Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

System jednopartyjny PDF Print Email
S

Ściśle rzecz biorąc, termin "system jednopartyjny" jest sprzeczny, ponieważ "system" wskazuje na wzajemne oddziaływanie między kilkoma elementami. Niemniej jednak, termin ten jest przydatny do odróżniania pomiędzy systemami politycznymi, w których jedna partia posiada monopol na władzę za sprawą wykluczenia wszystkich innych partii (przy użyciu środków politycznych lub konstytucyjnych) a takimi, które charakteryzują się opartą na rywalizacji walką między kilkoma partiami. Ponieważ partie monopolistyczne w praktyce działają jak stałe rządy bez mechanizmów (zamachu stanu czy rewolucji), poprzez które mogłyby zostać odsunięte od władzy, zawsze rozwijają utrwalony związek z machiną państwa. Pozwala to mówić o "państwach jednopartyjnych", których mechanizmy są postrzegane jako połączony aparat "partyjno-państwowy". Co więcej, można zidentyfikować dwa różne rodzaje systemów jednopartyjnych.

Pierwszy rodzaj znaleźć można w państwach o ustroju socjalistycznym, gdzie "rządzące" partie komunistyczne kierują niemal wszystkimi instytucjami i aspektami życia społeczeństwa i sprawują nad nimi kontrolę. Partie takie podlegają surowej dyscyplinie ideologicznej, zgodnie z zasadami marksizmu-leninizmu. Ponadto, posiadają organizacje wewnętrzne o wyraźnej strukturze, które pozostają w zgodzie z zasadami demokratycznego centralizmu. Są to partie kadrowe w takim znaczeniu, że członkostwo jest ograniczone z powodów politycznych i ideologicznych. Około 4% populacji Chin to członkowie Komunistycznej Partii Chin, a około 9% społeczeństwa radzieckiego należało do KPZR. W tego typu partii rdzeń składa się z dobrze opłacanych i pełnoetatowych urzędników, aparatczyków, którzy kierują aparatem partii i sprawują nadzór zarówno nad machiną państwa, jak i nad instytucjami społecznymi.

Główne narzędzie, dzięki któremu partie komunistyczne sprawują kontrolę nad caństwem, gospodarką i społeczeństwem oraz zapewniają subordynację "niższych" organów względem "wyższych", to system nomenklaturowy. Jest to system nadzorowanych mianowań, w którym w praktyce wszystkie stanowiska wysokiej rangi są obsadzane przez kandydatów zatwierdzonych przez partię. Uzasadnienie monopolu partii na władzę oraz nadzór nad instytucjami państwowymi i społecznymi jest zawarty w leninowskim twierdzeniu, że partia funkcjonuje jako "awangarda proletariatu", zapewniając masom pracującym ideologiczne przywództwo i wytyczne potrzebne do tego, aby zagwarantować, że wypełniają swoje rewolucyjne przeznaczenia. Awangardyzm jest jednak krytykowany za swój bardzo elitarny charakter, a także za to, że był zalążkiem, z którego później narodził się stalinizm. Z drugiej strony Lew Trocki (1936, wyd. pol. 1991) zaproponował alternatywną interpretację wskazując na to, że z dala od partii "rządzącej", dominującej nad sowieckim rozwojem, formalny monopol na władzę ukrywał jedynie rosnący w szybkim tempie wpływ biurokracji państwa.

Drugi rodzaj systemu jednopartyjnego jest kojarzony z antykolonijnym nacjonalizmem i wzmacnianiem państwa w świecie rozwijającym się. Przykładowo w Ghanie, Tanzanii i Zimbabwe partia "rządząca" rozwinęła się z niezależnego ruchu, który głosił nadrzędną potrzebę budowy państwa i rozwoju gospodarczego. W Zimbabwe władza jednopartyjna rozwinęła się dopiero w roku 1986 (sześć lat po odzyskaniu niepodległości) poprzez połączenie dwóch głównych partii: Afrykańskiego Narodowego Związku Zimbabwe (ZANU) i Afrykańskiego Ludowego Związku Zimbabwe (ZAPU), byłych grup partyzanckich. W innych przypadkach partie takie rozwijały się jako narzędzia, poprzez które przywódca państwa próbował skonsolidować władzę, jak w przypadku Partii Narodowej generała Ershada w Bangladeszu i Ludowego Ruchu Rewolucji prezydenta Mobutu w Zairze.

Systemy jednopartyjne w Afryce i w Azji są zwykle budowane wokół dominującej postaci charyzmatycznego przywódcy, a całą swoją ideologię czerpią z jego poglądów. Kwame Nkrumah, do czasu obalenia w roku 1966 lider Ludowej Partii Konwentu w Ghanie, jest często postrzegany jako taki przywódca. Inne przykłady to Julius Nyerere w Tanzanii i Robert Mugabe w Zimbabwe. Często partie te są słabo zorganizowane (co znacznie odróżnia je od surowej dyscypliny panującej w jednopartyjnych państwach komunistycznych) i w najlepszym wypadku grają zaledwie marginalne role w procesie tworzenia polityki. Niemniej jednak ich monopolistyczna pozycja sprzyja umacnianiu autorytaryzmu i utrzymaniu zagrożenia korupcji.

Źródło: A. Heywood, Politologia, Warszawa 2006.