Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Socjalizm demokratyczny PDF Print Email
S

Mianem socjalizmu demokratycznego określa się najnowsze idee socjalistyczne, zawarte w programach partii socjaldemokratycznych, inspirowanych i wyrażanych przez Międzynarodówkę Socjalistyczną. Idee socjalizmu demokratycznego kształtowały się już w drugiej połowie wieku XIX w ideologicznych sporach marksistów - komunistów z reformistami - socjalistami. Przebrzmiałe nieco w końcu XX wieku idee socjalizmu z ubiegłego stulecia zawierają koncepcje lassalizmu, fabianizmu i rewizjonizmu, o których należy mówić przy omawianiu krajowych wersji ideologii socjalizmu. Żywe i wpływowe w II połowie wieku XX idee socjalistyczne ukształtowały się w ramach międzynarodowego ruchu socjaldemokratycznego, złożonego po II wojnie światowej z partii politycznych, związków zawodowych i organizacji z nimi związanych. Po załamaniu się systemu państw socjalistycznych datowanym od 1989 roku, istniejące tam partie komunistyczne zadeklarowały przejęcie idei socjalizmu demokratycznego. Tak więc socjalizm demokratyczny na początku XXI wieku należy do najbardziej wpływowych ideologii politycznych, nie tylko w Europie, lecz również na innych kontynentach.

Główne idee programowe socjalizmu demokratycznego zostały zebrane w uporządkowaną doktrynę zawartą w Deklaracji O celach i zadaniach socjalizmu demokratycznego, przyjętej w 1951 roku przez I Kongres Międzynarodówki Socjalistycznej. Uzupełniana kolejnymi dokumentami ideowymi socjaldemokracji, określa ona stosunek doktryny socjalizmu demokratycznego do marksizmu i praktyki państw socjalistycznych oraz treści idei aprobowanych przez międzynarodowy ruch socjaldemokratyczny.

Deklaracja nie zaprzecza, że socjalizm demokratyczny wyrastał m.in. z marksistowskiego podłoża ideologicznego. "Bez względu na to, czy socjaliści wywodzą swe przekonania z wyników marksistowskiej lub innej analizy społecznej, czy też zasad religijnych lub humanitarnych - stwierdza Deklaracja - wszyscy oni zmierzają do wspólnego celu: do ustroju sprawiedliwości społecznej, dobrobytu, wolności i pokoju". Zachowując wiele marksistowskich treści i inspiracji, oczywiście socjalizm demokratyczny odrzucił bez wahania marksistowskie dogmaty o dominującej roli proletariatu, przodującej misji jego partii, walce klasowej i konieczności rewolucji. Wbrew ideologii marksistowskiego komunizmu, podkreślił pozytywną rolę chrześcijaństwa w rozwoju idei socjalistycznych. Skłaniając się ku równouprawnieniu wierzących i niewierzących, dość skrupulatnie rozgranicza sprawy religii od spraw świeckich. Wiążąc treści chrześcijańskie z treściami świeckiego humanitaryzmu, nadaje socjalizmowi demokratycznemu charakter socjalizmu etycznego.

Znacznie ostrzej wypadła natomiast w świetle socjalizmu demokratycznego ocena praktyki państw socjalistycznych. Przede wszystkim na gruncie socjalizmu demokratycznego socjalizm nie jawi się jako nowa formacja społeczno-ekonomiczna, jak utrzymywali marksiści, lecz jedna z form ustroju politycznego o wyraźnych skłonnościach autorytarnych, jeśli nie wręcz totalitarnych. Nie wchodząc w zbędne tutaj szczegóły, można ogólnie stwierdzić, że odrzucony przez socjalizm demokratyczny totalitaryzm praktyki państw socjalistycznych został w nim zastąpiony przez totalną jej krytykę.

Treści socjalizmu demokratycznego, aprobowane przez międzynarodowy ruch socjaldemokratyczny, wyrażone zostały w ideach demokracji politycznej, demokracji gospodarczej, demokracji społecznej i demokracji międzynarodowej.

Idea demokracji politycznej obejmuje zespół środków i metod działania mających na celu urzeczywistnienie socjalizmu poprzez ustrojowe reformowanie kapitalizmu. Te środki i metody zostały zaczerpnięte w ich istocie spośród wiodących idei liberalizmu - wolności jednostki, jej ochrony przed samowolą państwa przy po-mocy rozbudowanego katalogu praw obywatelskich jak wolność myśli, słowa, nauki, stowarzyszeń, strajku, wierzeń religijnych. Zasada demokracji w warunkach społeczeństwa pluralistycznego miałaby być realizowana za pośrednictwem wyborów przedstawicielstwa społeczeństwa za pomocą systemu wielopartyjnego, przeprowadzanych w sposób tajny, równy, powszechny i wolny. Rządy sprawowane w imieniu większości społeczeństwa miałyby polegać na jednoczesnym poszanowaniu praw wszelakich mniejszości. Mniejszości etniczne miałyby się cieszyć autonomią kulturową. Prawo do opozycji politycznej miałoby być szanowane przez system niezawisłego sądownictwa.

Idea demokracji gospodarczej polega na reformowaniu kapitalizmu w taki ustrój, który "kierować się będzie potrzebami ogółu, a nie zyskiem jednostki". Podstawowym celem gospodarczym socjalizmu - według założeń socjalizmu demokratycznego - powinno być pełne zatrudnienie, wzrost produkcji, stałe podnoszenie dobrobytu oraz sprawiedliwy podział dochodów i majątku. W swych celach doktryna socjalizmu demokratycznego jest zbieżna z założeniami liberalizmu socjalnego, szczególnie doktryną państwa dobrobytu.

Warunkiem istnienia demokracji gospodarczej miałaby być ekonomika mieszana, oparta na współistnieniu własności państwowej, własności grupowej i własności prywatnej. Wszystkim tym formom własności przyświecałoby nadawanie im prospołecznego charakteru, szczególnie własności prywatnej, co najtrudniejsze, poprzez np. podatki, dotacje, fundacje etc. W rolnictwie zaleca się własność prywatną ziemi uprawnej. Główne regulatory funkcjonowania gospodarki winny mieć również charakter mieszany, polegający na łączeniu zasad wolnego rynku z zasadami planowania gospodarczego, unikającego jednak jak przysłowiowego ognia autorytaryzmu i totalitaryzmu.

W trakcie swego rozwoju doktryna socjalizmu demokratycznego została wzbogacona o postulaty społecznej kontroli funkcjonowania gospodarki i współudziału pracujących w zarządzaniu sprawami gospodarczymi. Najwyraźniej postulaty te objawiły się w Niemczech i Austrii, przybierając postać koncepcji współdecydowania (Mitbestimmung). Pod względem swego zasięgu współdecydowanie miałoby się rozciągać na wszystkie formy własności znane ekonomice mieszanej. Współdecydowanie, a właściwie współgospodarowanie ogólnospołeczne, miałoby dotyczyć własności państwowej. Współgospodarowanie w skali przedsiębiorstwa lub zakładu obejmowałoby własność grupową. Współgospodarowanie własnością prywatną przebiegałoby za pomocą odpowiedniej polityki fiskalnej.

Idea demokracji społecznej nawiązuje do katalogów ogólnoludzkich praw socjalnych jednostki. W szczególności podkreśla doniosłość znaczenia prawa do: pracy, wykształcenia, wypoczynku, opieki lekarskiej, "dachu nad głową", zabezpieczenia na wypadek bezrobocia i na starość. Nadto "socjalizm demokratyczny walczy o zniesienie prawnej, społecznej, gospodarczej i politycznej nierówności między mężczyzną i kobietą, między warstwami społecznymi, między miastem a wsią - między różnymi rejonami świata i między rasami".

Idea demokracji międzynarodowej jest kolejnym składnikiem socjalizmu demokratycznego. Z jednej strony wzywa do porzucenia wszelkich form zniewolenia jednych narodów przez inne, z drugiej zaś strony postuluje pozostawienie im swobody rozwoju w warunkach utrwalenia pokoju i bezpieczeństwa powszechnego w świecie. Wyraża aprobatę dla treści Karty Narodów Zjednoczonych, boleje nad trudnościami wprowadzania jej do życia politycznego, gospodarczego i społecznego. Zawiera apologię wolności jako warunku rozwoju jednostek ludzkich i złożonych z nich narodów i ras. Idea demokracji międzynarodowej wywarła znaczy wpływ na poprawę stosunków międzynarodowych w świecie, szczególnie po przezwyciężeniu destruktywnych skutków zimnej wojny i przeprowadzeniu procesów dekolonizacji.

W praktyce politycznej trudno byłoby mówić o jednolitej doktrynie socjalizmu demokratycznego. Występuje tyle jej odmian programowych, ile działa partii socjaldemokratycznych. Niemniej, wszystkie programy partii socjaldemokratycznych opierają się na założeniach tzw. socjalizmu otwartego, uzasadniającego pełną swobodę poszukiwania możliwie najlepszych dróg do socjalizmu w warunkach kapitalizmu. Umiarkowany radykalizm ideologów socjaldemokratyzmu z okresu powojennego ustępuje z czasem miejsca koncepcjom zbliżonym do liberalizmu demokratycznego i liberalizmu socjalnego opartych m.in. na ograniczonym interwencjonizmie państwowym w sprawy prywatnego kapitału. Zdaniem socjaldemokratów, rozbudowany system politycznego oddziaływania pracujących, szczególnie robotników, na kapitalistów miałby zapewniać sprawiedliwość społeczną.

Źródło: R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Zakamycze 2005.