System polityczny Estonii

Zarys historii politycznej Estonii

Republika Estonii jest najmniejszym z państw bałtyckich. Jej różnorodność narodowościowa i kulturowa stanowi odbicie burzliwych dziejów narodu estońskiego szukającego miejsca do samostanowienia nad Zatoką Ryską. Historia Estonii nierozerwalnie wiąże się z wpływami obcych mocarstw sąsiadujących z jej ziemiami, to też pasmo najazdów i agresji, którego początek stanowiło panowanie krzyżackie z XIII w.

Zalążki państwowości Estonii związane są z przeciwstawianiem się ekspansji Krzyżaków i Zakonu Kawalerów Mieczowych, którzy pod pretekstem chrystianizacji dokonywali ekspansji na tereny zamieszkane przez plemiona Estonów. Podbojowi ziem estońskich towarzyszyła przymusowa chrystianizacja oraz przenoszenie niemieckich instytucji feudalnych na podbite ziemie. Ludność miejscowa została z czasem zepchnięta do roli poddanych chłopów oraz plebsu miejskiego. Kolejne panowania Duńczyków, Rzeczypospolitej, Szwedów i Cesarstwa Rosyjskiego nie zakłóciły rozwoju gospodarczego oraz kulturalnego tych ziem.

Dokonanie reformy rolnej w początku XIX w. tylko przyspieszyło jeszcze rozwój gospodarczy tego regionu, gdyż chłopi uzyskali prawo wykupu użytkowanej ziemi. Konsekwencją zachodzących przemian był wzrost świadomości narodowej wśród wszystkich warstw społeczeństwa estońskiego.

Pierwsze próby stworzenia niepodległego państwa należy nierozerwalnie łączyć z rewolucją 1905 r. Na kanwie wystąpień robotniczych oraz liberalizacji życia politycznego zaczęły powstawać liczne partie polityczne. Do końca 1905 r. powstała Partia Konstytucyjna będąca reprezentacją bałtyckich Niemców, w listopadzie zaś Jaan Tónisson powołał do życia Estońską Ludową Partię Postępowców. Miała ona charakter liberalno-demokratyczny i dążyła do większego zakresu swobody politycznej i samostanowienia, jednakże w strukturach Cesarstwa Rosyjskiego. Nurt socjaldemokratyczny reprezentowało Estońskie Zjednoczenie Socjaldemokratyczne.

Najważniejszym wydarzeniem tego okresu było zwołanie przez Tónissona Ogólnoestońskiego Zgromadzenia Delegatów Ludowych. W Dorpacie, gdzie doszło do spotkania Zgromadzenia, starły się ze sobą różnorodne poglądy polityczne. Efektem spotkania było ukształtowanie się dwóch nurtów programowych. Jeden z nich reprezentowany przez Tónissona pozostawał przy postulacie monarchii konstytucyjnej, zjednoczenia ziem Estonii w granicach jednej guberni oraz ograniczeniu uprzywilejowanej pozycji ludności niemieckiej. Radykałowie postulowali obalenie rządów zaborczych i powołanie niepodległej i niezależnej republiki. Odpowiedzią władz carskich było wprowadzenie w grudniu 1905 r. stanu wojennego i pacyfikacja. Uspokojenie sytuacji w kraju do-prowadziło do pewnych reform demokratycznych z powołaniem Dumy na czele. Naród estoński posiadał w Dumie swoją reprezentację. Sytuacja taka przetrwała do końca I wojny światowej, gdzie na zgliszczach Cesarstwa Rosyjskiego powstało niepodległe państwo Estonia. Niepodległość Republiki Estonii proklamowano w dniu 24 lutego 1918 r. Data ta dała szansę samostanowienia narodu estońskiego. Koncepcje przyszłego ustroju państwa znalazły ujście w ścierających się ze sobą programach partii politycznych zasiadających w konstytuancie. Efektem pracy Zgromadzenia Ustawodawczego było uchwalenie dnia 15 czerwca Konstytucji, w której najważniejszą cechą była nienaturalnie silna pozycja władzy ustawodawczej.

Można zaryzykować stwierdzenie, iż rząd podległy parlamentowi, był swego rodzaju komisją wykonawczą rządzącej koalicji. Słabość władzy wykonawczej skutkowała niestabilnością rządów. W latach 1920-1934 było w sumie 20 gabinetów, przy czym przeciętny czas trwania rządu wynosił około 8 miesięcy. Sytuacja ta doprowadziła do przesilenia politycznego i społecznego, a w konsekwencji do próby zmiany konstytucji w roku 1932. Wprowadzono instytucję prezydenta, jednakże o bardzo ograniczonych prerogatywach, ograniczono w minimalnym zakresie pozycję władzy ustawodawczej na rzecz wykonawczej. Zmiany te na gruncie powszechnej krytyki zostały odrzucone w referendum. Kolejną próbę naprawy systemu podjęto poprzez zmianę konstytucji zatwierdzoną w referendum w dniach 14-16 października 1933 r., która weszła w życie 24 stycznia 1934 r. Nasilający się kryzys wewnętrzny doprowadził do wprowadzenia 12 marca 1934 r. stanu wyjątkowego.

Nie doprowadziło to jednak do zawieszenia prac nad reformą systemu politycznego państwa, która zaowocowała uchwaleniem przez konstytuantę nowej konstytucji (weszła w życie 1 stycznia 1938 r.). Nowa konstytucja wprowadziła dwuizbowy parlament oraz instytucję prezydenta-regenta.

Rozwój kraju przerwany został agresją ZSRR. W dniu 16 czerwca rząd Estonii został poinformowany o wkroczeniu na terytorium państwa nieograniczonej ilości wojsk sowieckich. Naciski polityczne i sfałszowane wybory doprowadziły do wcielenia Estonii w dniu 6 sierpnia 1940 r. do ZSRR.

Nowe światło w historii państwowości Estonii wprowadziły przemiany zachodzące w ZSRR pod koniec lat 80. Tragiczna sytuacja gospodarcza, powolny rozkład życia politycznego oraz jego liberalizacja zaowocowały zrywem niepodległościowym we wszystkich republikach nadbałtyckich. W Estonii jako pierwszy powstał Front Fudowy, który proklamował 16 listopada 1988 r. "Deklarację o suwerenności Estońskiej SRR". Dnia 2 lutego 1990 r. przyjęto "Deklarację w sprawie niepodległości państwowej Estonii". Kolejny znaczącym aktem prawnym była ustawa o symbolice państwa z 1990 r., która wprowadzała niektóre artykuły ustawy zasadniczej z 1932 r. Ukoronowaniem działań niepodległościowych było przyjęcie w dniu 28 czerwca 1992 r. w referendum nowej Ustawy Zasadniczej oraz doprowadzenie do wyprowadzenia w 1994 r. wojsk rosyjskich.

Zasady ustrojowe, system rządów i instytucje konstytucyjne

Główne zasady Konstytucji z 1992 roku

Konstytucja Estonii przyjęta w referendum weszła w życie w dniu 3 lipca 1992 roku. Składa się ze wstępu (preambuły) oraz 168 artykułów ujętych w 15 rozdziałach. Zawarte w niej uregulowania opierają się na zachodnioeuropejskich standardach praw człowieka oraz kontynuują system demokracji parlamentarnej zapoczątkowanej w ustawach zasadniczych z 1920 i 1938 roku.

Rozdział I Konstytucji nosi nazwę "Zasady Ogólne". Zawarto w nim najważniejsze zasady prawnoustrojowe, którym Republika Estonii postanowiła nadać swoistą, szczególną rangę. Wyraźnie podkreślono w niej chęć kontynuacji ciągłości państwowości Estonii (§1). Nie przez przypadek pierwszą z zasad ustrojowych, którą zawarto w konstytucji Estonii jest zasada suwerenności narodu. § 1 stanowi: "Estonia jest niepodległą i suwerenną republiką demokratyczną, w której najwyższa władza należy do narodu". Paragraf ten kładzie również nacisk na demokratyczną formę sprawowania władzy przez naród. Zawarto więc w niej zasadę zwierzchnictwa narodowego nad całokształtem władzy istniejącym w państwie. Formę sprawowania tej władzy suweren realizuje zarówno w sposób bezpośredni, jak i pośredni. § 56 stanowi: Najwyższą władzę w państwie sprawuje Naród przez obywateli, którzy urzeczywistniają prawa wyborcze: 1) w wyborach do Riigikogu; 2) w referendum. Mamy więc do czynienia z demokracją bezpośrednią przez instytucję referendum, jak też z formą demokracji pośredniej w formie wyborów parlamentarnych. Wprowadzono także przepis obligatoryjności niektórych zmian Konstytucji w formie referendum. Wyłącznie w drodze referendum można zmienić "Zasady ogólne" i rozdział dotyczący "Zmiany Konstytucji". § 162 stanowi: "Rozdział I Konstytucji 'Zasady ogólne' i rozdział XV 'Zmiana Konstytucji' mogą zostać zmienione tylko w drodze referendum".

System zależności pomiędzy władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą zawarto w § 4, stanowi on: "Działalność Riigikogu, Prezydenta Republiki, Rządu Republiki i sądów jest zorganizowana w zasadzie rozdziału i równowagi władzy" Zasada podziału władzy równoważy i nakazuje współdziałanie każdej z władz funkcjonującej w państwie. Zakres uprawnień i prerogatyw władzy ustawodawczej, sądowniczej i wykonawczej wynika z poszczególnych uregulowań zawartych w Konstytucji oraz z aktów prawnych niższego rzędu, które nie są sprzeczne z ustawą zasadniczą.

Obowiązek przestrzegania litery prawa, która jest opublikowana w powszechnie dostępnych źródłach przepisów prawnych, zawarta została w zasadzie legalizmu. Zasada legalizmu ustanowiona została w § 3 "Władzę państwową sprawuje się wyłącznie na podstawie Konstytucji i zgodnych z nią ustaw. Powszechnie uznane normy, iż zasady prawa międzynarodowego są nierozłączną częścią systemu prawnego Estonii. Ustawy opublikowane są w określonym trybie. Tylko opublikowane ustawy mogą obowiązywać". Wymóg publikacji jest wiec elementem bezwzględnie koniecznym dla egzekwowania przepisów prawnych. Elementem wyróżniającym ustawę zasadniczą Estonii jest brak umocowań w przepisach prawnych zasady państwa prawa, które jest bezwzględnym elementem składowym innych konstytucji w Europie.

Według § 9 prawa, wolności i swobody obywatelskie zawarte w Konstytucji przyznane są wszystkim obywatelom Estonii, obywatelom innych państw, jak i bezpaństwowcom przebywającym na terytoriom tego kraju. Przyjęto więc w tych zapisach zasadę równości wszystkich podmiotów wobec prawa. Zasada ta w odnosi się także do osób prawnych.

§ 10 zawiera swoisty "wentyl bezpieczeństwa" dla katalogu praw i wolności zawartych w ustawie zasadniczej i stanowi: "Wymienione (...) prawa, wolności obowiązki nie wykluczają innych praw, wolności i obowiązków, które wynikają z sensu Konstytucji, są z nią zgodne i odpowiadają zasadom godności człowieka oraz społeczeństwa opartego na zasadach sprawiedliwości społecznej, demokratyzacji i państwa prawa".

W § 32 zawarto prawo do odszkodowania w przypadku wywłaszczenia z posiadanych praw. Artykuł ten zawiera także gwarancje dochodzenia na drodze sądowej nie tylko zasadności dokonanego wywłaszczenia, ale także wysokości zaproponowanej rekompensaty. Państwo jest gwarantem posiadanych praw i zapewnia ich ochronę (§ 13 Konstytucji).

Do rangi zasady konstytucyjnej podniesiono także zasadę: zakaz dyskryminacji (§ 12 Konstytucji); zakaz poddawania torturom (§ 18 Konstytucji); zasadę nietykalności osobistej (§ 20 Konstytucji), zasadę domniemania niewinności (§ 21 Konstytucji). Cechą charakterystyczną jest poddanie szczególnej ochronie środowiska naturalnego. § 5 stanowi: "Bogactwa naturalne oraz zasoby naturalne Estonii są dobrem narodowym, które należy wykorzystać oszczędnie." Jego rozwinięciem jest § 53: "Każdy jest obowiązany troskliwie traktować otoczenie i środowisko naturalne..."

Kanclerz Sprawiedliwości

Pozycja prawna Kanclerza Sprawiedliwości jest ściśle związana z podstawową funkcją, jaką wyznacza mu Konstytucja. Jest on niezawisłym urzędnikiem państwowym, którego podstawowym zadaniem jest nadzór nad zgodnością ustawodawczych i wykonawczych aktów władzy państwowej i samorządowej z Konstytucją i ustawami. (§ 139) Jego działanie opiera się na podstawie wniosków skierowanych w sprawie zmiany ustaw, uchwalenia nowych ustaw, a także wniosków o pracy urzędów państwowych. Z podjętych działań Kanclerz w razie konieczności przedkłada raport parlamentowi. Kanclerz przedkłada także wniosek o pociągniecie do odpowiedzialności karnej:

  • członków parlamentu;
  • Prezydenta Republiki;
  • członków Rządu Republiki;
  • kontrolera państwowego;
  • przewodniczącego lub członka Sądu Państwowego.

Wniosek o powołanie Kanclerza składa prezydent na ręce parlamentu. Parlament mianuje Kanclerza na 7-letnią kadencję, a jego usunięcie jest możliwe tylko na podstawie orzeczenia sądu.

Zakres jego kompetencji odpowiada władzy posiadanej przez ministra w kierowanym przez niego resorcie. Ma on prawo uczestnictwa w posiedzeniach rządu i parlamentu. Podczas uczestnictwa we wspomnianych zgromadzeniach przysługuje mu prawo zabierania głosu. Działalność Kanclerza w głównej mierze polega na kierowaniu do organu, który jest autorem aktu prawnego, co do którego istnieje prawdopodobieństwo, iż nie jest on zgodny z Konstytucją łub też ustawą o podjęcie w terminie 20 dni działań mających na celu usuniecie niezgodności. W przypadku nieusunięcia wady prawnej we wspomnianym terminie 20 dni, Kanclerz kieruje do Sądu Państwowego wniosek o orzeczenie nieważności.

Ze swej działalności Kanclerz jest obowiązany przedstawiać raport na posiedzeniu parlamentu, w którym informuje o zgodności z Konstytucją i ustawami aktów wydawanych przez władzę wykonawczą i ustawodawczą oraz samorząd terytorialny. Kanclerz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej na wniosek prezydenta, przedkładany parlamentowi, gdzie też jest głosowany.


Newsletter



Wiadomość HTML?