Stan cywilny Print
S

Stan cywilny (civil status, marital status) stanowi w demografii ważną cechę jednostek populacji (ludności). Cecha ta pozwala na rozróżnianie między sobą osób dorosłych ze względu na rodzaj związku partnerskiego, w jakim te osoby pozostają. Dolną granicą wieku populacji osób dorosłych jest w tym przypadku często wiek uzyskania zdolności prawnej do zawarcia związku małżeńskiego, który jest zwykle ustalany odrębnie przez prawo rodzinne danego państwa. Uniwersalna dolna granica wieku proponowana przez ONZ do rejestracji i analizy stanu cywilnego to 15 lat.

Stan cywilny wynika głównie z relacji między ludźmi o charakterze społecznym czy ekonomicznym i jest regulowany przez normy prawne lub zwyczajowe, w związku z czym, w odróżnieniu od cech uwarunkowanych biologicznie, takich jak płeć, wiek czy rasa, cecha ta ma charakter społeczny.

Podstawowy podział z punktu widzenia stanu cywilnego obejmuje dwie dychotomiczne kategoryzacje: 1) stan wolny (osoby samotne) i 2) osoby spoza grupy wolnych, oraz 1) stan małżeński i 2) stan niemałżeński. Do stanu wolnego zalicza się osoby niebędące w związku, które wcześniej nie pozostawały w stanie małżeńskim (kawalerowie i panny), oraz te, których związek został rozwiązany. Wśród tych ostatnich wyróżnia się osoby, których związek ustał na skutek rozwodu (rozwodnicy i rozwódki) albo na skutek zgonu partnera (wdowcy i wdowy). Osoby stanu małżeńskiego (żonaci mężczyźni i zamężne kobiety) są definiowane na podstawie pozostawania we wspólnocie małżeńskiej, niezależnie od tego, czy zawarły formalny związek małżeński (przewidziany prawem), czy nie. Fakt pozostawania we wspólnocie małżeńskiej jest ustalany wyłącznie na podstawie oświadczenia osób uczestniczących w tej wspólnocie. Związki małżeńskie (a w ślad za tym osoby stanu małżeńskiego) dzielą się z kolei na dwie grupy ze względu na status prawny związku: małżeństwo prawne oraz konkubinat (kohabitacja, nieformalny związek partnerski). Związki nieformalne cechuje na ogół, podobnie jak małżeństwo prawne, wspólnota gospodarstwa domowego (w tym zamieszkiwania), natomiast różni je często niepełność (względem małżeństwa prawnego) praw i zobowiązań partnerów (wzajemnych i w stosunku do wspólnego potomstwa). W wielu krajach uprawnienia i obowiązki partnerów kohabitujących są jednak na mocy prawa równe uprawnieniom i obowiązkom małżonków związku prawnego. W końcu XX w. w niektórych krajach europejskich zaobserwowano wzrost częstości zjawiska nieformalnych związków małżeńskich i różnicowanie się jego cech, a nawet wyłonienie się z nich wyraźnie odrębnego typu, zwanego związkiem LAT (od angielskiego terminu living apart together, co oznacza: żyjący razem, lecz oddzielnie). Spoiwem związku LAT jest głównie więź emocjonalna między partnerami; partnerów nie łączy natomiast wspólnota gospodarstwa domowego ani zamieszkiwania.

Odrębną kategorią stanu cywilnego jest separacja (choć można ją też uznać za swoistą podkategorię związku małżeńskiego), stan, w którym partnerzy nie mają prawa wstępowania w nowy związek małżeński, pomimo że ich wspólnota została uchylona. Pojęcie stanu cywilnego odnosi się tradycyjnie do związku (lub jego braku) dwojga dorosłych ludzi odmiennej płci. Współczesne prądy liberalne w społeczeństwie zachodnim sprzyjają rewizji takiego podejścia i rozszerzeniu zakresu stanu cywilnego. W ostatnich latach doprowadziło to w niektórych krajach do zmian w prawie i włączenia do pojęcia wspólnoty małżeńskiej związków dwóch osób tej samej płci.

Stan cywilny jest silnie związany z rozrodczością; w analizach demograficznych jest on zazwyczaj rozpatrywany ze względu na ten związek. Wynika to z faktu, że zmiany stanu cywilnego prowadzą do tworzenia i rozpadu rodziny, a rodzina pozostaje podstawową, elementarną jednostką społeczeństwa (populacji), w której obrębie dokonuje się prokreacja. Istotnym czynnikiem rozrodczości są również typy związków w ramach pojęcia stanu cywilnego, a także cechy demograficzne partnerów. Na przykład zmniejszanie się udziału formalnych związków małżeńskich w populacji, zwłaszcza związków między kawalerem i panną, a także wzrost średniego wieku partnerów w momencie zawarcia małżeństwa, wpływa na spadek rozrodczości i vice versa.

Źródło: M. Okólski, Demografia. Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie, Warszawa 2003.