System polityczny Litwy

Naród litewski wszedł w XX wiek z poczuciem własnej odrębności i pragnieniem niepodległości.

W okresie międzywojennym Litwa miała 3 systemy konstytucyjne, które kolejno ewoluowały w kierunku autokratycznym.

Obowiązująca w latach 1922-1926 Konstytucja Republiki Litewskiej wprowadzała system parlamentarno - gabinetowy, uznawała suwerenność narodu, opierała się na trójpodziale władzy.

Władza wykonawcza należała do rządu i prezydenta, ponoszących polityczną odpowiedzialność przed Sejmem, który składał się z 78 (później z 85) posłów wybieranych w wyborach 5-przymiotnikowych na 3-letnie kadencje.

Do podstawowych kompetencji Sejmu należały: uchwalanie ustaw, ratyfikacja umów międzynarodowych, wypowiadanie i zakończenie wojny, zatwierdzanie lub uchylanie stanu wojennego i wyjątkowego. Sejm w ramach funkcji kontrolnych rządu mógł rozwiązać gabinet zwykłą większością głosów. Wybierał również w głosowaniu tajnym, bezwzględną większością głosów, na 3-letnią kadencję prezydenta, którego także mógł odwołać większością 2/3 ogólnej liczby posłów. Konstytucja dawała też prezydentowi prawo rozwiązania Sejmu, jednak przy zastrzeżeniu, iż nowy Sejm ponownie wybiera prezydenta. Prezydent wyznaczał premiera i zatwierdzał skład rządu, przyjmował dymisję gabinetu, mianował kontrolera państwowego, ważnych urzędników państwowych, na wniosek rządu w czasie wojny wyznaczał naczelnego wodza, reprezentował państwo, przyjmował i wysyłał przedstawicieli dyplomatycznych. Tryb ustawodawczy dawał prezydentowi 21 dni na podpisanie ustawy. Prezydent mógł również zgłosić weto zawieszające, które mogło zostać cofnięte bezwzględną większością ogólnej liczby posłów lub uznaniem przez 2/3 ustawowej liczby posłów pilności publikacji ustawy. Kompetencje ustawowe przysługiwały również rządowi, 25 tys. obywateli.

Inicjatywę zmiany konstytucji przyznano również Sejmowi, rządowi i 50 tys. obywateli.

Konstytucja stanowiła o szerokich wolnościach i prawach obywatelskich. Prawo samodzielnego zarządzania swą oświatą oraz pomocą społeczną przyznano mniejszościom narodowym.

Dokonany w nocy z 16 na 17 grudnia 1926 r. zamach stanu doprowadził do zmian ustrojowych Litwy. Władzę przejęła nacjonalistyczna prawica. Nowy ustrój oparto na autorytecie "wodza narodu" prezydenta A. Smetony, który 15 maja 1928 r. oktrojował konstytucję. W regulacjach konstytucyjnych zmieniono pozycję prezydenta, wybieranego na 7 lat przez "szczególnych przedstawicieli narodu". Prezydentowi, nie ponoszącemu odpowiedzialności politycznej, dano prawo mianowania i odwoływania rządu, rozwiązywania Sejmu, powierzono funkcję wodza sił zbrojnych, przyznano prawo wydawania dekretów bez ograniczenia przedmiotowego.

Uchwalona przez 49 posłów 12 maja 1938 r. nowa konstytucja stawiała, wybieranego na 7 lat, prezydenta ponad prawem z bardzo szeroką władzą ustawodawczą i wykonawczą.

Druga wojna światowa, wydarzenia z lat 1939-1940, włączenie Litwy do ZSRR, nowa nazwa państwowa: Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka oznaczały przyjęcie 25 sierpnia 1940 r. kolejnej, nowej konstytucji opartej na wzorcach radzieckich - typowej republiki.

Wśród państw odrodzonych na gruzach byłego imperium ZSRR Litwa zajmuje jedno z pierwszych miejsc. Już 18 maja 1989 r. ogłosiła deklarację suwerenności, a 11 marca 1990 r. - deklarację niepodległości. 4-milionowe państwo, w którym Litwini stanowią 80% mieszkańców, Rosjanie 9%, Polacy 8%, od razu stanęło przed koniecznością rozwiązania nabrzmiałych problemów wewnętrznych, określenia priorytetów w polityce zagranicznej, przebudowania gospodarki.

Odrodzenie państwa litewskiego

Lata 1988-1993 mają zasadnicze znaczenie dla kształtowania systemu społecznego, politycznego i konstytucyjnego Litwy. W kształtowaniu struktury organizacyjnej na Litwie rok 1988 należy uznać za przełomowy, wtedy właśnie powstał Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy (Sajudis). Ruch wyłonił się z grona litewskiej inteligencji, stawiając sobie początkowo za cel poparcie dla przebudowy społeczno-ekonomicznej i politycznej. Początkowo działacze ruchu postrzegali możliwość odbudowy państwowości litewskiej w ramach federalizacji z ZSRR. Dlatego jako główne problemy podnoszono: kwestie organizacji państwa, zagwarantowania swobód obywatelskich, obrony praw języka narodowego, stworzenia narodowego systemu oświaty, uznania zbrodni stalinowskich za zbrodnie przeciwko ludzkości, ograniczenia służby wojskowej obywateli Litwy do terytorium Republiki, zniesienia monopolu państwa w dziedzinie kultury, zwrócenia Kościołowi należnych mu dóbr, ochrony środowiska naturalnego.

W 1990 r. na Litwie było 8 partii politycznych. Działały 2 partie komunistyczne - samodzielnie Komunistyczna Partia Litwy i Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (zalegalizowana 22 sierpnia 1991 r.). Od 1989 roku zainaugurowała działalność Partia Demokratów Litwy (zwana Litewską Partią Demokratyczną), proponująca system wielopartyjny, demokratyczne wybory, gwarancje socjalne dla obywateli. W tym samym roku powstał Związek Narodowców Litewskich. Partia Chrześcijańskich Demokratów (Litewska Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna) swoim programem sformułowanym w 1989 r. nawiązywała do programów partii chrześcijańskich okresu międzywojennego. Rejestracja partii nastąpiła w 1990 r. Z połączenia Związku Młodzieży Humanistycznej i Związku Pomocy Wzajemnej Litwy również w 1990 r. powstała Partia Humanizmu i Postępu Litwy. Partia Socjaldemokratów Litwy (Litewska Partia Socjaldemokratyczna) działa od 1989 r. Program partii zakłada: system wielopartyjny, różne formy własności, gospodarkę wielosektorową. Niepodległa, zdrowa ekologicznie, zdemilitaryzowana i neutralna Litwa to cel Partii Zielonych Litwy. W 1991 r. powstały kolejne partie: Związek Chłopów Litwy, Partia Niepodległości, Litewska Partia Republikańska, Związek Liberałów Litwy, Forum Przyszłości Litwy.

Początek przemianom ustrojowym na Litwie przynosi X sesja Rady Najwyższej Litwy w listopadzie 1988 r. Mimo formalnego zwycięstwa sił zachowawczych wygraną można przypisać Sajudisowi, który ogłasza 2 dokumenty: Deklarację o suwerenność Litwy i O moralnej niezawisłości Litwy. Kolejna sesja RN przynosi już zdecydowane zwycięstwo sił postępowych, uchwalono bowiem ustawy o zmianach w Konstytucji LSRR i O podstawach samodzielności gospodarczej LSRR. Zmiany konstytuq'i odnosiły się do czterech grup zagadnień: własności republiki, obywatelstwa ZSRR, praw i swobód obywatelskich oraz wyższości prawa republikańskiego nad związkowym. W trakcie prac kolejnych sesji RN do lutego 1990 r. postanowiono m.in. o nieistnieniu monopolu partii komunistycznej, podjęto uchwały: O uchwałach niemiecko-radzieckich z 1939 r. i likwidacji ich skutków dla Litwy, O podstawach samorządu terytorialnego, O podstawach własności, O zwróceniu domów modlitwy i innych budynków wspólnot religijnych, O partiach politycznych.

Pierwsze demokratyczne wybory na Litwie i jednocześnie pierwsze w ZSRR zostały przeprowadzone w dwóch turach. Pierwsza odbyła się 24 lutego, druga 5 marca 1990 r. Zdecydowane zwycięstwo w wyborach odniosła koalicja ugrupowań niepodległościowych Sajudisu kierowana przez Vytautasa Landsbergisa. W 141-osobowej Radzie Najwyższej zdobyła 90 mandatów, Komunistyczna Partia Litwy Algirdasa Brazauskasa uzyskała 36 mandatów, pozostałe przypadły promoskiewskiej Litewskiej Partii Komunistycznej . Nowo wybrana Rada Najwyższa Republiki Litewskiej 11 marca 1990 r. przyjęła akt o przywróceniu niepodległości państwa litewskiego, ustawy: O nazwie i godle państwa i O przywróceniu działania Konstytucji Litwy z 12 maja 1938 r. Również w marcu 1990 r. odbyły się wybory samorządowe. Zgodnie z ustawą o samorządzie terytorialnym wybierano przedstawicieli 2-szczeblowego samorządu: niższego (gminy) i wyższego (powiatu) zgodnie z zapowiadanym nowym podziałem administracyjnym na gminy i powiaty. Na wniosek Rady Najwyższej Republiki Litewskiej 9 lutego 1991 r. odbył się plebiscyt, w którym 3/4 mieszkańców Litwy wypowiedziało się za państwem litewskim jako niepodległą republiką demokratyczną. 11 lutego 1991 r. została przyjęta Ustawa Konstytucyjna o Państwie Litewskim, w której zaświadczano, że: "Naród Litwy wyrażoną suwerennie wolą raz jeszcze potwierdził swe niezłomne postanowienie w kwestii niepodległości Państwa Litewskiego", stwierdzono, że: "Państwo Litewskie jest niepodległą republiką demokratyczną", co stanowi normę konstytucyjną Republiki Litewskiej i fundamentalną zasadę państwa.

19 czerwca 1992 r. Rada Najwyższa Litwy wyznaczyła przedterminowe wybory parlamentarne na 25 października. Uchwalono częściowo proporcjonalną ordynację wyborczą.

Rada przyjęła ustawę O nieprzystępowaniu Republiki Litewskiej do postradzieckich Związków Wschodnich. Rada Najwyższa Republiki Litewskiej - opierając się na aktach z 16 lutego 1918 r. i 11 lutego 1990 r. o odrodzeniu niepodległości Państwa Litewskiego, z woli całego narodu wyrażonej 9 lutego 1991 r. i widząc wysiłki zmierzające do zachowania form dawnego Związku SRR ze wszystkimi jego podbojami, dostrzegając zamiary wciągnięcia Litwy do obronnych, ekonomicznych, finansowych i innych "obszarów postradzieckiego bloku wschodniego" - postanowiła, że nie przystąpi do żadnych wspólnot państwowych tworzonych na podstawie dawnego ZSRR o charakterze wojskowym, ekonomicznym i politycznym. Na terytorium państwa nie mogą znajdować się również bazy, jednostki wojskowe Rosji.

Wybory do parlamentu odbyły się w dwóch turach: 25 października i 15 listopada 1992 r. Zostały poprzedzone brutalną, bardzo agresywną kampanią wyborczą. Wzięło w nich udział 40 partii i organizacji politycznych. Wszystkie ugrupowania stały na gruncie niepodległości. Wszystkie też nie do końca odpowiadały na pytanie: Jak doprowadzić do stabilizacji gospodarczej i społecznej w sytuacji pełnego uzależnienia krajowej ekonomii od dostaw surowców radzieckich? Wyniki przedwyborczego sondażu opinii publicznej wskazywały, że postkomuniści oraz Sajudis mają równe szanse. Dalej plasowali się socjaldemokraci i Ruch Centrum. Wszystkie inne organizacje, jak wskazywały sondaże, nie miały szans przekroczenia 4% progu. Pierwsza i druga, przeprowadzona z tygodniowym opóźnieniem, tura przyniosła, jak określano, sensacyjne wyniki. Najwięcej głosów otrzymała postkomunistyczna Litewska Demokratyczna Partia Pracy. Dopiero drugie miejsce zajęła koalicja Sajudisu, trzecie Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Litwy, czwarte Litewska Partia Socjaldemokratyczna. Ostateczny podział mandatów w Sejmie Litwy przedstawiał się następująco: Litewska Demokratyczna Partia Pracy - 73 mandaty, Sajudis - 30, Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Litwy - 18, Litewska Partia Socjaldemokratyczna - 8, Związek Polaków na Litwie - 4, Związek Narodowy - 4, Związek Chrześcijański - 2, Niezależni - 2. Frekwencja w drugiej turze wynosiła 60%.

25 października 1992 r. oprócz wyborów do parlamentu odbyło się na Litwie referendum konstytucyjne. Za projektem ustawy zasadniczej, by wszedł w życie, musiała się opowiedzieć ponad połowa uprawnionych do głosowania. Opozycja opowiadała się za odrzuceniem zaproponowanego przez Radę Najwyższą projektu konstytucji, uznając go za niedopracowany. Projekt nowej konstytucji poparło 83% głosujących.

Nowa konstytucja została przyjęta 25 października 1992 r. po 10-miesięcznej pracy komisji, na forum której ścierały się dwie koncepcje przyszłego ustroju państwa. Większość preferowała system prezydencki. Mniejszość forsowała przewagę parlamentu. Kompromis doprowadził do wypracowania zasad systemu parlamentarno-prezydenckiego.

Kolejne wybory parlamentarne na Litwie odbyły się 20 października i 10 listopada 1996 r. Oznaczały zmiany na scenie politycznej Litwy, której 2-biegunowy charakter, będący kontynuacją sporów z lat 1989-1991, pozostawał nadal aktualny, a poszukiwanie mitycznej "trzeciej siły" mogącej złamać bipolarny układ okazało się niemożliwe, mimo że ośrodkowi skupionemu wokół Związku Centrum w 1995 r. patronował przyszły prezydent Valdas Adamkus. Wybory zdecydowanie wygrała prawica na podstawie ordynacji wyborczej, której znowelizowany kształt różnił się czterema elementami od ordynacji z 1992 r. Próg procentowy konieczny do uczestnictwa w podziale miejsc w okręgu wielomandatowym podniesiono z 4% do 5%. Zniesiono ułatwienia dla list mniejszościowych. Ponadto umożliwiono zgłaszanie kandydatów tylko organizacjom zarejestrowanym przez Ministerstwo Sprawiedliwości oraz wprowadzono wymóg 40% frekwencji w 1-mandatowych okręgach.

Rozkład miejsc w parlamencie po wyborach z 1996 r. przedstawiał się następująco: Unia Ojczyźniana - 70 mandatów, Litewska Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna - 16, Litewska Unia Centrowa - 13, Litewska Demokratyczna Partia Pracy - 12, Litewska Partia Socjaldemokratyczna - 12, Litewska Partia Demokratyczna - 2, Litewska Unia Narodowa - 1, Litewska Partia Kobiet - 1, Litewska Partia Narodowa - Młoda Litwa - 1, Litewska Partia Liberalna - 1, Litewska Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna - 1, Akcja Wyborcza Polaków na Litwie - 1, Litewska Unia Więźniów Politycznych - 1, Litewska Partia Chłopska - 1, kandydaci niezależni - 1.

Równocześnie z wyborami parlamentarnymi odbyło się 5 referendów na odrodzonej Litwie. Pierwsze 4 dotyczyły kolejno spraw, które stanowią ważny i częsty element demokracji bezpośredniej:

  • 23 maja 1992: rozszerzenia uprawnień prezydenta,
  • 14 czerwca 1992: wycofania wojsk radzieckich,
  • 25 października 1992: uchwalenia nowej konstytucji,
  • 27 sierpnia 1994: rewaloryzacji wkładów oszczędnościowych.

Piąte referendum zawierało następujące pytania:

  • Czy wybory parlamentarne mają się odbywać zawsze w drugą niedzielę kwietnia?
  • Czy co najmniej połowa dochodów budżetowych państwa ma być przeznaczona na cele socjalne?
  • Czy ze środków uzyskanych przez prywatyzację majątku państwowego należy rewaloryzować wkłady oszczędnościowe znajdujące się w bankach po odzyskaniu niepodległości?
  • Czy należy umożliwić kupowanie ziemi na Litwie również osobom prywatnym?

Zycie polityczne Litwy w 2000 r. zdominowały wybory: lokalne w marcu i parlamentarne w październiku. Ich wyniki oznaczały zmiany w układzie sił politycznych. Koalicyjne rządy Związku Ojczyźnianego i Związku Chrześcijańsko-Demokratycznego utraciły społeczne poparcie. W wyborach parlamentarnych najwięcej głosów uzyskała lewicowa koalicja socjaldemokratyczna z byłym prezydentem Litwy Algirdasem Brazauskasem na czele. Nową jakością na scenie politycznej Litwy stały się ugrupowania centroliberalne: Nowy Związek i Związek Liberałów, które przejęły głosy prawicy sprzed 4 lat.


Newsletter



Wiadomość HTML?