SALT II

Po wejściu w życie podstawowych dokumentów SALT I obie strony zgodnie z zawartymi w nich zobowiązaniami przystąpiły do rozpoczęcia SALT II. Szybko uzgodniono, że tym razem miejscem spotkań będzie Genewa. Ci sami negocjatorzy obu stron (W. Siemionow i G. Smith) rozpoczęli tam rozmowy (21 VII 1972 r.). Celem było przygotowanie stałego układu w sprawie ograniczenia strategicznych zbrojeń ofensywnych. Chociaż rozmowy te rozpoczęły się w dobrym klimacie stosunków dwustronnych i w lepszej sytuacji międzynarodowej (m.in. pod wpływem zaawansowania procesu normalizacyjnego w Europie), to jednak okazały się trudniejsze ze względu na bardziej złożoną treść negocjacji. W Stanach Zjednoczonych rozlegały się głosy, że ilościowe ograniczenia zbrojeń strategicznych w ramach SALT będą wyrównywane w tym kraju wyścigiem technologicznym w zakresie jakości broni (rakiety wielogłowicowe, większa siła niszczenia pocisków itp.). W tym kontekście między partnerami rozmów powstawały rozbieżności na tle odmiennego pojmowania formuły jednakowego bezpieczeństwa i równych korzyści obu stron.

Z powyższych względów nie mogło dojść, choć się spodziewano, do podpisania SALT II w czasie rewizyty Breżniewa w Waszyngtonie (18-25 VI 1973 r.). Zdołano przygotować tylko dwa dokumenty: 1) Podstawowe zasady rokowań w sprawie ograniczenia ofensywnych zbrojeń strategicznych (podpisane 21 VI 1973 r.); 2) Porozumienie w sprawie zapobiegania wojnie jądrowej (22 VI1973 r.). Pierwszy dokument zakładał możliwość przygotowania i podpisania porozumienia o pełniejszych środkach ograniczenia zbrojeń strategicznych w 1974 r. Zobowiązywał także obie strony do kierowania się w czasie rokowań zasadą równego bezpieczeństwa, równych korzyści oraz łączenia ilościowych i jakościowych aspektów ograniczeń.

Drugi dokument stanowił rozszerzenie porozumienia z 30 września 1971 r. ZSRR i USA oświadczały w nim, że ich celem jest wyeliminowanie niebezpieczeństwa użycia broni jądrowej i wybuchu wojny jądrowej nie tylko między nimi, lecz także między nimi a innymi państwami (art. I). Zobowiązywały się nie stosować siły lub groźby jej użycia w stosunkach wzajemnych, a także przeciwko sojusznikom drugiej strony (art. II). W razie powstania ryzyka wybuchu wojny jądrowej obie strony miały obowiązek podjęcia pilnych konsultacji i działań zapobiegawczych, zachowując możliwość informowania o nich ONZ i swoich sojuszników. Porozumienie to zostało zawarte na czas nieograniczony i weszło w życie w dniu podpisania.

Nie został również dotrzymany termin roku 1974 dla podpisania układu SALT II. Głównym hamulcem były amerykańskie opory w sprawie objęcia układem rakiet wielogłowicowych z samodzielnym naprowadzaniem (Multiple Independently targetable Reentry Vehicle - MIRV), ponieważ USA miały w nich początkowo przewagę. Ponadto Pentagon nie chciał się zgodzić na objęcie porozumieniem amerykańskiego systemu baz wysuniętych (wokół Związku Radzieckiego). Dlatego w czasie ponownej wizyty prezydenta Nixona w ZSRR (27 VI-3 VII 1974 r.) podpisano tylko trzy porozumienia częściowe: 1) Protokół do układu o ograniczeniu systemów obrony przeciwrakietowej (3 VII 1974 r.) do jednego dla każdego państwa oraz o możliwości przeniesienia istniejącego systemu na inne miejsce; 2) Układ o ograniczeniu podziemnych doświadczeń z bronią jądrową (3 VII 1974 r.) do mocy 150 KT (od 31 III 1976 r.), przy czym obie strony zadeklarowały, że będą zmierzać do zaprzestania wszelkich podziemnych doświadczeń z bronią jądrową; 3) Oświadczenie w sprawie niewykorzystywania środowiska naturalnego w celach wojskowych (3 VII 1974 r.), stanowiące próbę wskazania i zarazem zmniejszenia niebezpieczeństwa pojawienia się nowych sposobów prowadzenia wojny. Podpisano także dwa protokoły: w sprawie zamiany, demontażu lub zniszczenia strategicznych broni ofensywnych oraz w sprawie zasad regulujących takie postępowanie. Komunikat z wizyty był bardzo ostrożny, gdyż mówił o potrzebie opracowania stałego porozumienia w sprawie ograniczenia strategicznych zbrojeń ofensywnych przed upływem ważności porozumienia tymczasowego (tzn. do 3 X 1977 r.).

Skandal związany z zainstalowaniem (przy udziale funkcjonariuszy Białego Domu) podsłuchu w pomieszczeniach Partii Demokratycznej w Watergate, rezygnacja na tym tle R. Nixona z urzędu prezydenta i objęcie go przez Geralda Forda (9 VIII 1974 r.) zahamowały nieco rokowania SALT II, które wkrótce zostały jednak wznowione. Robocze spotkanie nowego prezydenta z Breżniewem we Wladywostoku (23-24 XI 1974 r.) potwierdziło wolę obu stron kontynuowania rozmów, a także zwiększania skali i tempa procesu polepszania stosunków między obydwoma państwami. Znalazło to wyraz w oświadczeniu w sprawie ograniczenia strategicznych zbrojeń ofensywnych (24 XI 1974 r.), w którym obaj politycy potwierdzili "zamiar zawarcia (w 1975 r.) nowego porozumienia o ograniczeniu strategicznych zbrojeń ofensywnych na okres do 1985 r.". Nowe porozumienie miało określić - jednakową dla obu stron - liczbę środków przenoszenia broni strategicznych, liczbę rakiet balistycznych i rakiet wielogłowicowych oraz możliwości redukcji zbrojeń strategicznych po 1985 r.

Następujące po tym spotkaniu rozmowy utrudniał spór o objęcie nowym porozumieniem rakiet samosterujących (Cruise Mis sile s), w których Stany Zjednoczone miały znowu przewagę. Do porozumienia w 1975 r. dojść nie mogło. Negatywny wpływ na rokowania wywarła też ostra kampania wyborów prezydenckich w USA w 1976 r. Zdołano jedynie (28 V 1976 r.) podpisać układ o ograniczeniu podziemnych wybuchów jądrowych dla celów pokojowych (co nastąpiło z opóźnieniem, gdyż układ ten miał wejść w życie wraz z układem z 3 VII 1974 r. od 31 marca 1976 r.). Układ zakazał wszelkich wybuchów powyżej 150 KT mocy, w tym także grupowych (o ile nie dadzą się oddzielnie zidentyfikować). W protokole do układu sprecyzowano zasady kontroli wybuchów przez personel drugiej strony.

Prezydent Jimmy Carter na początku 1977 r. deklarował, że zamierza "kontynuować rokowania w sprawie ograniczenia zbrojeń strategicznych między USA i ZSRR z całą determinacją i energią". Jednakże dokonana przezeń następnie (doradcą do spraw bezpieczeństwa był wówczas Zbigniew Brzeziński) ideologizacja polityki zagranicznej i, odbierana przez Moskwę jako atak na radziecki system polityczny, kampania praw człowieka zahamowała SALT II. Amerykanie próbowali teraz wyłączyć z porozumienia rakiety samosterujące i zarazem zredukować większą liczbę radzieckich rakiet balistycznych, aby zapewnić sobie jednostronne korzyści. Trudności sprawiły, że w tej fazie rozmów coraz częściej musieli angażować się w nie ministrowie spraw zagranicznych.

Kiedy administracja Cartera zdała sobie sprawę, że bez powrotu do zasad z Wladywostoku nie da się zawrzeć porozumienia, rozmowy nabrały znowu charakteru rzeczowego. Na ich marginesie doszło do podpisania w Genewie konwencji w sprawie zakazu wykorzystania techniki modyfikacji środowiska naturalnego w celach wojskowych i wrogich (18 V 1977 r.). Jednak ponownie rzuciła cień na SALT II podjęta latem 1977 r. w Stanach Zjednoczonych, a następnie także w NATO, kampania na rzecz broni neutronowej.

Ponieważ zbliżał się termin wygaśnięcia SALT I (3 X 1977 r.), po rozmowach Andrieja Gromyki z prezydentem Carterem i sekretarzem stanu Cyrusem Vancem opublikowano (24IX) oświadczenie, w którym ZSRR i USA wyrażały zainteresowanie ograniczeniem zbrojeń jądrowych na zasadzie równego bezpieczeństwa. Ponadto, dokonując swoistej inwentaryzacji problemów, w oddzielnym komunikacie wyliczono różne dziedziny rozmów rozbrojeniowych, które były prowadzone między dwoma państwami (zakaz przeprowadzania doświadczeń z bronią jądrową i jej nierozpowszechnianie, zakaz broni chemicznej, zakaz broni radiologicznej i innych broni masowej zagłady, demilitaryzacja Oceanu Indyjskiego). Przyjęte tegoż dnia identyczne oświadczenia obu rządów stwierdzały, że do czasu zawarcia nowego porozumienia w sprawie ograniczenia zbrojeń strategicznych zamierzają one "powstrzymać się od wszelkich kroków niezgodnych z postanowieniami tymczasowego porozumienia". Dokumenty powyższe ponownie stworzyły dla SALT II przychylniejszą atmosferę, aczkolwiek rzeczywiste rokowania trwały jeszcze długo.

15-18 czerwca 1979 r. doszło w Wiedniu do dziesiątego od czasów Jałty spotkania radziecko-amerykańskiego na najwyższym szczeblu. Ostatniego dnia Leonid Breżniew i Jimmy Carter podpisali układ w sprawie ograniczenia strategicznych zbrojeń ofensywnych i protokół do tego układu. Był to rzadki w dziejach dyplomacji przypadek opublikowania tekstu układu, w sposób nieoficjalny, na kilka tygodni wcześniej.

W preambule stwierdzono, że układ ma służyć polepszeniu stosunków między stronami, umocnieniu pokoju i bezpieczeństwa na świecie oraz utrwaleniu stabilności strategicznej. Układ wprowadzał ograniczenia ilościowe wszystkich wyrzutni rakiet jądrowych dla każdej strony do 2400, w tym wyrzutni międzykontynentalnych rakiet balistycznych do 1200, a wyrzutni wielogłowicowych rakiet niezależnego naprowadzania do 820. Jeśli idzie o ograniczenia jakościowe, to układ SALT II, zamrażając ciężar i siłę istniejących rakiet, zezwalał na uruchomienie jednego nowego typu rakiety międzykontynentalnej. Weryfikacja przestrzegania postanowień została poddana narodowym technicznym środkom kontroli, którym strony nie miały czynić przeszkód. Podobnie jak w przypadku SALT I, kwestie związane z kontrolą miała rozstrzygać Stała Komisja Konsultacyjna, utworzona na mocy porozumienia z 21 grudnia 1972 r.

Protokół do układu SALT II zakazał do końca 1981 r. prób i instalowania międzykontynentalnych rakiet samosterujących, lotniczych rakiet balistycznych o zasięgu powyżej 600 km oraz samosterujących rakiet lądowych i morskich o analogicznym zasięgu. Wspólne oświadczenie podkreślało, że obydwa państwa będą zmierzać do dalszego ograniczania i redukcji zbrojeń strategicznych pod względem ilościowym i jakościowym, przestrzegając przy tym zasad równości i równego bezpieczeństwa. Obie strony zobowiązały się w tym celu kontynuować rozmowy na temat ograniczenia broni strategicznych. W oświadczeniu radzieckim, które Breżniew wręczył Carterowi (16 VI 1979 r.), znalazło się stwierdzenie, że kwestionowany samolot TU-22M (nazywany na Zachodzie "Backfire") jest bombowcem średniego zasięgu, który nie będzie doskonalony do celów międzykontynentalnych (np. poprzez zaopatrywanie w paliwo w powietrzu), a jego produkcja nie przekroczy 30 sztuk rocznie.

Układ SALT II i związane z nim dokumenty wzbudziły nowe nadzieje na przyspieszenie procesu odprężenia międzynarodowego oraz postęp wiedeńskich rokowań w sprawie redukcji sił zbrojnych i zbrojeń w Europie Środkowej. Wyłoniły się jednak przeszkody; gdy dokument (27 VI 1979 r.) został przesłany przez prezydenta do Senatu USA do ratyfikacji, pojawiła się niepewność związana z brakiem demokratycznej większości i przewagą koalicji konserwatywnej. Opory wzmogła strategia wyborcza republikanów. Wreszcie ratyfikacji we właściwym czasie przeszkodził sam Carter, który pod pretekstem wkroczenia wojsk radzieckich do Afganistanu, wstrzymał ze względów wyborczych proces ratyfikacyjny w Senacie (3 I 1980 r.).

Źródło: A. Legucka, K. Malak (red.), Polityka zagraniczna i bezpieczeństwa na obszarze Wspólnoty Niepodległych Państw, Warszawa 2008.

Zobacz też:

Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79