Przedsiębiorstwo jako forma organizacji społecznej

Charakterystykę przedsiębiorstwa jako organizacji społecznej nie sposób nie zacząć od definicji terminu "organizacja społeczna". Termin ten zajmuje istotne miejsce w badaniach społecznych. W swojej Socjologii P. Sztompka, wyjaśniając organizację społeczną posługuje się przykładem pozycji społecznych, jakimi są: prezes, dyrektor, zastępca dyrektora, księgowy, sekretarka, majster, itd. Pozycje takie powiązane są siecią swoistych stosunków społecznych. Przebiegają one w różnych kierunkach, łącząc rozmaitych partnerów. Każdy taki stosunek społeczny ma odmienną treść, niemniej wszystkie razem w obrębie jednej sieci mają pewne cechy wspólne, dotyczą, bowiem podobnych spraw, różnych zarazem od treści stosunków w innej sieci. Podobnie różni się styl prowadzonych w sieciach interakcji: bardzo formalny w urzędzie, mniej formalny w salonie kosmetycznym. Istnienie sieci takich powiązań między typowymi pozycjami, a także swoistość ich treści sprawiają, że mamy do czynienia nie z luźną listą pozycji, ale czymś więcej - ze zintegrowaną zorganizowaną całością. Całość taką nazywa się organizacją społeczną. Dla socjologa organizacja społeczna to zintegrowany zbiór pozycji społecznych i stosunków społecznych, realizujących wspólnie jakieś istotne społecznie funkcje, tworzący swoistą całość odróżnialną od innych podobnych całości. Organizacja społeczna może mieć charakter formalny i nieformalny. W pierwszym znaczeniu jest to sformalizowany system przepisów, stanowisk, ról, sankcji i instytucji formalnych, ustalony na drodze prawnej, który zapewnia podział pracy, koordynację czynności sformalizowanych. Organizacja nieformalna to wytwór spontanicznych wzorów działania przekazanych tradycją instytucji nieformalnych, obyczajów, które porządkują życie codzienne poza układami sformalizowanymi i który uzupełnia i wypełnia luki w organizacji formalnej.

Za autora pierwszej systematycznej teorii nowoczesnych organizacji jest Max Weber (1864-1920). Jego zdaniem organizacje służą koordynacji ludzkich działań lub ustabilizowanemu przepływowi w czasie i przestrzeni wytworzonych przez człowieka dóbr. Weber porównał organizacje do biurokracji. W odróżnieniu od potocznego negatywnego rozumienia biurokracji jako organizacji opartej na powolnych procedurach, brakowi skuteczności działania i skuteczności zarządzania, czy też rzadszego pozytywnego przedstawienia biurokracji jako wzoru staranności, dokładności i skuteczności zarządzania, Weber zaproponował podejście teoretyczne, które mieściło się między oboma skrajnymi stanowiskami.

Uważał on, że w nowoczesnych społeczeństwach rozwój biurokracji jest konieczny, bo tylko władza biurokratyczna pozwala skutecznie zarządzać systemami społecznymi. Na potrzeby badań nad początkami i przebiegiem ekspansji organizacji biurokratycznych Weber stworzył "typ idealny22) biurokracji", tj. najczystszą postać organizacji biurokratycznych. Typ ten odznaczała się następującymi cechami:

  • wyraźna hierarchia władzy; biurokracja przypomina piramidę, z najwyższymi stanowiskami władzy na szczycie;
  • funkcjonowanie oparte na skodyfikowanych regułach postępowania; mimo rytualizacji pracy, to im wyższy urząd, tym więcej reguł obejmujących szeroki zakres przypadków, przy interpretacji, których wymagana jest elastyczność;
  • praca w organizacji jest pracą w pełnym wymiarze godzin i podlega wynagrodzeniu; każdemu stanowisku w hierarchii odpowiada określone i stałe wynagrodzenie a kariera zawodowa jednostki powinna przebiegać wewnątrz danej organizacji (podstawą awansu są kwalifikacje lub/i staż pracy);
  • praca w organizacji jest oddzielona od jego życia poza organizacją życie prywatne i zawodowe pracownika nie mieszają się ze sobą;
  • żaden członek organizacji nie jest właścicielem środków materialnych, z których korzysta (zdaniem Webera biurokracja oddziela pracowników od kontroli nad środkami produkcji).

Warto podkreślić, że hierarchia, reguły postępowania i kwalifikacje są dla Webera najważniejszymi czynnikami konstytuującymi istnienie nie tylko biurokracji w odniesieniu do urzędów sfery publicznej, ale również biurokratycznego "przedsiębiorstwa" w sferze prywatnej.

"Biurokracja weberowska", choć często krytykowana, dla wielu badaczy stanowi nadal inspirację przy okazji badań nad organizacjami, a w szczególności nad stosunkami władzy. To właśnie władza jest zazwyczaj pryzmatem poprzez, który wyjaśniane są wszelkie procesy zachodzące w ramach organizacji - a w tym przypadku przedsiębiorstwa.

Źródło: J. Gardawski, L. Gilejko, J. Siewierski, R. Towalski, Socjologia gospodarki, Warszawa 2006.

Newsletter



Wiadomość HTML?