Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Socjalizm PDF Print Email
S

Nazwa "socjalizm" pochodzi od łacińskich słów: sociare oznaczającego łączenie ludzi, socialis podkreślającego ich społeczny charakter i societas ukazującego powstałe w ten sposób społeczeństwo.

Łączenie ludzi w większe lub mniejsze zespoły może wynikać z motywów bardziej emocjonalnych bądź bardziej racjonalnych. Gdy o powstawaniu społeczności decydują głównie emocje, jako spontaniczny czynnik nieformalny, mówimy o koleżeństwie, towarzystwie, bractwie, stowarzyszeniu etc., wespół stanowiących społeczeństwo. Natomiast gdy za przyczynę utworzenia społeczeństwa przyjmowany jest racjonalny namysł - pojawia się idea umowy społecznej jako czynnik sformalizowany, kojarzony z prawem naturalnym. Idea umowy społecznej o utworzenie społeczeństwa odróżniana jest od umowy społecznej o utworzenie państwa, podobnie jak idea rewolucji społecznej od idei rewolucji politycznej. Chodzi o podkreślenie dość zasadniczych różnic między bardziej istotnymi dla socjalizmu więziami społecznymi, a mniej dlań istotnymi więziami politycznymi.

Różne mutacje treściowe i leksykalne nazwy "socjalizm", wyrażającej nieformalne i formalne więzi społeczne, przewijają się zapewne od czasów jej powstania. Ograniczając nader rozległe zakresy tej nazwy do zagadnień myśli politycznej, wykorzystujemy ją dla oznaczenia ideologii socjalizmu krzewionej przez ruchy socjali-styczne w celu osiągnięcia ustroju społecznego zwanego socjalizmem.

Podobnie jak w przypadku innych ideologii, same treści poszczególnych idei tworzących ideologię socjalizmu rozwijały się znacznie wcześniej niż pojawiła się obejmująca ją nazwa "socjalizm". O zasługę najwcześniejszego zastosowania nazwy "socjalizm" dla oznaczenia ideologii socjalizmu konkurują ze sobą myśl włoska, brytyjska i francuska. Autorzy włoscy utrzymują, że stało się to już w 1803 roku dzięki włoskiemu zakonnikowi Giacomo Guliani, który w swej pracy Antysocjalizm odrzucony rozpowszechnił nazwę socialismo w Europie. Autorzy brytyjscy wskazują, że zasługa ta winna przypadać angielskim zwolennikom pomysłów Roberta Owena, posługującym się nazwą socialism od 1827 roku na łamach czasopisma The Cooperative Magazine and Monthly Herald. Wreszcie autorzy francuscy wiążą najwcześniejsze zastosowanie czasownika socialiser z nazwiskiem Pierre Leroux, francuskiego krzewiciela poglądów Saint-Simona, który posłużył się nią w 1831 roku w czasopiśmie Le Globe.

Oryginalna odrębność najgłębszego sensu pojęcia "socjalizm" rysuje się wyraźnie w przeciwstawności ideologii socjalizmu do ideologii liberalizmu i jej powiązaniach z ideologią komunizmu.

Ideologia socjalizmu wyrosła z gwałtownego sprzeciwu wobec indywidualizmu uznawanego za kluczową ideę liberalizmu, ocenionego jako źródło egoizmu, chciwości, agresji, konfliktów prowadzących w rezultacie do dezintegracji społeczeństwa. Idei indywidualizmu socjalizm przeciwstawił ideę kolektywizmu - zrzeszania jednostek ludzkich kierowanych altruizmem, dobroczynnością, łagodnością w zintegrowane społeczeństwo. Liberalizm przyznał suwerenność jednostce ludzkiej, socjalizm zaś całemu społeczeństwu. Liberalizm uznał za wartość interes jednostki, socjalizm zaś upatrywał wartość w interesie całego społeczeństwa. Mimo że zarówno liberalizm, jak i socjalizm manifestują swoje związki z ideami suwerenności ludu i demokracji, pierwszy poprzestaje na deklaracjach formalnych, drugi zabiega o faktyczne ich występowanie. Obie ideologie przejawiają nieufność do czynników politycznych; liberalizm polega na samodzielności jednostki, socjalizm na więziach społecznych. Wśród socjalistycznych postulatów dominuje zwykle to, co prospołeczne: wola społeczna, władza społeczna, demokracja społeczna, własność społeczna, dobrobyt społeczny, sprawiedliwość społeczna, medycyna społeczna, ubezpieczenia społeczne etc.

Tak jak liberalizm był najpierw antyfeudalną, a następnie an-tysocjalistyczną ideologią prokapitalistyczną, tak socjalizm pozostaje w zasadzie antykapitalistyczną ideologią prosocjalistyczną.

Antykapitalistyczny w zasadzie charakter ideologii socjalizmu nie może zacierać bardziej złożonych związków kapitalizmu z socjalizmem, zwłaszcza w sferze ekonomicznej. Otóż zarówno kapitalizm, jak i socjalizm podkreśliły swoje ścisłe powiązania między pracą i własnością, tyle że ten pierwszy między pracą jednostki i własnością prywatną, zaś ten drugi między pracą kolektywną i własnością społeczną. W ten sposób odcięły się od tych ideologii, które nie szanując takich powiązań jak neokonserwatyzm, usiłują uzasadniać własność w oparciu o inne racje, np. dziedziczenie, arystokratyzm, władzę polityczną. Należy podkreślić, że współistnienie socjalizmu z kapitalizmem osłabiło jego sprzeciw wobec kapitalizmu, np. idei wolnego rynku. Koncepcja socjalizmu rynkowego uznała nawet tę ideę za możliwą do pogodzenia z socjalizmem.

Tak jak idea indywidualizmu przeciwstawia ideologię socjalizmu ideologii liberalizmu, tak idea kolektywizmu wiąże ideologię socjalizmu z ideologią komunizmu, uznającą za swój cel wspólnotę własności, pracy, podziału i produkcji.

Losy idei kolektywizmu, w historycznych powiązaniach ideologii socjalizmu z ideologią komunizmu, były zmienne, ale można zauważyć pewne prawidłowości: chronologiczne i treściowe. Chronologicznie zalążki komunizmu, zwane prymitywnym komunizmem konsumpcyjnym, pojawiły się wcześniej niż zalążki socjalizmu od swych prapoczątków pretendującego do większej dojrzałości. Pod względem treści natomiast komunizm od swych prapoczątków objawiał wyższe natężenie prospołeczne niż socjalizm, niejako socjalistyczną pełnię, gdy domagał się pełnego kolektywizmu wspólnoty własności, pracy, podziału i konsumpcji. Socjalizm zadowala się już częściowym kolektywizmem na poziomie zrzeszenia, prospołeczną treścią w którejkolwiek z tych sfer, zyskującą przewagę nad treściami aspołecznymi czy też wręcz antyspołecznymi. Ze względu jednak na to, że zarówno komunizm, jak i socjalizm łączy aprobata tego, co społeczne, rozróżnia się socjalizm w sensie szerszym i sensie węższym. Socjalizm w tym pierwszym sensie obejmuje komunizm i socjalizm w sensie węższym. Socjalizm w tym drugim sensie to wyłącznie socjalizm, a więc z wykluczeniem komunizmu. Rozróżnienie to, ukształtowane najwyraźniej w marksizmie, odegrało decydującą rolę przy uzyskiwaniu odrębności ideologicznej z jednej strony przez ideologię socjalizmu, z drugiej zaś strony ideologię komunizmu.

Powiązanie ideologii socjalizmu z ideologią komunizmu nie wyczerpuje wszystkich ich relacji, toteż należy ukazywać również liczne istniejące między nimi różnice. Właśnie te różnice uzasadniają odrębne ujmowanie obu ideologii. Jednocześnie należy pamiętać, że każde zbyt kategoryczne stwierdzenie o związkach socjalizmu z komunizmem może być błędne. W szczególności błędny byłby pogląd utrzymujący, że wszyscy socjaliści są kolektywistami, jak również pogląd zaprzeczający związkom komunizmu z socjalizmem, aczkolwiek zmiennym historycznie.

Najwyraźniej rysuje się różnica między komunizmem a socjalizmem w ich stosunku do kapitalizmu. Komuniści potępiają kapitalizm totalnie i na ogół, chociaż nie zawsze, dążą do jego obalenia na drodze gwałtownego, jednorazowego rewolucyjnego zrywu zbrojnego proletariatu. Socjaliści natomiast zmierzają do prosocjalistycznych przeobrażeń kapitalizmu na drodze ewolucyjnej, reformistycznej, w ramach legalnych procedur konstytucyjnych.

Komuniści po przejęciu władzy pragnęliby ją utrzymywać na trwałe, a przynajmniej do czasu osiągnięcia w pełni ustroju komunistycznego. Socjaliści opierają swoją władzę na wynikach demokratycznych wyborów. Komuniści przyznają przywództwo polityczne zawodowym rewolucjonistom kierującym partiami komunistycznymi w imieniu proletariatu. Socjaliści akceptują demokratyczne mechanizmy władzy reprezentującej większość społeczeństwa. Komuniści patrzą na politykę poprzez pryzmat walki klasowej, gdy socjaliści pojmują ją w kategoriach konkurencji partyjnej, której rezultaty realizuje większość parlamentarna. Komuniści chętnie sięgają do dyktatury, podczas gdy socjaliści posługują się wyłącznie środkami legalnymi.

W sferze ekonomicznej różnice między komunizmem a socjalizmem są również nader wyraźne. Komuniści uznają kapitalistyczną własność prywatną za coś zbliżonego do kradzieży, toteż nie wahają się przed przymusowym wywłaszczeniem kapitalistów bez żadnej rekompensaty. Opowiadają się za nacjonalizacją wszystkich środków produkcji jako warunkiem komunistycznej dystrybucji i konsumpcji. Socjaliści zmierzają do stopniowego budowania własności społecznej w różny sposób, również wywłaszczeń kapitalistów, jeśli to konieczne, ale za właściwą rekompensatą. W procesach nacjonalizacji środków produkcji biorą pod uwagę różne względy: osobiste, socjalne, gospodarcze i polityczne. W uzasadnionych sytuacjach nie wahają się wprowadzać gospodarki mieszanej polegającej na łączeniu tego, co kapitalistyczne z tym, co socjalistyczne.

Rozważania o relacjach ideologii socjalizmu z ideologią liberalizmu i ideologią komunizmu mogłyby sugerować, że istnieje jedna i jednolita ideologia socjalistyczna. Otóż pogląd taki byłby nieprawdziwy. W myśli i praktyce ukształtowało się wiele socjalizmów wyodrębnianych w oparciu o różne kryteria.

Najwcześniej zaznaczyła się różnica między socjalizmem utopijnym a socjalizmem naukowym. Socjalizmem utopijnym nazywana jest prehistoria ideologii socjalistycznej, jako nierealnych koncepcji w czasie ich powstawania, datowana od XVI do XIX wieku. Marks i Engels w Manifeście Komunistycznym nazywali go socjalizmem krytyczno-utopijnym. Socjalizm naukowy, zawdzięczający swoją nazwę Prudhonowi, to koncepcja socjalizmu sformułowana przez Marksa i Engelsa, pretendująca do naukowości. Soq'ałizm utopijny, ze swoją bezradnością w zakresie sposobów osiągnięcia idealnego ustroju społecznego, miał faktycznie charakter socjalizmu reformistycznego, w przeciwieństwie do socjalizmu naukowego o wyraźnych cechach socjalizmu rewolucyjnego.

Następnie, podczas sporu marksistów z reformistami, wyłonił się dwupodział socjalizmu na socjalizm teoretyczny - "z katedry" akademickiej i socjalizm praktyczny, możliwy do realizowania, znacznie później w państwach socjalistycznych znany jako socjalizm realny.

Z uwagi na główny podmiot przeobrażeń socjalistycznych - państwo lub samorząd - rozróżniono socjalizm państwowy, zwany też socjalizmem etatystycznym i socjalizm samorządowy określany również mianem socjalizmu wspólnotowego. Socjalizm państwowy łatwo nabierał cech socjalizmu autorytarnego, w przeciwieństwie do samorządowego socjalizmu wolnościowego. Gdy ten pierwszy to socjalizm kolektywistyczny wymuszany przez państwo, ten drugi to bardziej spontaniczny socjalizm demokratyczny. Socjalizm demokratyczny to jednocześnie w swej wymowie politycznej ocjalizm pluralistyczny, natomiast kolektywistyczny to politycznie socjalizm monopolistyczny. Z podziałem tym wiązane jest niekiedy rozróżnienie socjalizmu agrarnego i socjalizmu przemysłowego (robotniczego).

Przenikanie ocen etycznych do myśli socjalistycznej - kryteriów dobra i zła, stworzyło kryterium dla rozróżniania socjalizmu etycznego od socjalizmu nieetycznego. Na ogół socjalizmy - reformistyczny, teoretyczny, samorządowy, wspólnotowy, wolnościowy, demokratyczny i pluralistyczny, cieszą się opinią socjalizmu etycznego, podczas gdy ich konceptualne kontrpropozycje zaliczane są do socjalizmu nieetycznego. Z socjalizmem etycznym kojarzono, głównie w literaturze pięknej, socjalizm romantyczny. Z dwupodziałem tym wiąże się podział socjalizmów na socjalizm chrześcijański, będący w istocie religijną wersją socjalizmu etycznego i socjalizm świecki, niekiedy tożsamy z socjalizmem nieetycznym.

Wielość rodzajów socjalizmu mogłaby być pomnożona przez możliwość tworzenia hybryd socjalizmu, czyli łączenia cech wspomnianych rodzajów socjalizmu.

Wczesną hybrydą socjalizmu był socjalizm agrarny z połowy XIX wieku. Socjalizm agrarny rozwijali rewolucyjni demokraci rosyjscy i polscy. Postulowali stworzenie ustroju socjalistycznego z pominięciem ustroju kapitalistycznego. Przejście od feudalizmu do socjalizmu miałoby się dokonać na drodze rewolucji agrarnej, dokonanej przez chłopstwo jako siłę rewolucyjną.

Najwięcej zamieszania wprowadziła hybryda socjalizmu zwana socjalizmem narodowym - nazizmem. Władza polityczna nazizmu zawsze miała na tyle totalitarny charakter, że zaprzeczała jakimkolwiek treściom socjalistycznym, toteż szybko zyskała jednoznaczną nazwę faszyzmu. Pozostawała jednak otwarta kwestia charakteru ekonomiki nazistowskiej - kapitalistycznego czy też socjalistycznego. Na jej kapitalistyczny charakter wskazywało utrzymywanie przez faszyzm zasady prywatnej własności środków produkcji. Natomiast skrajnie interwencjonistyczna polityka ekonomiczna państwa nazistowskiego przypominała do złudzenia modelowe wyobrażenia ekonomiki państwa socjalistycznego. Kwestia ta pozostaje nadal przedmiotem sporu badaczy nazizmu.

Niewątpliwie hybrydą socjalizmu stała się również koncepcja socjalizmu rynkowego, lansowana w niektórych państwach jeszcze przed załamaniem się modelowego systemu państw socjalistycznych. Hybryda ta przejawia się w łączeniu, niekiedy w zaskakująco skuteczny sposób (np. Chiny), autorytarnych w zasadzie socjalistycznych struktur politycznych ze zdecydowanie liberalnymi, kapitalistycznymi zasadami wolnego rynku.

Dla naszych potrzeb najbardziej przydatny jest podział socjalizmów w przekroju krajowym łączonym z przekrojem podmiotowym (np. socjalizm fabiański, socjalizm ricardiański) i przedmiotowym (np. socjalizm kolektywistyczny, socjalizm demokratyczny).

Omawiać będziemy przeto różne odmiany socjalizmu na przykładzie socjalizmu brytyjskiego, francuskiego, niemieckiego, amerykańskiego, polskiego, afrykańskiego.

Źródła i ewolucja socjalizmu

Niełatwo dokładnie określić, kiedy pojawiły się początki idei socjalizmu. Panuje jednak zgodne przekonanie, że były to czasy odległe. Przy ukazywaniu źródeł i ewolucji socjalizmu przydatne jest odróżnianie prehistorii idei socjalizmu, socjalizmu utopijnego od źródeł i ewolucji dojrzałej ideologii socjalizmu nowoczesnego. Trudności pogłębia fakt, że od swej prehistorii aż do pierwszych faz ewolucji ideologii socjalizmu, socjalizm splatał się z ideami i ideologią komunizmu.

Prehistoria idei socjalizmu wiązana jest z prehistorią idei komunizmu. Jedni dostrzegają je w idealnej republice Platona, inni w treściach Starego i Nowego Testamentu, pierwszych wspólnotach chrześcijańskich, jeszcze inni w licznych średniowiecznych ideach, sektach i ruchach broniących czystości moralnej i skromności materialnej chrześcijaństwa. Emile Durkheim (1858-1917), twórca francuskiej szkoły socjologicznej i wybitny znawca historii socjalizmu, w pracy Socjalizm i Saint-Simon dowodził, że komunizm jest starszą, ale bardziej prymitywną formą myśli niż socjalizm. Znajdując treści komunistyczne we wspólnotach wczesnochrześcijańskich zauważył, że pierwsi komuniści troszczyli się głównie o wspólnotę równościowej konsumpcji. Później rozwijający swoje koncepcje socjaliści podkreślili społeczne znaczenie produkcji jako tego, co warunkuje konsumpcję.

Socjalizm utopijny, podobnie jak prehistoria idei socjalizmu, również jest łączony z początkami komunizmu utopijnego, spektakularnie zaznaczonymi pomysłami Tomasza Morusa. Pozostając w kręgu myśli brytyjskiej, nie należy zapominać o ciekawych pomysłach socjalistycznych i komunistycznych, które sformułowali levellerzy i diggerzy - zrównywacze i kopacze - podczas rewolucji angielskiej. Kulminacja rozwoju socjalizmu i komunizmu utopijnego przypadnie jednak na stulecie następne - wiek XVIII, dzięki grupie myślicieli brytyjskich i francuskich.

Socjaliści skupili się wokół utopijnej wówczas idei społecznej własności środków produkcji; komuniści domagali się czegoś znacznie bardziej utopijnego - wspólnoty produkcji, podziału i konsumpcji opartej na zasadzie równości. W przeciwieństwie do myśli realistycznej, socjalistyczna i komunistyczna myśl utopijna objęła wszelkie koncepcje społeczne zawieszone w nieokreślonym czasie albo skierowane w również nieokreśloną bliżej przyszłość, niemające szans realizacji wtedy i tam, kiedy i gdzie powstały. Wartościowanie myśli utopijnej z punktu widzenia realizmu nie powinno prowadzić do niezbyt uzasadnionej jej deprecjacji, wynikającej z przekonania o nikłej wartości praktycznej nierealistycznych rozważań dzisiaj, które być może, co jednak niepewne, ziszczą się dopiero jutro.

Nowoczesna ideologia socjalizmu dojrzałego jest owocem dwóch rewolucji - politycznej rewolucji francuskiej z 1789 roku i rewolucji przemysłowej. Dojrzałość ideologii socjalizmu, w przeciwieństwie do socjalizmu utopijnego i komunizmu utopijnego, objawiła się poprzez poszukiwanie realnych środków jego realizacji upatrywanych w ruchach robotniczych.


Rewolucja francuska okazała się jedynie rewolucją polityczną dla stanu najniższego - nieposiadającego proletariatu. Likwidacja przywilejów feudalnych była triumfem burżuazji, ale nie przyniosła najmniejszej chociażby poprawy warunków bytu proletariatu. Obietnica powszechnej równości dla proletariatu zatrzymała się na poziomie politycznej równości formalnej, nie zbliżając się nawet do poziomu ekonomicznej równości realnej. Dla najuboższych warstw społeczeństwa francuskiego rewolucja 1789 roku była jedynie rewolucją polityczną, a nie oczekiwaną również przez nie rewolucją socjalną. Ograniczoność rewolucji francuskiej stanie się płodnym źródłem rozwoju nowoczesnej ideologii socjalizmu.

Rewolucja przemysłowa, która już trwała podczas rewolucji francuskiej, obnażała całą jej ograniczoność. Skutki jednej i drugiej kojarzyły nie tylko intelektualne elity i nie tylko intelektualnej Europy. Rewolucja przemysłowa przyspieszyła rozwój proletariatu, skoncentrowała proletariacką nędzę w miastach, zrodziła konflikty proletariatu z kapitalistami, skłoniła proletariat do tworzenia organizacji robotniczych kierujących ruchami robotniczymi.

Rozczarowania proletariatu skutkami obu rewolucji wyrażały się jego trudnościami socjalnymi; trudności socjalne proletariatu stały się potężnym motorem rozwoju nowoczesnej ideologii socjalizmu. Źródło tych trudności upatrywał proletariat w kapitalizmie, który stał się przedmiotem niesłabnącej krytyki przez ideologię socjalistyczną, wytykającą mu różnorodne nadużycia, nieuzasadnione nierówności i jaskrawe niesprawiedliwości.

Początki ewolucji ideologii socjalizmu nowoczesnego wiążą się niewątpliwie z nazwiskami Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, którzy pragnęli mu nadać kształt socjalizmu naukowego. Oceniając krytycznie wcześniejsze utopie oraz skutki rewolucji francuskiej i rewolucji przemysłowej, starali się oddzielić od siebie to, co utopijne od tego, co realne, a to, co komunistyczne od tego, co socjalistyczne. Realne siły, zdolne do realizacji myśli wyrażającej interesy proletariatu, dostrzegli w samym zorganizowanym proletariacie. Zmierzając do odróżnienia komunizmu od socjalizmu, Marks, w swych najwcześniejszych pismach, pozostając pod wpływami antropologii Lewisa Morgana (1818-1881), określał komunizm jako prymitywną formę socjalizmu. W Manifeście Komunistycznym, wespół z Engelsem, komunizm rewolucyjny uznali już za coś doskonalszego od socjalizmu utopijnego. Od tego mniej więcej czasu wzrastała antypatia klasyków marksizmu do treści pojęcia "socjalizm", któremu przypisywali w coraz wyższym stopniu cechy ideologii zbyt łagodnej, ugodowej, reformistycznej, aklasowej, w gruncie rzeczy proburżuazyjnej. Posługiwali się nią nie dla określenia własnego ideału, lecz jedynie dla określenia niższej, przejściowej fazy rozwoju przyszłego społeczeństwa socjalistycznego, która doprowadzi do fazy wyższej i ostatecznej - społeczeństwa komunistycznego.

Rozmyślaniom ideologów socjalizmu i komunizmu towarzyszyły ostre spory ideologiczne wpływające na kierunki organizacyjnego rozwoju krajowych i międzynarodowych ruchów robotniczych. Najpierw spór dotyczył poszukiwania najskuteczniejszej drogi od kapitalizmu do socjalizmu. Marks i Engels oraz ich zwolennicy - marksiści upatrywali taką drogę w rewolucji, podczas gdy oponenci - reformiści wiązali socjalistyczne nadzieje z drogą reform. Ci drudzy, z uwagi na stosunek ich koncepcji do marksizmu, zostali określeni rewizjonistami, a same te koncepcje określono mianem rewizjonizmu.

Organizacyjnym wyrazem sporu marksizmu z reformizmem były międzynarodówki. I Międzynarodówka (1864-1876), właściwie Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, pozostawała pod przewagą rewolucjonistycznych koncepcji Marksa i Engelsa.

II Międzynarodówka (1889-1914) zapisała się m.in. ostatecznym rozłamem międzynarodowego ruchu robotniczego na nurt rewolucyjny i reformistyczny. Centrum nurtu reformistycznego i jednocześnie socjalistycznego pozostało w bardziej uprzemysłowionych krajach Zachodu Europy - Niemczech, Wielkiej Brytanii i Francji, natomiast po rewolucji bolszewickiej 1917 roku głównym ośrodkiem nurtu rewolucyjnego i jednocześnie komunistycznego stała się zapóźniona w rozwoju gospodarczym Rosja. Później linię myśli socjalistycznej kontynuowała Międzynarodowa Wspólnota Pracy Partii Socjalistycznych (1921), połączona w 1923 roku z Socjalistyczną Międzynarodówką Robotniczą; w 1951 roku przekształcona w Międzynarodówkę Socjalistyczną.

Linia myśli komunistycznej była głównie reprezentowana przez III Międzynarodówkę (1919-1943), znaną również jako Międzynarodówka Komunistyczna albo Komintern, kierowaną przez Lenina i następnie Stalina.

Komunista Lew Trocki, w rezultacie ostrego sporu z komunistą Józefem Stalinem, utworzył w 1938 roku IV Międzynarodówkę, ale nie odegrała ona większej roli. Nurt reformistyczny stał się więc ostoją ideologii socjalistycznej zwanej socjalizmem demokratycznym, zaś nurt rewolucyjny ożywiał meandry ideologii komunizmu. Oba te nurty, podobnie jak obie ideologie, charakteryzuje duże zróżnicowanie wewnętrzne.

Wiele uwagi badaczy dziejów myśli politycznej zaprząta poszukiwanie przyczyn ostatecznego rozdzielenia się powiązanych ze sobą wcześniej ideologii socjalizmu i komunizmu. Mniejszość badaczy upatruje je w wizjonerskich umysłowościach głównych ideologów socjalizmu i komunizmu, pociągających za sobą masy w odmiennych kierunkach. Większość jednak badaczy skłania się do hipotezy o uwarunkowaniach ewolucji ideologii socjalizmu i komunizmu czynnikami uprzemysłowienia i tradycji liberalizmu. Zgodnie z tą hipotezą, ideologia socjalizmu mogła się rozwinąć i przybrać treści socjalizmu demokratycznego jedynie w krajach, które przeszły już przez rewolucję przemysłową. Rosja nie przeszła jeszcze przez taką rewolucję, toteż mogła ochoczo przejąć ideologię komunizmu, upatrując w niej naiwnie szansę nie tylko szybkiego zrównania się w poziomie rozwoju z krajami uprzemysłowionymi, ale nawet ich prześcignięcia. W krajach uprzemysłowionych o powodzeniu ideologii socjalizmu miał nadto decydować czynnik rodzimej tradycji liberalizmu. Tam, gdzie tej tradycji zabrakło, ideologia socjalizmu mogła się łatwo zbratać z autorytaryzmem, jak np. w Hiszpanii, Portugalii, Brazylii, lub totalitaryzmem, jak zwłaszcza w Niemczech i Japonii.

Formułując ogólne obserwacje na temat ostatecznego wyodrębnienia się ideologii socjalizmu należy podkreślić, że najbardziej wyrazistą cezurę zakreśliły tutaj wydarzenia rewolucji bolszewickiej w Rosji. Odtąd, w oparciu o jej skutki, ideowi komuniści traktują socjalizm instrumentalnie jako środek do ostatecznego celu - komunizmu. Natomiast ideowi socjaliści ukazują pogłębiającą się przepaść nie tylko między socjalizmem realnym a utopijnym nadal komunizmem, ale i między socjalizmem realnym a socjalizmem demokratycznym. Wydarzenia dziejowe znowu przesuną całą ideologię komunistyczną do świata utopii. Socjalizm realny, tam gdzie się ostanie, przejmie elementy socjalizmu demokratycznego. Przeobrażenie socjalizmu realnego przypomina zachowanie krnąbrnego dziecka w stosunku do ojca, które staje się mu coraz bardziej posłuszne w miarę dojrzewania.

Idee socjalizmu

Charakterystyka ogólna idei kreujących ideologię socjalizmu wymaga przezwyciężania znacznie większych trudności niż w przypadku liberalizmu i konserwatyzmu. Gdy bowiem treści poszczególnych idei liberalizmu i konserwatyzmu są dość jednoznaczne, treści idei socjalizmu wyróżniają się nadzwyczajną rozległością, z każdego niemal punktu widzenia, przypominającą różnobarwne spektrum rozciągające się od-do. Trafne jest przeto spostrzeżenie, że rozległa treść idei socjalizmu bardziej podkreśla tożsamość problemów i za-interesowań niż zgodność założeń i twierdzeń. Owa rozległość treści poszczególnych idei socjalizmu powoduje, że włączane doń założenia i twierdzenia często popadają we wzajemne sprzeczności. Wynika to zarówno z nadzwyczaj rozległej natury głównego przedmiotu zainteresowań socjalizmu - społeczeństwa, jak również braku jednego, autorytatywnego wykładu ideologii socjalizmu w rodzaju Manifestu Komunistycznego czy też Mein Kampf. Nie mając jednej "biblii", socjalizm upatruje większą wartość w krytykowaniu Biblii niż jej pisaniu.

Mimo wspomnianych trudności, dość łatwo można określić główne idee socjalizmu, ich powiązania i hierarchię. Na szczycie hierarchii idei socjalizmu trwa niezmiennie idea społeczeństwa, której podporządkowują się idee człowieka, gospodarki, prawa, państwa, równości, sprawiedliwości, wolności i zmiany.

Idea społeczeństwa, według ideologii socjalizmu, określa je nie jako luźne zbiory pozostających w izolacji jednostek, lecz najściślej powiązane ze sobą kolektywy - zrzeszenia od lokalnych poprzez ogólnokrajowe aż po ogólnoludzkie. Natura owych zrzeszeń, zwanych różnie - harmonią, mutualizmem, agraryzmem, industrializmem, socjalizmem - kształtowana jest naturą międzyludzkich więzi społecznych, ekonomicznych i politycznych. Im głębsze, silniejsze i liczniejsze więzi międzyludzkie, tym wyższy poziom uspołecznienia człowieka jako miara jego człowieczeństwa. Właściwa organizacja socjalistycznego społeczeństwa domaga się przyznania prymatu kwestiom socjalnym, rozwiązywanym skutecznie na zasadach odpowiedniej organizacji wytwórczości i podziału dóbr, przy pomocy, ale tylko wtedy, kiedy to niezbędne, środków politycznych. Kapitalizm jest zaprzeczeniem właściwej organizacji społeczeństwa, ponieważ obarczony strukturalnymi sprzecznościami nie jest w stanie rozwiązywać kwestii socjalnych, usuwać konfliktów w procesach wytwórczości i podziału dóbr, nie sięgać do środków opartych na konkurencji, hierarchii, walce i przemocy. Socjalizm przeciwstawia kapitalizmowi obietnicę zadowalającego rozwiązywania kwestii socjalnych, oparcia wytwórczości na zasadach dobrowolnej współpracy równych i wolnych jednostek, korzystających z wytworzonych dóbr przy zachowywaniu zasady sprawiedliwości społecznej. W przeciwieństwie do kapitalizmu, ideologia socjalizmu odrzuca wiarę w możliwość spontanicznego powstania zorganizowanego społeczeństwa, podkreślając konieczność aktywności organizacyjnej.

Idea człowieka, na gruncie ideologii socjalizmu, jest niejako refleksem idei społeczeństwa. Preferowana jest tutaj zdecydowanie, w przeciwieństwie do liberalizmu, nie indywidualistyczna (w sensie egocentryczna i egoistyczna), lecz kolektywistyczna (w sensie socjocentryczna i altruistyczna) koncepcja człowieka. Miarą poziomu człowieczeństwa jest stopień jego uspołecznienia zależny od głębi, siły i liczby więzi społecznych. W przypadku konfliktu interesu jednostki ludzkiej z interesem społecznym prymat zachowuje ten drugi. Ogólnie rzecz ujmując, jest to koncepcja optymistyczna, wyrażająca zaufanie do rozumu człowieka osadzonego w społeczeństwie, zdolnego do samorozwoju aż po granice doskonałości, równego z innymi ludźmi, bez względu na płeć, rasę, pochodzenie społeczne i inne cechy odnoszone do całej ludzkości. Ideę człowieka w myśli socjalistycznej wyróżnia więc prometeizm, racjonalizm, socjocentryzm, historyzm, egalitaryzm, perfekcjonizm i kosmopolityzm.

Idea gospodarki, w ideologii socjalizmu, ogarnia kompleks zagadnień związanych głównie z kontrolowaniem koncentracji bogactwa przez nieliczne jednostki w formie własności prywatnej i rozdzielaniem go między wszystkich członków społeczeństwa w formach własności społecznej - kolektywnej (np. spółdzielczej) i państwowej. W świetle myśli socjalistycznej formy własności warunkują nie tylko zasady wytwórczości, podziału, wymiany i konsumpcji dóbr, lecz również zmiany ustrojowe. Najwyższa, niekontrolowana koncentracja własności prywatnej należącej do nielicznych nastąpiła w kapitalizmie, toteż jest on obarczony wieloma sprzecznościami strukturalnymi, objawiającymi się wyzyskiem, nędzą, zniewoleniem, nierównością i niesprawiedliwością wobec pracujących, głównie robotników. Potępiając negatywne skutki kapitalizmu, ideologia socjalistyczna przeszła jednak ewolucję w zakresie proponowanej struktury własności w socjalizmie. Preferując zawsze formy własności społecznej, początkowo domagała się całkowitego zniesienia własności prywatnej. Później, przede wszystkim pod wpływem obserwacji mizernych rezultatów osiąganych przez gospodarkę krajów socjalizmu realnego, opartą na całkowitym uspołecznieniu środków produkcji, poprzestawała na ogół na postulatach jedynie przewagi własności społecznej nad własnością prywatną. Godząc się na częściową gospodarkę opartą na własności prywatnej socjalizm, w najnowszych jego mutacjach, zmuszony był też dopuścić kapitalistyczne zasady wolnego rynku.

Idea państwa, zgodnie z ideologią socjalizmu, jawi się jako szczególny rodzaj zła koniecznego; gdyby to było możliwe, socjaliści zrezygnowaliby całkowicie ze środków politycznych na rzecz środków społecznych. W każdym razie, w głównym nurcie myśli socjalistycznej państwo odgrywa co najwyżej rolę środka, któremu stawia się wysokie wymagania wyrażane ideą demokracji. Socjalistyczne państwo demokratyczne ma głównie na celu zaspokajanie potrzeb społeczeństwa poprzez odpowiednie oddziaływanie na gospodarkę. Również kapitalizm, jak utrzymuje to ideologia liberalizmu, pragnąłby opierać się na demokratycznych strukturach państwowych. W praktyce jednak zarówno kapitalizm, jak i socjalizm powiązały się z różnymi strukturami państwowymi. Kapitalizm powiązał się zarówno z autorytaryzmem (np. państwa faszystowskie, Korea Południowa, Singapur, jak i demokratyzmem (np. USA, Kanada. To samo można powiedzieć o socjalizmie powiązanym zarówno z reżimami autorytarnymi (np. ZSRR, Libia, Chiny, Kuba), jak i demokratycznymi (np. Egipt, Tanzania). Historycy twierdzą, że istniało więcej kapitalistycznych reżimów demokratycznych niż kapitalistycznych autorytarnych reżimów politycznych, i więcej autorytarnych reżimów socjalistycznych niż demokratycznych reżimów socjalistycznych. W konkluzji można stwierdzić, że ideologia i praktyka powiązały socjalizm z różnymi formami państwa - od demokratycznych aż po totalitarne.

Idea prawa, podobnie jak państwo, traktowana jest w ideologii socjalizmu jako środek do socjalistycznych celów. Powiązana jest w niej ściśle z ideą równości i ideą sprawiedliwości jako celami czy też wartościami społecznymi. Socjalizm podchodzi do prawa, podobnie jak do państwa, z rezerwą, toteż chętnie zastąpiłby je wyżej przezeń cenionymi normami moralnymi, znowu gdyby to było możliwe. Główną nadzieję na taką możliwość upatrując w socjalizacji człowieka, również prawu przypisuje odpowiednie związane z tym role. Socjalistyczne prawo, zmierzając do równości i sprawiedliwości, nadaje im jednoznaczny sens równości społecznej i sprawiedliwości społecznej. Sprawę upraszcza nieco fakt, że według ideologii socjalizmu sprawiedliwość społeczna jest tożsama z równością społeczną. Prawo socjalistyczne nie ma jeszcze ambicji osiągnięcia pełnej faktycznej równości społecznej, jako wyrazu sprawiedliwości społecznej, obiecuje to zrealizować ideologia komunistyczna. Prawo socjalistyczne poprzestaje na koncepcji sprawiedliwości opartej na zasadzie "każdemu według rezultatów jego pracy". Jest to więc koncepcja sprawiedliwości nie w pełni egalitarna. Egalitaryzm w pojmowaniu tej zasady znajduje uzasadnienie jedynie wtedy, kiedy za równą pracą postępuje równa płaca. Traktując podmioty sprawiedliwości jako pracujących, nie jest w stanie regulować problemów zdecydowanej większości społeczeństwa - niepracujących. Z tego względu musi być uzupełniana innymi zasadami sprawiedliwości, szczególnie różnie interpretowaną zasadą "każdemu według jego potrzeb".

Idea wolności, w ideologii socjalizmu, jest uwarunkowana ideami społeczeństwa, gospodarki, państwa i prawa. Skoro interes jednostki ustępuje interesowi społecznemu, ten drugi jawi się jako ograniczenie wolności jednostki. Skoro własność prywatna nie może uniknąć przymusu ekonomicznego, wolność polityczna jest czczą deklaracją do czasu zniesienia tego przymusu. Dopiero własność społeczna może stwarzać szanse realizacji wolności politycznej jako środka właściwego celu socjalizmu - wolności społecznej. Jedynie socjalistyczne państwo demokratyczne zmierza do ochrony wolności społecznej; autorytarne reżimy socjalistyczne mogą unicestwiać wszelką wolność. Prawo pojmowane na sposób egalitarny w jawny sposób kłóci się z wolnością. Egalitarne zasady sprawiedliwości godzą w wolność, ponieważ arbitralnym zrównywaniem ograniczają możliwość różnicowania osiągnięć. Z istoty swej wolność domaga się możliwości manifestowania przez jednostki ludzkie swych nierównych zdolności i pracowitości prowadzących do nader zróżnicowanych osiągnięć, co kłóci się z kolektywistycznym charakterem socjalizmu. Oczywiście ranga wolności w socjalizmie wzrasta w ślad za przejmowaniem przezeń elementów kapitalizmu, wyrażających się w indywidualistycznej koncepcji wolności, opisywanej przez ideologię liberalizmu.

Idea zmiany, uzgodniona z ideologią socjalizmu, dopuszcza szerokie spektrum dróg do socjalistycznego ustroju społecznego. Z jednej strony odrzuca spontaniczność właściwą liberalizmowi jako drogę odwodzącą od socjalizmu, z drugiej natomiast strony nie godzi się na komunistyczny dogmatyzm, upierający się jedynie przy drodze rewolucyjnej. Jakkolwiek stopniowe reformy społeczne, ekonomiczne i polityczne uznaje za najbardziej właściwą drogę, pragmatycznie przystaje również na inne drogi, jeśli okazywałyby się skuteczne. Wśród tych innych dróg można znaleźć wzorcowe sielskie wspólnoty i miejskie zrzeszenia, utrwalanie struktur agrarnych i wykorzystywanie osiągnięć industrialnych, poleganie na faktycznym dokonaniu i złudnej nierzadko agitacji, posługiwanie się przykładem i uciekanie się do abstrakcji. Należy jednak zaznaczyć, że ideologia socjalizmu współczesnego wyrzekła się drogi rewolucyjnej do ustroju socjalistycznego z bardziej pragmatycznych niż ideologicznych względów.

Źródło: R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Zakamycze 2005.