Procesy migracyjne jako źródło szans i zagrożeń dla społeczności lokalnych

Migracja, jako zjawisko towarzyszy ludzkości praktycznie od początków jej istnienia i wpływała (wpływa) na jej losy. Często, w jej wyniku dokonywały się przemiany i przewartościowania społeczno - kulturowe, ekonomiczne i polityczne w różnych obszarach świata, tworząc lub też burząc dotychczasowe formy zorganizowania społecznego, w tym państwa, narody czy społeczności. Przemieszczenia ludności przybierały również charakter zbrojnych podbojów oraz eksterminacji narodów. Z tego powodu migracji nie można traktować w sposób marginalny, nawet, jeśli współcześnie nie powoduje ona takich skutków jak to występowało przed setkami lat. Rozwinięte społeczeństwa doprowadziły do normalizacji tego zjawiska i w stopniu decydującym kontrolują jego przebieg i zasięg. Trzeba jednak zaznaczyć, że teoretyczne ujęcie tego zjawiska nie jest koherentne' i stanowi bardziej zbiór interdyscyplinarnych opracowań, niż jednoznaczną wykładnię. Różnorodność w analizowaniu tego zjawiska determinowana jest przez dyscypliny naukowe, które je opisują. I tak dla przykładu: ekonomia skupia się na: bezrobociu, wadliwości rynku, różnicach w cenach i zarobkach, standardzie życia itp.; demografia skupia się na: analizie strumieni migracyjnych według np. wieku, płci, kwalifikacji czy zawodu, a politologia: na ocenie migracji w kontekście politycznych konfliktów czy różnic w systemach politycznych krajów przyjmujących i pochodzenia. Dodatkowo migracja jest analizowana na różnych poziomach. Wyróżnia się więc: poziom makro - obejmujący związki poszczególnych krajów, poziom mezo-migracja regionalna i poziom mikro-migracja, jako rezultat indywidualnych decyzji. W oparciu o te wyznaczniki można dokonać określenia rodzajów migracji, z którymi współcześnie się stykamy. I tak, przy pewnym uogólnieniu, występują dwie przyczyny migracji: ekonomiczne i polityczne. Do pierwszych, zalicza się wszelkie przemieszczenia mające doprowadzić do polepszenia stanu materialnego migranta. Trzeba podkreślić, że współcześnie jest to główna przyczyna ruchów migracyjnych. Do drugich, zalicza się przemieszczenia powodowane ograniczeniami praw politycznych, narodowych, dyskryminacją, destabilizacją polityczną, wojnami czy waśniami narodowościowymi. W ich ramach następujące przemieszczenia mają charakter dobrowolny lub przymusowy. Należy jednak pamiętać, że często granica między wykazanymi przyczynami jest płynna albo jedne przyczyny wynikają z drugich. Migracje można też rozróżnić ze względu na kierunek przemieszczeń, czyli: emigracje - wychodźstwo, przesiedlenie do innego miejsca oraz imigracje - napływ ludności. W obu przypadkach występują przemieszczenia wewnętrzne (w granicach państwa) i zewnętrzne (przekraczające granice jednego państwa). Znaczące miejsce w analizowaniu migracji zajmuje czas jej trwania. Wyróżniamy tu migracje: trwałe - chęć zmiany miejsca pobytu na stałe, okresowe - dokonywa-ne zazwyczaj w konkretnym i czasowo określonym celu, sezonowe - zazwyczaj zarobkowe, związane z robotami sezonowymi i wahadłowe - stanowiące codzienne przemieszczanie się między miejscem zamieszkania a np. pracy czy nauki. To skrótowe ujęcie migracji ukazuje, choć w zarysach złożoność omawianej problematyki.

Świat to globalny system ekonomiczny, podzielony na regiony charakteryzujące się mniejszą lub większą atrakcyjnością, przyciągającą bądź wypychającą człowieka. Atrakcyjność ta, ukształtowana m. in. przez rynek pracy, sytuację polityczną, obecność międzynarodowych korporacji, czynniki społeczne, prawne, rozwój techniki i nauki, jest podstawowym determinantem ruchów ludności. W tym systemie funkcjonowała i funkcjonuje również Polska, aczkolwiek na przestrzeni dziejów udział Polaków w procesach migracyjnych ulegał zmianom tak jak i przyczyny je powodujące. Warto, dlatego krótko odnieść się do polskich doświadczeń w tym obszarze, gdyż bezsprzecznie rzutują one na nasz dzisiejszy stosunek do ruchów migracyjnych. Polska w zaprezentowanej klasyfikacji do początków lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku była typowym krajem emigracyjnym. Z historycznego punktu widzenia początków emigracji z Polski upatruje się w końcu osiemnastego wieku. Proces ten jednak przebiegał z różnym natężeniem przez przeszło dwieście lat. Przyczyny tego stanu wyznaczały zarówno czynniki polityczne i ekonomiczne. I tak, kluczowe polityczne wydarzenia dla Polaków, jak powstania narodowe 1831 r. (Wielka Emigracja) i 1863 r., ale również rewolucja w latach 1846-48, powodowały fale emigracyjne do państw europejskich (głównie Francji) i USA, a nawet Meksyku, Chile i Argentyny. Wśród emigrantów przeważała (ok. 75%) inteligencja szlachecka i mieszczanie, co musiało stanowić ogromną stratę dla narodu polskiego. Koniec dziewiętnastego wieku charakteryzuje się też znaczącą emigracją, ale głównie ekonomiczną (zarobkową), tu przeważali chłopi uwolnieni z poddaństwa i poszukujący zatrudnienia w lepiej rozwiniętych krajach zamorskich (USA) lub europejskich (Niemcy, Francja). Należy podkreślić, że przez cały okres zaborów wobec Polaków była prowadzona z różnym natężeniem polityka sprzyjająca emigracji (np. Niemcy) lub przymusowej emigracji np. w formie zsyłki (Rosja). W efekcie, jeżeli do 1870 r. można liczyć emigrację Polaków w dziesiątkach tysięcy, to w kolejnych latach do 1914 z trzech zaborów emigrowało już ok. 3,5 min. osób. W okresie międzywojennym emigracje z przyczyn politycznych zanikają, utrzymuje się jednak emigracja zarobkowa, która w latach 1918-1938 wyniosła ponad 2,2 min. Druga wojna światowa to pasmo emigracji przymusowych wynikłych zarówno z działań zbrojnych, jak i polityki okupacyjnej III Rzeszy oraz ZSRR. Na obszarach zajętych przez Niemców realizowane było to drogą wywożenia na roboty przymusowe, na obszarach zajętych przez ZSRR, w formie deportacji do obozów pracy lub na tereny Azji radzieckiej.

W okresie PRL emigracje o znaczącym nasileniu nie miały jednolitego charakteru. Pierwsza fala emigracyjna związana była z ustaleniami zwycięskich mocarstw po drugiej wojnie światowej. W przypadku Polski dotyczyło to przesunięć granic w wyniku, czego następuje przepływ ludności z dawnych terenów wschodnich (repatriacja) oraz zasiedlanie (opuszczonych dobrowolnie lub przymusowo) terenów poniemieckich na zachodzie i północy kraju. Te przemieszczenia ludności na terenach polskich mające w swej masie charakter repatriacji dotyczyły również ludności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej (do ZSRR) jak i niemieckiej (do stref okupacyjnych). Przemieszczenia ludności dokonujące się w wyniku wojny kończą się w 1950 r. Druga fala emigracyjna, która miała miejsce w latach 1955-60 stanowiła faktycznie uzupełnienie pierwszej, gdyż zachowała charakter repatriacji. W jej wyniku doszło do przemieszczenia ok. 600 tys. ludzi (z ZSRR do PRL i w dwóch kierunkach pomiędzy PRL a NRD). W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. występuje, (choć w mniejszej skali) cały czas zjawisko emigracji. Powodowane jest ono głównie przez czynniki ekonomiczne, rzadziej polityczne. Ekonomicznymi czynnikami wypychającymi były najczęściej lepsze warunki materialne, możliwość rozwoju zawodowego czy normalności rynkowej, zaś politycznymi, były brak szeroko rozumianej demokracji i wolności. Charakterystyczną cechą stosunku ówczesnych władz PRL do zjawiska emigracji był fakt częstego ułatwiania jej, ludziom zwalczanym czy marginalizowanym z przyczyn politycznych (spektakularnym przykładem takiego działania jest emigracja obywateli polskich narodowości żydowskiej po marcu 1968 roku), zaś utrudnianie lub wręcz uniemożliwianie wyjazdów zarobkowych. Nie bez znaczenia dla procesów migracyjnych w tych latach był fakt ideologiczno-politycznego podziału świata, wyrażający się nie tylko w formie rywalizacji we wszystkich obszarach funkcjonowania społecznego, ale nawet specyficznej walki (zimna wojna).

W efekcie istnienia realnych podziałów (żelazna kurtyna) ruchy migracyjne w obszarze państw realnego socjalizmu były kontrolowane i znacznie ograniczane. Emigracja z tego obszaru zazwyczaj wiązała się z koniecznością skrywania rzeczywistych zamiarów w obawie przed uniemożliwieniem legalnego wyjazdu (odmowa wydania paszportu). Dlatego zasadniczą drogą emigracyjną były wyjazdy turystyczne, ale i inne np. służbowe. Kierunki emigracji zasadniczo nie zmieniły się. Można powiedzieć, że tradycyjnie z krajów europejskich pozostały RFN, Francja, Austria, W. Brytania, a z zamorskich nadal dominowały USA, Kanada oraz Australia. Trzecią falę emigracyjną należy wpisać w lata osiemdziesiąte XX w., w których emigracja w swej zasadniczej masie związana była przyczynami politycznymi, (choć część badaczy uważa, że miała charakter mieszany, ekonomiczno-polityczny.) Sprzeciw społeczny wobec istniejącego systemu w roku 1980 i odpowiedź władz PRL na ten fakt w grudniu, 1981 r. (wprowadzenie stanu wojennego) powodowało narastanie nastrojów emigracyjnych w społeczeństwie. Represje i ograniczenia wynikające z funkcjonowania stanu nadzwyczajnego praktycznie uniemożliwiały ruch emigracyjny. Zapowiedzią zaś jego wystąpienia było pozostanie poza granicami PRL większości osób przebywających tam przed wprowadzeniem stanu wojennego. Ważkim elementem wspomagającym potencjalne decyzje emigracyjne było zliberalizowanie polityki imigracyjnej, wobec obywateli polskich, przez kraje demokracji zachodnich. Doświadczenia stanu wojennego, trudności codziennego życia, kryzys gospodarczy i powszechne poczucie beznadziejności spowodowało, że od roku 1983 narasta lawinowo fala emigracyjna. W jej efekcie w latach 1983-88 wyjeżdża ok. miliona osób. Charakterystyczną cechą tej fali emigracyjnej był fakt opuszczania kraju przez inteligencję narodu, w tym elity naukowe, kulturalne czy techniczne. Z tego powodu emigrację lat osiemdziesiątych należy oceniać, jako szczególnie dotkliwą dla potencjału narodowego.

Przemiany systemowe zapoczątkowane na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięć-dziesiątych ubiegłego wieku dokonały również przewartościowań w spojrzeniu na ruchy migracyjne. Kolejne dokonania na drodze do demokratyzacji realizowane w końcu XX w., zaowocowały wpisaniem Polski do struktur euroatlantyckich, a następnie i europejskich. Te historyczne wydarzenia musiały również znaleźć odbicie w normalizowaniu zjawiska migracji, a także stopniowemu przekształcaniu się Polski z kraju emigracji, w kraj emigracji i imigracji.

Współcześnie mamy do czynienia z trzema strumieniami migracyjnymi:

  • z krajów rozwijających się do krajów rozwiniętych;
  • pomiędzy krajami wysoko rozwiniętymi;
  • z krajów rozwiniętych do krajów rozwijających się.

Znaczenie przepływów migracyjnych dla państw rośnie a nie maleje. Migracje wpływają na gospodarkę, relacje społeczne, niosą też z sobą zagrożenia. Ocenia się, że w procesach migracyjnych na świecie uczestniczy 200 min. osób, a sami uchodźcy stanowią ok. 22 min. Dodatkowo przemieszczenia migracyjne mają tendencję narastającą. Warto, dlatego zastanowić się nad współczesnymi przyczynami i formami migracji, tym bardziej, że odnoszą się one zarówno do emigrujących Polaków jak i przybywających do Polski imigrantów. Przyszły migrant, kierujący się zamiarem poprawienia sytuacji materialnej lub nawet zrobienia kariery zawodowej bierze pod uwagę w analizie plusów i minusów ewentualnego wyjazdu, występowanie, bądź brak występowania przyjaznego społecznie i kulturowo otoczenia. Nie bez znaczenia dla podjęcia decyzji migracyjnej jest też postęp techniczny. Pozwala on przede wszystkim pokonywać nawet duże odległości w stosunkowo krótkim okresie czasu przy poniesieniu niewielkich kosztów podróży oraz niesie ze sobą wiele udogodnień umożliwiających komunikację międzyludzką. Nie są to jedyne elementy, których istnienie kształtuje decyzję migracyjną. Współcześnie dużym ułatwieniem w zagranicznych wyjazdach jest istnienie wielu wyspecjalizowanych agencji i biur pośrednictwa, które łatwo znaleźć za pomocą Internetu. Najistotniejszym jednak ułatwieniem dla migrującego jest ograniczenie lub zniesienie (jak w przypadku państw członkowskich UE) barier mobilności i zagwarantowanie mu przychylnych rozwiązań prawnych. Doskonałym przykładem są tu uregulowania wspólnotowe, zapewniające migrującemu szereg praw podczas jego pobytu poza granicami kraju pochodzenia. Do praw tych zalicza się:

  • prawo wyjazdu z państwa ojczystego;
  • prawo wjazdu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego;
  • prawo pobytu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego;
  • prawo dostępu do zatrudnienia;
  • prawo do równego traktowania przy wykonywaniu zatrudnienia;
  • prawo do równego traktowania w zakresie dostępu do przywilejów socjalnych;
  • prawo do świadczeń społecznych;
  • uznawanie kwalifikacji zawodowych;
  • prawo do kształcenia;
  • prawo do pozostania w państwie przyjmującym po zakończeniu zatrudnienia.

O zaistnieniu decyzji migracyjnej mówi się zazwyczaj, gdy dana osoba po analizie za i przeciw emigracji doszła do trzech podstawowych wniosków:

  • istnieje różnica w atrakcyjności między krajem pochodzenia a krajem docelowym;
  • koszty przejazdu nie stanowią problemu nie do pokonania;
  • istnieją silne motywacje osobiste i prawne.

Decyzja migracyjna zawsze poprzedzona jest motywacją. Chęć odniesienia korzyści z wyjazdu jest jego jedynym determinantem. Biorąc pod uwagę różne rodzaje przepływów ludności, można wyróżnić kilka obszarów motywów skłaniających do emigracji:

  1. poszukiwanie wolności - ten obszar odnosi się do migracji przymusowych, jest więc poszukiwaniem szeroko rozumianej wolności, obejmującej m.in. wolność polityczną, intelektualną, religijną, itd.
  2. poszukiwanie dobrobytu - stanowi podstawowy cel migracji zarobkowych, często chęć zarobkowania przewyższa ambicje, dlatego migrujący pracują poniżej swoich kwalifikacji. Ten cel przemieszczania się ludności ma w Polsce coraz powszechniejszy charakter, zwłaszcza po 1 maja 2004 r.
  3. poszukiwanie wywyższenia i prestiżu - w tym przypadku migracja ma być środkiem do podwyższenia statusu społecznego.
  4. poszukiwanie samorealizacji - ma odniesienie zwykle do migracji edukacyjnych, ale także dotyczy osób wyjeżdżających z zamiarem podjęcia pracy w rzadkim zawodzie, niewystępującym w kraju ojczystym, lub też z zamiarem innego rozwoju.
  5. Poszukiwanie przygody i ryzyka - ten obszar ma odniesienie do ludzi poszukujących wrażeń, czekających na nową przygodę. Często wyjazd w takich przyczyn jest decyzją podjętą bez wcześniejszych głębszych przemyśleń.

Wymienione obszary pokazują, że decyzja o migracji może mieć różne podłoże: polityczne i narodowościowe, ekonomiczne, religijne, społeczno-kulturowe, ekologiczne itd. Często wyjazd warunkuje kilka przyczyn jednocześnie, dlatego wymienione sfery mogą się wzajemnie przenikać. W dzisiejszej rzeczywistości można jednak mówić o wyraźnej dominacji migracji wynikłej z bodźców ekonomicznych i nieznacznej liczbie przemieszczeń wynikających z pozostałych przyczyn.

Nie bez znaczenia dla decyzji migracyjnej (oprócz ułatwień prawnych) są też czynniki przyciągające kraju przyjmującego, czyli idealizujące ten kraj i stwarzające potencjalnemu migrantowi prawie gwarancję lepszego życia. Czynniki takie określane są mianem czynników pull2Ą. Wśród licznych czynników przyciągających wymienia się przede wszystkim:

  • ochronę odpowiedniej stopy życiowej;
  • nienasycony rynek pracy z odpowiednio wysokimi wynagrodzeniami za pracę;
  • szanse na lepsza edukację lub zdobycie doświadczenia zawodowego;
  • perspektywy rozwoju ekonomicznego;
  • jedność rodzinną;
  • stabilność polityczną;
  • niezmienność przepisów prawnych;
  • demokrację;
  • pluralizm;
  • efektywną ochronę praw człowieka;
  • dobre warunki mieszkaniowe.

 

Napływ cudzoziemców do Polski również wynika z istnienia czynników zachęcających, czyniących z Polski atrakcyjny kraj docelowy dla obcokrajowców. Głównym takim czynnikiem jest geograficzne usytuowanie Polski w bliskiej odległości wielu krajów borykających się z problemami gospodarczymi. Dla mieszkańców tych państw migracje do Polski są metodą na prestiż materialny przy jednoczesnych małych kosztach podróży zezwałających na migracje o charakterze wahadłowym. Bliskość językowa, względna atrakcyjność ekonomiczna Polski, a także fakt nie skorzystania Polski z możliwości zastosowania okresów przejściowych w stosunku do państw UE-8 oraz nowoprzyjętej Rumunii i Bułgarii, to tylko niektóre z czynników przyciągających cudzoziemców do naszego kraju. Polska jest także krajem cieszącym się zaufaniem studentów nie tylko tych bliskich nam kulturowo ze Wschodu, ale także tych z Zachodu, głównie ze Stanów Zjednoczonych i z Norwegii. Z pewnością dla studentów z Zachodu czynnikami puli będą niskie opłaty za studia w Polsce oraz możliwość uczestniczenia w zajęciach w języku angielskim. W roku akademickim 2005/2006 studiowało w Polsce 10092 obcokrajowców.

Ruchy migracyjne, jako zjawisko złożone i dotyczące wielu obszarów życia, niosą za sobą różnego rodzaju konsekwencje. Ten właśnie wymiar zmian powodowanych przez napływy bądź odpływy ludności można oceniać, jako pozytywne i negatywne. Przegląd tematyki migracyjnej skłania do klasyfikacji skutków przepływów migracyjnych według różnych kryteriów:

Ze względu na dziedzinę, na jaką wpływają ruchy migracyjne wyróżnia się następujące ich konsekwencje:

  • ekonomiczne;
  • społeczno-kulturowe;
  • demograficzne;
  • inne (np. polityczne).

Można także sklasyfikować następstwa przepływów migracyjnych biorąc pod uwagę ich znaczenie dla grupy społecznej, jakiej one dotyczą:

  • jednostka,
  • rodzina,
  • jednostka administracyjna,
  • państwo wysyłające,
  • państwo przyjmujące.

Dla migrującego głównym efektem migracji (w przypadku wyjazdów w celach zarobkowych) jest poprawienie jego sytuacji materialnej, stanowiące podstawową przyczynę migracji. Nierzadko jednak wyjazdy są nie tylko metodą zdobycia materialnego awansu, ale stanowią walkę o przetrwanie dla osoby przemieszczającej się. W obu przypadkach bezpośrednim ekonomicznym skutkiem wyjazdu będzie dla jednostki jej wzbogacenie się.

Migrujący pracownik odnosi też inne wymierne korzyści ekonomiczne z wyjazdu, związane przede wszystkim z możliwością jego samorozwoju. Na migracje można spojrzeć z jeszcze innej strony: osoba migrująca postrzegana jest jako osoba odpowiedzialna i zaradna w oczach swoich dzieci, przez co staje się dla nich wzorem godnym naśladowania, co ma wymierny skutek ekonomiczny, gdy wejdą one w wiek produkcyjny.

O ile dla migrującego migracje w swoim ekonomicznym aspekcie mają głównie pozytywny oddźwięk, o tyle nie pozostają one bez negatywnego wpływu na kraj pochodzenia migrującego pracownika. Badacze zajmujący się ruchami ludności podkreślają wagę problemu, jakim jest odpływ osób posiadających wysokie kwalifikacje. Problem ten nasila się również w Polsce. O ile korzystną jest sytuacja pozyskiwania mózgów, o tyle występowanie drenażu mózgów, może przynieść dotkliwe skutki w państwie, którego on dotyczy. Równoważenie się drenażu z pozyskiwaniem mózgów daje tzw. wymianę mózgów. Dość powszechnym zjawiskiem jest także marnotrawstwo mózgów, powodowane proponowaną ofertą wynagrodzenia za pracę w państwie przyjmującym, atrakcyjniejszą od oferty krajowej. Utrata "rąk do pracy", w tym przede wszystkim rąk młodych, czyni z Polski kraj emigracji netto. Ponadto problem stanowi brak rozporządzeń regulujących kwestię zwrotu nakładów kształcenia migranta poniesionych przez kraj jego pochodzenia. Problem ten jest brany pod uwagę w polskiej polityce migracyjnej. Wielu młodych ludzi nie widzi perspektyw rozwoju w kraju pochodzenia, często też nie założyło jeszcze rodziny. Osoby takie nie widzą barier, które hamowałyby je przed możliwością poprawy swojej pozycji materialnej.


Newsletter



Wiadomość HTML?