aby traktować regionalizm jako antidotum na oddziaływanie negatywnych aspektów globalizacji. Naturalnie, łatwiej osiągnąć porozumienie w ramach regionu, gdzie problemy są mniej złożone, a liczba uczestników ograniczona. Geograficzna i kulturowa bliskość ułatwia proces negocjacji. Tak więc regionalizacja lub "minilateralizm" służą skuteczniejszemu rozwiązywaniu problemów globalnych, dzięki zmniejszeniu liczby uczestników (bloki regionalne). Najważniejsze jest jednak to, że regionalizm może być użytecznym środkiem realizacji ładu demokratycznego w stosunkach międzynarodowych, przeciwdziałającym tendencjom do dominacji ze strony danego państwa. Na szczeblu regionalnym, znacznie łatwiej niż na szczeblu globalnym wyegzekwować wymóg bardziej sprawiedliwej alokacji korzyści płynących ze współpracy i integracji międzynarodowej.

Drugie podejście traktuje regionalizm jako środek do osiągnięcia globalizmu i pozytywne jego uzupełnienie. W związku z tym zarówno naukowcy, jak i politycy odwołują się do pozytywnych doświadczeń regionalizmu w różnych częściach świata. Wskazuje się na osiągnięcia w opracowaniu regionalnych systemów ochrony praw człowieka w Europie i na zachodniej półkuli, rozwiązanie wielu konfliktów i sporów regionalnych, ustanowienie regionalnych standardów w dziedzinie ochrony środowiska, wprowadzenie w życie w skali regionalnej wielu innowacji dotyczących współpracy i instytucjonalizacji stosunków między państwami.

Przedstawione powyżej uwarunkowania rozwoju współczesnego regionalizmu, mając uniwersalny charakter, nie implikują bynajmniej jednolitego modelu regionalizmu w skali globalnej. Jest wręcz przeciwnie, specyfika i dynamika oddziaływań poszczególnych czynników w różnych regionach geograficznych świata i w funkcjonalnych dziedzinach stosunków międzynarodowych sprawiają, że cechy regionalizmu w każdym z nich są swoiste. Jest to widoczne w sferze bezpieczeństwa międzynarodowego i w regionalnej integracji gospodarczej.

Źródło: E. Haliżak, R. Kuźniar, Stosunki międzynarodowe: geneza, struktura, dynamika, Warszawa 2006.