Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Region PDF Print Email
R

Region (łac. regio, kierunek; prowincja; okręg, okolica) jest pojęciem przestrzennym, odnoszącym się do konkretnie wydzielonego terytorium, które z racji względnej jednorodności charakteryzujących go cech oraz ich powiązań odróżnia się od innych otaczających go obszarów (James P.E., 1959). Region nieodłącznie kojarzy się z istnieniem wydzielających go granic.

Właściwie nie ma zasadniczych różnic w znaczeniu terminów rejon i region oraz rejonizacja i regionalizacja. Zostały zapożyczone z dwóch języków: rosyjskiego i francuskiego. Najczęściej słowem rejon określa się obszary wydzielone na podstawie jednej cechy (rejonizacja), jak np.: rejon upraw pszenicy, rejony dojazdów do pracy, rejon produkcji stali itp. Natomiast termin region jest używany w odniesieniu do obszarów, które wyróżniono, wykorzystując analizę wielocechową (regionalizacja), np.: region przemysłowy, region demograficzny, region rolniczy.

Regionalizacją nazywamy specyficzną procedurę podziału przestrzeni na regiony, tj. mniejsze i względnie jednorodne obszary (podprzestrzenie), tworzące ze względu na przyjęte kryteria określone całości, oddzielone od siebie ściśle ustalonymi granicami. Może ona być przeprowadzana według jednego lub wielu kryteriów. Regionalizacja jest specjalnym rodzajem systematyki naukowej, polegającym na zredukowaniu nieskończonej liczby pojedynczych miejsc na ziemi do określonej liczby jednostek przestrzennych - regionów (Hartshorne R., 1961).

Region stanowi jedno z fundamentalnych pojęć nauk geograficznych, w których zostało ono opisane i rozwinięte w postaci teorii regionu geograficznego (fizycznogeograficznego i społeczno-ekonomicznego). W kwestii istnienia regionów można wyróżnić dwa generalne stanowiska, traktujące region jako:

  1. byt istniejący obiektywnie, który w drodze badań naukowych może zostać odkryty. P. Dumolard (1980) stwierdza: regiony istnieją niezależnie od badaczy; muszą oni odkrywać je, a nie tworzyć (organiczna koncepcja regionu geograficznego);
  2. subiektywną kategorię podziału przestrzeni, narzędzie służące jej badaniu (poznaniu) oraz narzędzie działania (zarządzania).

Współcześnie w nauce przeważa stanowisko traktujące region jako byt istniejący obiektywnie, przy czym odróżnia się regiony przyrodnicze od społeczno-gospodarczych. Liczba oraz charakter regionów społeczno-gospodarczych są uwarunkowane wielowymiarowością przestrzeni społeczno-gospodarczej. W geografii społeczno-ekonomicznej jednorodność regionu stanowi podstawę wyróżnienia dwóch jego kategorii:

  • regionu jednolitego (strefowego, skalarnego), którego wewnętrzne zróżnicowanie jest zdefiniowane przyjętymi w regionalizacji kryteriami, przez co zachowuje on ten sam charakter na całym swoim obszarze;
  • regionu węzłowego (modalnego, powiązań wektorowych) - jednorodnego ze względu na swoją wewnętrzną organizację i strukturę składającą się z węzła (jest nim zazwyczaj miasto) oraz strefy powiązanej z tym węzłem siecią rozmaitych sprzężeń, których zasięg przestrzenny wyznacza granicę regionu.

Podział terytoriów jest warunkiem niezbędnym dla efektywnego zarządzania i funkcjonowania życia społeczno-ekonomicznego i kulturowego. Termin region zyskał powszechne uznanie dzięki potrzebom administracji i statystyki. W XVIII wieku właśnie według regionów statystycznych (były to w zasadzie regiony administracyjne) zaczęto zbierać i publikować informacje na temat większych terytoriów, ich mieszkańców, ekonomii, kultury i warunków życia. Region może być także jednostką organizacji terytorialnej państwa i służy wówczas jako narzędzie kierowania i koordynacji społecznego działania w przestrzeni. Są więc regiony administracyjne i regiony specjalne, takie jak np. diecezje kościelne, okręgi lasów państwowych, okręgi wojskowe, kolejowe i inne.

W geografii społeczno-ekonomicznej używa się również pojęcia regionu kompleksowego jako wielocechowego i zintegrowanego w znaczeniu społeczno-gospodarczym obszaru strefowego. Jego genezę należy wiązać z długotrwałym wzrostem potencjału gospodarczego określonego terytorium pod wpływem różnych czynników (np. bogactw naturalnych, położenia geograficznego, przedsiębiorczości ludzi) oraz towarzyszącej mu wysokiej koncentracji ludności. Czynniki te wpływają na zwiększenie integracji społecznej i gospodarczej danego terytorium oraz na kompleksowy (wielokierunkowy) rozwój całego obszaru funkcjonującego w pewnym stopniu autonomicznie w ramach państwa. Takimi zintegrowanymi regionami geograficzno-ekonomicznym są np. Zagłębie Ruhry w Niemczech, obszar Wielkich Jezior w USA czy Lombardia w północnych Włoszech.

Granice regionów geograficzno-ekonomicznych nie zawsze pokrywają się z granicami administracyjno-ekonomicznymi, szczególnie w państwach, w których te granice nie były zmieniane od czasów średniowiecznych (np. w Wielkiej Brytanii).

Najczęściej jednak dla naukowego poznania, zarządzania i planowania gospodarki kraju oraz w celach edukacyjnych przeprowadza się regionalizację poszczególnych dziedzin życia gospodarczego państwa, wydzielając w nim np. regiony: rolnicze, przemysłowe, turystyczne i inne, nazywane często regionami geograficzno-ekonomicznymi.

Pomimo że region i regionalizacja są przede wszystkim utożsamiane z naukami geograficznymi, mają one szersze znaczenie interdyscyplinarne. Niezależnie od tego, w jakiej dyscyplinie wiedzy pojęcia te są stosowane, zawsze odnoszą się do konkretnego obszaru, wyróżniającego się z otoczenia zespołem charakterystycznych cech.

1. Region w kategorii polityczno-prawnej.

Podział regionalny był zawsze w historii elementem gry politycznej oraz narzędziem praktycznego działania w sferze zarządzania przestrzennego w celu uzyskania określonych efektów politycznych i gospodarczych (Koter M., 1993). Czynniki stymulujące podział regionalny w kategorii polityczno-prawnej są następujące:

  • dążność do kompensacji pewnych niedogodności. Przyczyną takiej sytuacji jest odczuwane przez społeczność regionalną niedowartościowanie. Tytułem rekompensaty deklaruje ona gotowość oddzielenia własnego terytorium od przestrzeni administracyjnej, w skład której dotychczas wchodziła. Współcześnie wyodrębnianie regionów jest najczęściej następstwem nierównomiernego i zmiennego w czasie rozwoju gospodarczego;
  • potrzeba poszukiwania pragmatycznych wskazań i konkretnych rozwiązań. W odległej przeszłości regionalizacja przeprowadzana była przez feudalnych despotów dla umocnienia ich władzy. Rzymianom przyświecała strategia dzielić i rządzić. Praktyka dowodzi, że niezależnie od okresu historycznego władza stosuje manewr podziału, gdy traci swoje wpływy.

Podział terytorialny Polski z 1975 roku miał między innymi osłabić istniejące wówczas 17 województw, które były stosunkowo silne politycznie i gospodarczo. Nie oznacza to oczywiście, że u podstaw regionalizacji administracyjnej leży zawsze osłabienie regionów. Najczęściej jest ona następstwem ogólnego rozwoju państwa - próbą dostosowania i optymalizacji zarządzania przestrzenią w istniejącej aktualnie rzeczywistości społeczno-gospodarczej (Suliborski A., 1999).

Region polityczny może być pojmowany dwojako:

  • jako obszar jednolity lub scalony pod względem zjawisk politycznych (np. charakter udziału ludności w podejmowaniu decyzji politycznych, podobne zachowania wyborcze oraz stosunek do różnych kwestii politycznych);
  • jako obszar, który ma dużą samodzielność (wykonawczą, finansową i decyzyjną) i zarazem jest regionem administracyjnym. To uzasadnia zainteresowanie, zarówno geografii politycznej, jak i geopolityki, strukturą jednostek terytorialno-administracyjnych i różnymi jej poziomami. Podziały administracyjne w czasie i w przestrzeni są przede wszystkim funkcją walki interesów politycznych w ramach państwa i regionu.

Rozważając kwestię regionu, należy wspomnieć, że region administracyjny (region w kategorii prawnej) jest również regionem politycznym, ponieważ regionalizacja w tym znaczeniu jest sposobem organizacji i wykonywania zadań publicznych. Może ona być wynikiem ruchów regionalistycznych lub powszechnego, społecznego przekonania o konieczności utworzenia regionu.

Regionalizm w ujęciu prawnym jest ruchem społecznym zmierzającym do stworzenia nowych centrów administracyjnych, akceptacji lub wzmocnienia istniejących naturalnych ośrodków administracyjnych i przypisanych im obszarów społeczno-gospodarczych i kulturowych.


Region w znaczeniu prawnym jest jednostką organizacji terytorialnej państwa (bez względu na jego ustrój) najwyższego rzędu. Zazwyczaj ma dużą powierzchnię oraz dużą liczbę ludności i stanowi obszar stosunkowo jednolity z punktu widzenia gospodarczego, społecznego i kulturowego.

W ramach regionu prowadzona jest stosowna do potrzeb i uwzględniająca jego specyfikę prorozwojowa polityka gospodarcza, społeczna i kulturowa, sprawowana przez powołane do tego instytucje terytorialne.

Zatem w sensie prawnym region jest w mniejszym lub większym stopniu niezależny od państwa, musi mieć osobowość publicznoprawną i cywilnoprawną.

Wyróżniamy następujące regiony polityczno-administracyjne, związane z typami ustrojów prawnych:

  • region federalny - występuje w państwach federalnych;
  • region autonomiczny - w państwach unitarno-regionalnych;
  • region administracyjno-samorządowy - w państwach unitarnych;
  • region administracyjno-funkcjonalny - w państwach unitarnych.

Natomiast typy ustrojów prawnych pozwalają określić charakter państwa jako:

  • unitarny - (łac. unus, unitas, jedność) - państwo zwarte pod względem politycznym,
  • federalny - (łac. foederatio, sprzymierzenie, sojusz) - państwo powstaje w wyniku zawarcia przymierza przez tworzące je regiony; bardzo istotna jest tu przeszłość historyczna tak utworzonej całości;
  • regionalny - łączy w sobie cechy państwa unitarnego i federalnego; występuje w nim podział realizacji zadań publicznych między władze centralną i regionalną - np. Hiszpania, Belgia, Włochy;
  • unitarno-regionalny-samodzielność regionów jest konstytucyjnie zagwarantowana. Jest to państwo unitarne, w którym jednocześnie doniosłą rolę odgrywają regiony. Oznacza to pewną sprzeczność uwarunkowaną historycznie. Istniejące w takich państwach regiony autonomiczne (np. Tyrol włoski (region autonomiczny Trydent-Górna Adyga), Sycylia i Sardynia we Włoszech) mają uprawnienia prawotwórcze i administracyjne, z których korzystają na zasadach wyłączności. Z różnych przyczyn region może stworzyć własne państwo (np. Tajwan w Chinach).

2. Region historyczny.

W historii pojęcie regionu dotyczy określonego terytorium i jego mieszkańców, których łączy zbiorowa pamięć odnosząca się do przeszłości danego obszaru. Wspólnota dziejowa takiego obszaru, który stanowi fragment większego terytorium (np. państwa) i związany jest z jego historią, stanowi podstawowe kryterium identyfikacji regionu historycznego. Genezy takich regionów szuka się w różnego rodzaju historycznych podziałach badanego terytorium, począwszy od pierwotnej organizacji struktur plemiennych, poprzez odmienne dzieje poszczególnych obszarów, które w wyniku zachodzących procesów zjednoczeniowych stały się częściami współczesnego państwa.

W odniesieniu do Polski przesłanek do regionalizacji historycznej należy szukać przede wszystkim w lokalizacji przestrzennej dawnych plemion słowiańskich, zamieszkujących terytoria, które dały podstawę współczesnemu państwu polskiemu (obszar rdzeniowy Polski), w rozbiciu dzielnicowym kraju, które utrwaliło w świadomości społecznej Polaków podział państwa na pięć dzielnic historycznych (Mazowsze, Wielkopolska, Małopolska, Pomorze i Śląsk), w podziałach administracyjnych z okresu I Rzeczpospolitej oraz okresu zaborów.

3. Region społeczny (socjologiczny).

Dla regionów w sensie społecznym istotne są dwa pojęcia: zbiorowość regionalna i wspólnota regionalna. Nie można tych pojęć łączyć bądź stosować wymiennie. Różnice pomiędzy nimi zaznaczają się w sferze materialnej, kulturowej oraz w aktywności społecznej.

Zbiorowość regionalna to dowolne skupienie ludzi, w którym powstała i utrzymuje się, chociażby przez krótki czas, pewna więź społeczna (przy czym nie każda więź stanowi kryterium wyznaczania zbiorowości). Dla poszczególnych członków zbiorowości zamieszkiwany obszar przedstawia bardzo istotną wartość emocjonalną. Terytorium ma w tym przypadku charakter konstytutywny - tworzy zbiorowość przez istniejące formy związków pomiędzy jej członkami, podobnie traktującymi terytorium. W rozwoju i utrwalaniu tych związków bardzo ważny jest także czynnik czasu i związana z nim pewna wspólnota przeżyć (kosmopolici nie czują związku z terytorium).

Według S. Ossowskiego (1967) zbiorowość regionalna to zgrupowanie terytorialne ludzi, które ma większą lub mniejszą świadomość odrębności, ale nie uważa się za naród - członkowie tej zbiorowości nie przypisują sobie cech przysługujących narodowi. Zwykle taka zbiorowość stanowi część narodu. O istnieniu zbiorowości regionalnych decyduje przekonanie ludzi o uczestnictwie w zbiorowości związanej z określonym terytorium, które ma cechy regionu w innych znaczeniach (geograficznym, historycznym, etnologicznym, prawnym).

Wspólnota regionalna to grupa spełniająca następujące warunki:

  • Musi być zintegrowana kulturowo (wspólnota regionalna jest również wspólnotą kulturową). Wspólnota kulturowa wykształca swoiste wzorce zachowań i kodeks etyczny, które sprawiają, że w określonych sytuacjach grupa reaguje w podobny, charakterystyczny dla niej sposób. Grupa taka ma również swoistą podkulturę, tkwiąc równocześnie w ogólnonarodowej kulturze nadrzędnej. Składniki podkultury są ze sobą powiązane, tworząc skomplikowane konfiguracje, nie spotykane w innych regionach kraju (w Polsce np. region Podhala czy Kaszub).
  • Zakłada się spójność takiej zbiorowości, ponieważ wytwarza ona instytucje kontroli społecznej, regulujące zachowania ludzi, a także wiążące się z zaspokajaniem codziennych potrzeb.
  • Konflikty są rozwiązywane wewnątrz grupy i nie prowadzą do separatystycznych podziałów terytorialnych.

Wspólnota regionalna stanowi grupę zintegrowaną kulturowo i społecznie, co nadaje jej szczególny charakter i w tym sensie jest ona mocniejsza niż zbiorowość regionalna. Ponieważ zarówno jedna jak i druga stanowią grupy terytorialne, to w znaczeniu społecznym wspólnota konstytuuje region silniejszy niż zbiorowość.

Powstawanie zbiorowości czy wspólnot regionalnych (regionów społecznych) nie musi zagrażać spójności narodu.

Dopiero pojawienie się haseł separatystycznych i chęci ukonstytuowania odrębności terytorialnej może być niebezpieczne dla jedności państwa. Wtedy przekształcaniu się wspólnot regionalnych w narody towarzyszy, niestety, zwykle walka zbrojna - np. w kraju Basków czy w Kurdystanie.

4. Region kulturowy.

Zgodnie z szerokim rozumieniem pojęcia kultury, wszystkie regiony społeczno-ekonomiczne, historyczne i społeczne są równocześnie regionami kulturowymi, w odróżnieniu od regionów naturalnych, stworzonych przez przyrodę.

Najczęściej jednak w definiowaniu regionu kulturowego nawiązuje się do wąsko pojmowanej kultury, podkreślając przede wszystkim językową i etniczną tożsamość mieszkańców, folklor oraz ich wspólne dziedzictwo kulturowe. Region kulturowy jest obszarem z uwydatnionymi wspólnymi cechami kultury duchowej i materialnej, które można obserwować i oceniać emocjonalnie.