Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Populacja PDF Print Email
P

Ludność, inaczej populacja, oznacza w demografii ogół mieszkańców określonego terytorium, np. państwa lub wszystkich krajów świata. Jest to podstawowa kategoria demografii. Przedmiotem badań demograficznych są trzy cechy ludności: jej stan, struktura (według wybranych charakterystyk) i dynamika.

Stan ludności to liczba osób zamieszkujących dane terytorium w określonym momencie. Ta definicja nie prowadzi do ustalenia stanu ludności w sposób oczywisty; wyjątkiem jest sytuacja, gdy rozważa się liczbę ludności świata. W innych przypadkach pojawiają się trudności z zakwalifikowaniem nomadów, osób mających przez dłuższy czas więcej niż jedno miejsce zamieszkania, osób nieobecnych w danym momencie w miejscu, gdzie zwykle zamieszkują, lub w danym momencie przebywających na określonym terytorium, choć zwykle mieszkają w innym miejscu, itd. Wiedza o stanie ludności należy do najważniejszych informacji, potrzebnych do sprawowania władzy i regulacji stosunków społecznych. Aby ustalić stan ludności, stosuje się różne kryteria administracyjno-prawne. Prowadzą one do posługiwania się różnymi kategoriami ludności, np. ludnością de facto, ludnością de iure, ludnością zwykle zamieszkałą, ludnością obecną, ludnością zamieszkałą stale itd. Podział ten nie jest jednak w pełni zadowalający. Niekiedy (dla odrębnych celów) definiuje się pewne segmenty ludności, np. ludność cywilną, wojskowych w służbie czynnej, ludność czynną zawodowo, dzieci w wieku przedszkolnym, ludność wiejską itd.

W Polsce (np. w Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 r.) wyodrębnia się trzy kategorie ludności: ludność stałą (stale zamieszkałą), ludność faktycznie zamieszkałą i rezydentów (ludność rezydującą). Ludność stała to zbiorowość osób mieszkających stale (zameldowanych na pobyt stały) w określonej jednostce terytorialnej (państwo, województwo, powiat, gmina), zarówno obecnych w czasie (w tzw. momencie krytycznym) spisu ludności, jak i nieobecnych (bez względu na miejsce przebywania i długość tej nieobecności). Ludność faktycznie zamieszkała to zbiorowość złożona z ludności stałej obecnej w czasie spisu lub nieobecnej nie dłużej niż 2 miesiące oraz osób przebywających powyżej 2 miesięcy, lecz niezameldowanych na pobyt stały. Rezydentami są stali mieszkańcy oraz inne osoby przebywające co najmniej 12 miesięcy.

Podstawowymi prawidłowościami charakteryzującymi stan ludności są jego względna stabilność w czasie (zwłaszcza w okresach krótkich, np. krótszych niż 1 rok) oraz dodatni związek z wielkością terytorium.

Struktura ludności odzwierciedla podział całej ludności na grupy ze względu na określone kryteria ilościowe, np. wiek, liczbę osób w gospodarstwie domowym, liczbę mieszkańców w miejscowości zamieszkania lub jakościowe, np. płeć, rasę, charakter miejsca zamieszkania (miasto/wieś), stan cywilny, zawód. Mówi się niekiedy o strukturze ludności ze względu na cechy demograficzne; chodzi wówczas o podkreślenie faktu istotnego oddziaływania tych cech na zjawiska demograficzne.

Szczególne znaczenie ma struktura ludności według płci i wieku, ponieważ wywiera ona duży wpływ na wszystkie zjawiska demograficzne oraz warunkuje wiele innych zjawisk społecznych. Strukturę według wieku ludności, kształtującą się pod wpływem dwóch głównych czynników: urodzeń i zgonów, charakteryzuje na ogół zmniejszanie się liczby osób w każdej następnej, coraz starszej, grupie. Względne różnice między liczebnościami sąsiadujących ze sobą grup wieku w różnych populacjach (społeczeństwach) nie są jednak stałe, lecz kształtują się w zależności od natężenia rozrodczości (płodności) i umieralności we wcześniejszym okresie. W skrajnych przypadkach, gdy płodność i umieralność są względnie niskie, w populacji występuje stosunkowo niewiele dzieci, a relatywnie dużo ludzi starych, mówi się o populacji "starej". Gdy natomiast płodność i umieralność są względnie wysokie oraz występują odwrotne proporcje, mówi się o ludności "młodej". Niekiedy prawidłowość ta jest poważnie zakłócana przez migracje ludności, które są silnie selektywne ze względu na wiek. Urodzenia i zgony wpływają decydująco również na strukturę ludności według płci. Wśród osób nowo narodzonych zawsze przeważają chłopcy (na 100 dziewcząt przypada około 106 chłopców), natomiast wśród osób zmarłych kobiet zwykle jest mniej. W rezultacie wśród dzieci, a często nawet młodzieży, występuje przewaga liczebna mężczyzn, choć z wiekiem staje się ona coraz mniejsza. Wśród ludności dorosłej, we wszystkich grupach wieku, kobiet jest więcej - im starsi ludzie, tym większa relatywnie przewaga kobiet. Zwykle w skali całej ludności liczby mężczyzn i kobiet są zbliżone, chociaż jest to efektem przeciwstawnych tendencji w różnych grupach wieku. Najbliższe sobie są liczebności obu płci w wieku, w którym ludzie osiągają największą płodność. Jednakże i ta prawidłowość bywa poważnie zakłócana przez ruchy wędrówkowe. Specyficzne segmenty ludności charakteryzują się odrębnymi prawidłowościami w zakresie struktury według płci i wieku.

Dynamika ludności, czyli zmienność w czasie liczby ludności, jest zwykle wyrażana za pomocą miar względnych (miar natężenia) odnoszonych do jednakowych, na ogół corocznych, przedziałów czasu: współczynnika przyrostu rzeczywistego (łub tempa wzrostu) i współczynnika przyrostu naturalnego. Różnica między tymi miarami zależy od wielkości migracji netto. Przyrost naturalny ludności jest to różnica między liczbą urodzeń i liczbą zgonów, a przyrost rzeczywisty ludności jest większy (albo mniejszy) od przyrostu naturalnego o saldo wędrówek. Dynamika ludności kształtuje się więc pod wpływem trzech czynników: rozrodczości, umieralności i ruchu wędrówkowego (migracji).

Prawidłowość dynamiki ludności odzwierciedla m.in. adaptacyjność ludności względem szeroko pojętego środowiska życia. Występują dwa sposoby dostosowania w czasie liczby ludności do ograniczonych zasobów. Jeden z nich sprowadza się do tego, że w obliczu silnych zagrożeń środowiskowych i związanej z nimi wysokiej umieralności występuje stała skłonność do wysokiej rozrodczości i stosunkowo wysokiego przyrostu naturalnego: ludność rośnie wówczas wykładniczo (w postępie geometrycznym), ale tylko do pewnego momentu; jeśli liczba ludności osiąga wielkość przekraczającą zdolność środowiska do utrzymania ludności, zaczynają oddziaływać czynniki skłaniające do emigracji lub następuje zwiększone wymieranie; wówczas wzrost demograficzny się załamuje. Po osiągnięciu pewnego niskiego pułapu zaludnienia następuje powrót do poprzedniej tendencji i cykl dynamiki ludności się powtarza. Ten sposób dostosowania odpowiada mechanizmowi opisanemu przez teorię ludności Malthusa. Drugi sposób, w jaki liczba ludności dostosowuje się do ograniczonych zasobów, polega na tym, iż w limitowanym z natury rzeczy środowisku ludzie dążą do tego, by nie zniszczyć jego potencjału. Dzieje się tak w środowisku, które jest relatywnie sprzyjające egzystencji człowieka. W takich warunkach umieralność jest stosunkowo niska, a dążenie do harmonijnej wobec zasobów środowiska dynamiki ludności prowadzi do kontroli rozrodczości (regulacji urodzeń). Przyrost naturalny jest wówczas względnie stabilny i bliski zera, a liczba ludności ulega niewielkim zmianom, zarówno w krótkich, jak i w długich przedziałach czasu. Taki mechanizm występuje współcześnie w populacjach, które przebyły przejście demograficzne. Wśród wielu innych prawidłowości dynamiki ludności można wymienić: sezonowość i cykliczność wzrostu ludności, związaną z porami roku, cyklami ekonomicznymi i innymi okolicznościami; tłumioną na zasadzie echa (w ciągu życia kilku generacji) zmienność dynamiki ludności pod wpływem jednostkowego zaburzenia (np. kataklizmu wojennego); przemienne falowanie liczebności generacji wyżowych i niżowych ze względu na zmienne warunki na rynku pracy itd.

Jak wynika z wcześniej podanej definicji populacji, jej jednostką elementarną jest człowiek, a ściślej mieszkaniec (stały mieszkaniec) określonej jednostki terytorialnej. W wielu analizach demograficznych jednostką elementarną jest również rodzina, a niekiedy gospodarstwo domowe funkcjonujące na danym terytorium. W demografii przez rodzinę rozumie się zwykle zbiór osób (mieszkańców) połączonych więzami reprodukcji biologicznej, usankcjonowanymi przez prawo lub normy zwyczajowe. W najwęższym sensie mówi się o rodzinie biologicznej (nuklearnej), czyli zbiorowości złożonej z pary małżeńskiej (pary rodziców) i jej dzieci (naturalnych lub przyrodnich). Często operuje się też pojęciem rodziny spisowej (statystycznej), której definicja jest różna w różnych krajach, lecz zwykle zakłada współzamieszkiwanie jej członków, a w przypadku potomstwa pary małżeńskiej dodatkowo bierze pod uwagę jedynie osoby, które nie przekroczyły określonego pułapu wieku (np. progu prawnej pełnoletności). Z kolei gospodarstwo domowe stanowi zbiorowość wszystkich osób żyjących we wspólnym mieszkaniu i wspólnie się utrzymujących. W wieloosobowych gospodarstwach domowych ich członków różnicuje się według pozycji w gospodarstwie. Występuje głowa gospodarstwa domowego, tj. osoba osiągająca najwyższe przychody lub rozporządzająca dochodem gospodarstwa bądź uznana przez innych członków za taką osobę, oraz inne osoby, które pozostają w określonym stosunku prawnym lub zwyczajowym do głowy gospodarstwa. Często rozróżnia się między gospodarstwami domowymi rodzinnymi i nierodzinnymi. W przypadku tych pierwszych status członków określa się na podstawie stosunku pokrewieństwa albo powinowactwa względem głowy gospodarstwa. W odróżnieniu od rodziny powstanie gospodarstwa domowego nie wymaga związku dwóch osób (może je założyć jeden dorosły człowiek).

Źródło: M. Okólski, Demografia. Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie, Warszawa 2003.