Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Struktury transnarodowe PDF Print Email
S

Większość działań i interakcji międzynarodowych zależy bezpośrednio lub pośrednio od państw i rządów. Wynika to przede wszystkim z faktu, że nie ma w świecie zamieszkałych obszarów, które nie należałyby do jakiegoś państwa. Ponadto nowoczesna technologia ułatwia państwom kontrolowanie ich granic. Mimo to w drugiej połowie XX wieku zaczęły się coraz szerzej rozwijać stosunki transnarodowe czy transgraniczne. Obejmują one przepływy pewnych dóbr materialnych i duchowych niejako ponad uregulowaniami państwowymi i poza kontrolą państwową. Wyrażają się w ruchach kapitałów między kontami bankowymi, w wirtualnym handlu czy w krążeniu idei. I chociaż dla rządów nie są obojętne transakcje, które mogą podważać ich politykę gospodarczą, czy tez wpływy ideologiczne, które mogą wpływać niekorzystnie na nastroje wewnętrzne, to jednak nie są one w stanie całkowicie zahamować takich przepływów.

Aktorów działań i interakcji transnarodowych jest trudniej zidentyfikować niż aktorów państwowych. Są to z reguły osoby, grupy i stowarzyszenia, które uczestniczą w życiu międzynarodowym. Do struktur i sił transnarodowych zalicza się stowarzyszenia, ruchy i przejawy solidarności, które wychodzą poza granice państw i starają się promować swoje cele w środowisku międzynarodowym. Są to różne organizacje pozarządowe o charakterze humanitarnym i nie nastawione na zysk (jak Międzynarodowy Czerwony Krzyż, fundacje dobroczynne), a także grupy promujące pokojowe osiągnięcia cywilizacji ludzkiej (jak Grupa Pugwash czy Klub Rzymski).

Organizacje pozarządowe, powstałe bez jakichkolwiek wskazań rządowych czy pozarządowych, są rezultatem inicjatyw prywatnych i spontanicznych oraz opierają się na solidarności grup osób z różnych krajów (przynajmniej trzech). Dowodzi to, że państwa narodowe nie są w stanie zaspokoić wszystkich aspiracji tych grup. Utrwalone w ten sposób ruchy i stowarzyszenia umożliwiają członkom owych grup uczestniczenie w życiu międzynarodowym poprzez stałą sieć relacji i ich treści. Mogą one czasem przyczyniać się do harmonizacji polityk narodowych, albo też rodzić napięcia między nimi. Dużo zależy od geopolityki tych stowarzyszeń i ruchów (ich rozprzestrzenienia na poszczególnych obszarach), od ich wielkości i zasięgu oraz od ich struktury i zorganizowania (bardziej lub mniej zintegrowanego).

Państwa nie dopuszczają do funkcjonowania organizacji pozarządowych w ramach prawa międzynarodowego i dlatego są one zmuszone kierować się prawem wewnętrznym państwa swojej siedziby, które nie reguluje aktywności transnarodowej. W postawie państw goszczących organizacje pozarządowe przeważa tolerancja wobec nich, co ułatwia ich działalność wykraczającą poza uregulowania prawne. Dużym wsparciem dla transnarodowych działań takich organizacji jest nadawanie im statusu konsultacyjnego przez ONZ, przez organizacje wyspecjalizowane systemu ONZ i przez niektóre organizacje regionalne (jak Rada Europy i Organizacja Państw Amerykańskich).

Szczególnym rodzajem uczestnika procesów transnarodowych są firmy wielonarodowe. Ich rola jest nagłośniona w toku rozważań nad procesami globalizacyjnymi. Od czasów kolonializmu penetrują one różne obszary w poszukiwaniu surowców i rynków zbytu. Wywierają także presję na rządy, aby im udzielały określonego wsparcia. Stały się osłoną dla przepływu kapitałów i nierównej wymiany towarowej. Pod flagą ideologii neoliberalnej łączą różne rynki, zakłócają politykę ekonomiczną i socjalną krajów słabo rozwiniętych oraz wywołują kryzysy finansowe i obniżanie poziomu życia ludności. Firmy i koncerny, które były wcześniej narodowe, a następnie stały się wielonarodowymi, unikają łatwo odpowiedzialności prawnej za swoje nadużycia, zasłaniając się regułami "racjonalności globalnej" oraz tworząc monopole i oligopole na skalę międzynarodową. Wymuszają też reformy gospodarcze, które szkodzą narodowym i państwowym interesom obszaru ich penetracji.

Część firm i koncernów międzynarodowych osiągnęła takie rozmiary potęgi materialnej, że przekraczają one niekiedy budżety kilku państw. Tworzą one niejako ponadpaństwowe ośrodki decyzji, co krytykują przeciwnicy ideologii neoliberalnej i antyglobaliści. Dlatego z drugiej strony nasilają się postulaty, aby ograniczyć wpływy firm wielonarodowych i zdemokratyzować procesy globalizacyjne, zwiększając rolę kontrolną państw narodowych. Nie negując pozytywnych konsekwencji instalowania się firm wielonarodowych w różnych państwach (jak wnoszenie nowych technologii i tworzenie miejsc pracy), odrzuca się sytuacje dominacji i kontroli firm obcych, od których asymetrycznie staje się zależna nie tylko gospodarka, ale też rząd.

Można przeto stwierdzić, że nasilające się uczestnictwo firm i sił transnarodowych w stosunkach międzynarodowych stanowi wyzwanie dla pozostałych uczestników stosunków międzynarodowych. Ponieważ historia odrzuciła rozwiązania poprzez nacjonalizacje i konfiskaty takich firm, a nawet poprzez ścisłą kontrolę na granicach państw, poszukuje się łagodniejszych środków kontroli. Od lat 90. toczą się międzynarodowe dyskusje na temat środków kontroli, zwłaszcza wstępnej, nakładającej obowiązki na firmy wielonarodowe. Uzupełnieniem miałby być "kodeks dobrego postępowania" takich firm.

Źródło: J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003.