System z Bretton Woods Print
S

W roku 1944 w Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych odbyła się konferencja Narodów Zjednoczonych, na której 44 państwa alianckie utworzyły Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW). Członkostwo w tej organizacji nakładało określone obowiązki i prawa, składające się na system z Bretton Woods. Do obowiązków krajów członkowskich MFW należało:

  • ustalanie wartości pieniądza w stosunku do złota: bezpośrednio lub za pośrednictwem dolara; dzięki temu powstał układ parytetów walut określonych przez stosunek ilości kruszcu, podobnie jak w systemie waluty złotej; w odróżnieniu od tego systemu, układ parytetów (kursy wzajemne) można było też obliczyć, korzystając z relacji poszczególnych walut do dolara zamiast do złota;
  • utrzymywanie kursu waluty w granicach ±1% od parytetu (w późniejszym okresie ±2,25%) i stosowanie w tym celu interwencji przez władze monetarne;
  • zapewnienie wymienialności pieniądza krajowego na dolary (a tym samym na inne waluty systemu) w związku z obsługą transakcji bieżących, głównie handlowych; Stany Zjednoczone zobowiązały się natomiast do wymiany bankom centralnym dolarów na złoto po stałej cenie 35 USD za uncję;
  • przekazanie specjalnej kwoty, stanowiącej wkład do rezerw walutowych administrowanych przez MFW; wielkość kwoty zależała od wielkości produktu krajowego i rozmiarów handlu zagranicznego; do roku 1971 25% kwoty wpłacano w złocie, a resztę w walucie krajowej; obecnie zamiast złota mogą być przyjmowane najważniejsze waluty wymienialne.

Uczestnik systemu miał prawo: do zmiany parytetu w przypadku „zasadniczego braku równowagi bilansu płatniczego" - zmiana (dewaluacja lub rewaluacja) do wysokości 10% nie wymagała zgody MFW; do zaciągnięcia w MFW średnioterminowych kredytów w razie wystąpienia przejściowych trudności z utrzymaniem równowagi płatniczej, inaczej mówiąc - gdy utrzymanie parytetu waluty stawało się niemożliwe. Kredyt polegał na zakupie za własną walutę pieniędzy innych państw członkowskich. Był on udzielany bez konieczności spełnienia jakichkolwiek dodatkowych warunków, ale tylko do wysokości kwoty posiadanej przez kraj w MFW. Po ustąpieniu trudności dokonywano odwrotnej transakcji, czyli odkupienia waluty krajowej.

Jak widać, ustalenia z Bretton Woods miały na celu zachowanie zalet i wyeliminowanie wad systemu waluty złotej. Z jednej strony starano się zapewnić stabilność kursów. Zostały one formalnie powiązane ze złotem, a praktycznie z dolarem amerykańskim, który dzięki wymienialności na złoto stał się główną walutą rezerwową i najważniejszym źródłem płynności międzynarodowej. Jednak stałość kursów miały zapewniać nie jak dawniej eksport i import kruszcu, lecz kredyty ze środków wyłożonych przez uczestników systemu. Liczono, że stałe kursy zapobiegną konkurencyjnym dewaluacjom, ułatwiając rozwój handlu i inwestycji, oraz narzucą dyscyplinę w polityce pieniężnej, która zmusi kraje do ograniczania inflacji. W wyniku szybszego wzrostu cen w kraju niż za granicą kurs stały przestaje utrzymywać równowagę na rynku walutowym. Wobec tego zobowiązanie się kraju do utrzymania stałego kursu było równoznaczne z koniecznością zachowania kontroli nad inflacją.

Z drugiej strony reguły z Bretton Woods wprowadzały elementy elastyczności, nie istniejące w systemie waluty złotej. Po pierwsze, kredyt MFW, do którego kraj miał prawo w razie przejściowych trudności płatniczych, pozwalał złagodzić ciężar automatycznego odzyskiwania równowagi przez spadek produkcji, zatrudnienia, cen i płac. Twórcy systemu byli świadomi, że nadmierna dyscyplina pieniężna może wywołać recesję gospodarczą oraz bezrobocie w skali, która spowoduje jego załamanie, i chcieli tego uniknąć. Po drugie, w nadzwyczajnych okolicznościach, gdy trudności płatnicze i gospodarcze miały charakter strukturalny, a nie przejściowy, kraj mógł się ubiegać o dodatkowe środki. Pomoc w takiej sytuacji była jednak uwarunkowana, tzn. kredytobiorca musiał przystać na nadzór MFW nad jego polityką makroekonomiczną. Po trzecie, mimo zasady, że kurs jest stały, była możliwa zmiana parytetu w razie długotrwałej nierównowagi płatniczej.

Twórcy systemu z Bretton Woods zadbali też o zwiększenie ilości pieniądza światowego. Oprócz złota, którego zasób był ograniczony, rolę tę objął dolar. Ponadto, pod koniec lat 60. XX wieku, MFW przystąpił do kreacji specjalnych praw ciągnienia (Special Drawing Rights - SDR), które są międzynarodowym pieniądzem wykorzystywanym do rozrachunków między państwami członkowskimi (np. do wyrównywania bilansów płatniczych, udzielania pożyczek, spłaty zobowiązań). Pieniądz ten nie jest natomiast wykorzystywany w transakcjach komercyjnych, tj. zawieranych przez uczestników rynku.

Ze względu na znaczenie przypisane dolarowi na Stanach Zjednoczonych spoczęła szczególna odpowiedzialność za funkcjonowanie systemu z Bretton Woods. Parytetu dolara nie można było zmienić jednostronnie wobec „zasadniczego braku równowagi bilansu płatniczego", bo taka zmiana wpłynęłaby bezpośrednio na kursy wszystkich pozostałych walut, a tym samym i na gospodarki członków MFW. Wobec tego rząd amerykański miał mniej swobody w prowadzeniu polityki makroekonomicznej niż inne kraje. Z drugiej strony uprzywilejowanie dolara powodowało, że Stany Zjednoczone nie musiały dbać o równowagę płatniczą ani bronić poziomu kursu, wyprzedając waluty wymienialne i złoto, gdyż wykorzystywały w tym celu własny pieniądz. Tym samym, emitując dodatkowe dolary poszukiwane przez pozostałych uczestników gospodarki światowej, mogły swobodnie finansować nadwyżkę importu nad eksportem.

Ta cecha systemu przyczyniła się zapewne do jego upadku. Do początku lat 60. XX wieku ilość dolarów w obiegu zwiększała się mniej więcej w zgodzie z potrzebami szybko rosnącej międzynarodowej współpracy gospodarczej. Jednak pod koniec dekady rząd amerykański zwiększył podaż pieniądza w celu pokrycia dodatkowych wydatków związanych z wojną wietnamską. Wzrost popytu krajowego i cen spowodował szybkie pogarszanie się bilansu handlowego, a ilość dolarów poza Stanami Zjednoczonymi znacznie przekroczyła wartość amerykańskich rezerw złota. Inwestorzy, którzy już wcześniej tracili zaufanie do dolara, tym razem zaczęli masowo go sprzedawać za inne waluty. W rezultacie, w sierpniu 1971 r. Stany Zjednoczone ogłosiły, że dolar przestaje być wymienialny na złoto, co oznaczało koniec systemu z Bretton Woods. Mimo późniejszych dwóch dewaluacji (w 1971 r. i 1973 r.) oraz zmian kursów innych walut, dolar nadal nie cieszył się zaufaniem uczestników rynku, czemu nie potrafiły zapobiec interwencje podejmowane przez banki centralne w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych i Japonii. Nieskuteczność tych działań spowodowała, że w 1973 r. w większości krajów rozwiniętych pojawiły się kursy płynne wobec dolara.

Źródło: Janusz Świerkocki, Zarys międzynarodowych stosunków gospodarczych, Warszawa 2004.