Ruch naturalny ludności

Ruch naturalny ludności (natural movement of population) to część szerszego pojęcia - ruch ludności, oznaczającego fizyczne przemieszczenia ludzi lub zmiany w czasie liczby i struktury demograficznej ludności. Te zmiany w szerokim sensie następują na skutek ruchu wędrówkowego ( mobilność przestrzenna; migracje) oraz urodzeń i zgonów, będących podstawowymi komponentami ruchu naturalnego ludności. Ruch naturalny ludności to tradycyjnie również zdarzenia powodujące zmiany stanu cywilnego: małżeństwo, rozwód, separacja czy unieważnienie związku małżeńskiego. Zdarzenia ruchu naturalnego ludności w przypadku większości populacji podlegają ciągłej rejestracji. Zajmują się tym z reguły urzędy stanu cywilnego.

Obowiązek rejestracji ślubów i chrztów w całym Kościele katolickim wprowadził w 1563 r. sobór trydencki, choć już nieco wcześniej w niektórych europejskich krajach istniał obowiązek cotygodniowego uzupełniania ksiąg parafialnych o nowe fakty zgonów, urodzeń i małżeństw. "Wyznaniowość" rejestracji była przez długi czas ważnym powodem niekompletności statystyk . W XVII w. kraje skandynawskie jako pierwsze ustanowiły obowiązkową cywilną rejestrację ruchu naturalnego ludności. Stopniowo czyniły tak inne europejskie państwa oraz ich kolonie, a także niepodległe państwa poza Europą. Niezależnie od źródeł chrześcijańskich, zdarzenia ruchu naturalnego ludności odnotowywano systematycznie także w innych kręgach kulturowych, np. w Chinach i Japonii. W Polsce powszechna, cywilna (świecka) rejestracja ruchu naturalnego ludności obowiązuje dopiero od 1946 r.

Znajomość ruchu naturalnego ludności ma kluczowe znaczenie dla sporządzania bilansów ludności i oceny jej stanu (zwłaszcza w okresach między spisami ludności) oraz reprodukcji, a więc z jednej strony dla administrowania państwem i jego wyodrębnionymi jednostkami terytorialnymi, z drugiej zaś - dla analiz demograficznych. Organizacje międzynarodowe, zwłaszcza ONZ, podejmują próby systematyzacji, jednolitego definiowania i rejestracji podstawowych zdarzeń należących do ruchu naturalnego ludności, jak również regularnie publikują dane dotyczące tego zjawiska w poszczególnych krajach. Polska od 1994 r. w pełni respektuje międzynarodowe zalecenia dotyczące rejestracji urodzeń i zgonów (wcześniej przez 30 lat stosowała odrębną i kuriozalną definicję urodzenia żywego). Dane o tych zdarzeniach są przetwarzane i publikowane przez GUS (np. w "Roczniku Demograficznym", corocznie oddzielnie dla poszczególnych województw i subregionów oraz mieszkańców wsi i miast, w tym zamieszkiwanych przez ponad 100 tys. osób).

Globalne liczby urodzeń żywych i zgonów w ciągu roku służą do ustalenia przyrostu naturalnego ludności, który (zwłaszcza ze względu na niepewność lub niekompletność danych o migracjach) jest podstawą do oceny rzeczywistego przyrostu ludności. Te same liczby zdezagregowane według płci noworodków oraz płci i wieku zmarłych umożliwiają określenie struktury ludności według wieku i płci na początek i koniec roku. Pomocniczą rolę odgrywają liczby zawartych małżeństw oraz wiek i stan cywilny nowożeńców, przede wszystkim ze względu na ich wpływ na liczbę urodzeń.

Źródło: M. Okólski, Demografia. Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie, Warszawa 2003.

Newsletter



Wiadomość HTML?