System polityczny Węgier

Zmiany polityczno-ustrojowe na Węgrzech

Proces przemian społeczno-politycznych, jaki nastąpił w Republice Węgierskiej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, można bez wątpienia zaliczyć do jednego z najciekawszych w Europie Środkowej i Wschodniej. Równie interesujące, choć tragiczne, były wcześniejsze losy tego państwa. Na skutek dwóch przegranych w krótkim okresie wojen Węgry doznały dużych strat, jeśli chodzi o liczbę ludności i swe terytorium, poniosły olbrzymie szkody materialne, niewymierne były straty społeczne i polityczne. Z jednego z najważniejszych podmiotów politycznych w Europie Środkowej (jako część dualistycznej monarchii Habsburgów), po klęsce w I i II wojnie światowej Węgry stały się średniej wielkości państwem praktycznie pozbawionym prawa do pełnego samostanowienia.

Szczególnie boleśnie mogli się Węgrzy przekonać o istnieniu takiego stanu rzeczy tuż po zakończeniu II wojny światowej. Wydawało się, że po latach autorytarnych rządów regenta Miklosa Horthyego, które skończyły się wraz z ostateczną klęską militarną w 1945 r., pojawiła się szansa na wprowadzenie demokracji. Jednak okres względnej swobody i pluralizmu politycznego trwał tylko 3 lata. Tak jak w pozostałych krajach w tej części Europy rozpoczął się proces kształtowania systemu na podobieństwo funkcjonującego w ZSRR. Stalinizm na Węgrzech należał do najbardziej zbliżonych do okrutnego pierwowzoru, a terror zastosowany przez komunistyczne władze wobec własnego narodu był nieporównywalnie większy niż w innych państwach powstałego bloku radzieckiego.

Niecała dekada krwawych rządów Matyasa Rakosiego zakończyła się w 1956 r. wybuchem rewolucji, która była skierowana zarówno przeciwko zbrodniom komunistycznym, jak i radzieckiej dominacji. Ten bohaterski zryw można określić jako wydarzenie zapowiadające późniejszy upadek radzieckiego imperium. Krótki, bo zaledwie dwutygodniowy okres wolności (23 października - 4 listopada) stanowił wyraz rzeczywistego stosunku narodów środkowoeuropejskich do komunistycznej władzy. Dla samych Węgrów rewolucja z 1956 r. - choć krwawo stłumiona przez wojska radzieckie - stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń w historii. Była także istotnym punktem odniesienia, gdy w 30 kilka lat później rozpoczynał się proces demokratyzacji w całym bloku radzieckim.

Rewolucję węgierską i zakończoną sukcesem transformację społeczno- -ustrojową rozdzielał okres rządów Janosa Kadara. Przez trzy dekady przewodzenia państwu polityk ten nie odszedł od głównych założeń systemu socjalistycznego (monopol partii komunistycznej, podporządkowanie Kremlowi na arenie międzynarodowej), jednak wprowadził dużą dozę pragmatyzmu w kwestiach społeczno-gospodarczych. Kadar w zamian za zgodę społeczeństwa na depolityzację zapewnił względnie wysoki poziom życia obywateli. "Gulaszowy komunizm", bo tak - nieco żartobliwie - nazywał system funkcjonujący na Węgrzech radziecki przywódca Nikita Chruszczow, został milcząco zaakceptowany przez zdecydowaną większość mieszkańców.

Pod koniec lat siedemdziesiątych zaczęły się pojawiać pierwsze oznaki niewydolności systemu gospodarczego, co z kolei przyspieszyło tworzenie się zrębów organizacji opozycyjnych. Dość szybko podzieliły się one na dwa podstawowe nurty: jeden wywodzący się z szeregów lewicowych intelektualistów, którzy odrzucili założenia marksizmu, a drugi (ludowy) z kręgu konserwatywnie oraz narodowo nastawionych pisarzy i inteligencji. Pomimo wyraźnego ożywienia działalności opozycji antykomunistycznej nie udało się w tym czasie stworzyć instytucjonalnych form na wzór polskiego Komitetu Obrony Robotników czy czechosłowackiej Karty 77. Sami opozycjoniści określali siebie jako "0,01 procenta" społeczeństwa.

Niezwykle istotnym impulsem do rozwoju ugrupowań antykomunistycznych była polityka nowego przywódcy Związku Radzieckiego Michaiła Gorbaczowa. Z wyraźnej politycznej "odwilży" starali się także skorzystać węgierscy opozycjoniści. W czerwcu 1985 r. w miasteczku Monor odbyło się pierwsze spotkanie jej działaczy, jednak wobec wyraźnego już zróżnicowania poglądów nie podjęto na nim wiążących deklaracji. Dopiero następny zjazd opozycji w miejscowości Lakitelek we wrześniu 1987 r. zakończył się sukcesem. Przedstawiciele obozu ludowego powołali na nim Węgierskie Forum Demokratyczne (MDF). W założeniu nie miała to być zamknięta grupa działaczy, ale szeroka platforma, w ramach której podjęto dyskusję o najważniejszych problemach społecznych. O takim podejściu może świadczyć udział w spotkaniu Imre Pozsgaya, czołowego działacza rządzącej Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, uważanego - ze względu na swoje reformatorskie poglądy - za "węgierskiego Gorbaczowa". Powstanie MDF można uznać za początek zmian na Węgrzech i rozpoczęcie procesu reform.

Procesowi tworzenia się opozycji towarzyszył coraz silniejszy ferment wewnątrz partii komunistycznej. Uchodzący dotąd za względnego liberała i zwolennika ograniczonych reform Janos Kadar gwałtownie tracił poparcie w szeregach własnego ugrupowania. Na tle zmian dokonujących się w ZSRR jego poglądy stały się zbyt konserwatywne i zachowawcze. Do ostatecznego odsunięcia Kadara z zajmowanych stanowisk przyczynił się także niechętny stosunek Gorbaczowa, który już w listopadzie 1986 r. dał mu do zrozumienia, że przestał się cieszyć jego poparciem. Działając pod silną presją otoczenia, w maju 1988 r. Janos Kadar ustąpił ze stanowiska sekretarza generalnego partii i został jedynie jej przewodniczącym, pełniącym czysto honorowe funkcje.

W styczniu 1989 r. parlament węgierski uchwalił ustawę o wolności zrzeszania i demonstrowania swoich poglądów, co pozwoliło na w pełni legalne działanie partii politycznych. W tym samym czasie po raz pierwszy przedstawiciel partii komunistycznej, Imre Pozsgay, nazwał wydarzenia z 1956 r. nie kontrrewolucją, a powstaniem. Był to wielki przełom, gdyż zostały w ten sposób podważone podstawy działania ekipy Kadara. Z drugiej strony ta deklaracja umożliwiła przystąpienie do rozmów władzy z opozycją na wzór obrad "okrągłego stołu" w Polsce, które miały rozpocząć się na dniach.

Sytuacja na Węgrzech była na tyle odmienna, iż funkcjonowały już liczne partie opozycyjne o różnych programach i ideologiach. Przed rozpoczęciem rozmów ze stroną rządową konieczne było więc wypracowanie wspólnego stanowiska. W tym celu 22 marca 1989 r. przystąpiono do obrad "opozycyjnego okrągłego stołu", w których wzięli udział przedstawiciele 8 ugrupowań. Jednocześnie trwały przygotowawcze rozmowy z rządem. W ich wyniku 13 czerwca rozpoczęły się obrady "narodowego okrągłego stołu", czasami nazywanego także "trójkątnym". Nie bez wpływu na przebieg negocjacji pozostawała sytuacja w Polsce, gdzie kilka dni wcześniej w wyborach parlamentarnych triumfowała "Solidarność". Do miana symbolu urosło jednak inne wydarzenie - 16 czerwca uroczyście pochowano przywódcę powstania z 1956 r. Imre Nagya.

Obrady "narodowego okrągłego stołu" zakończyły się 18 września 1989 r. akceptacją porozumienia, którego niektóre zapisy niespodziewanie szybko zostały odrzucone przez część sił opozycyjnych. Najistotniejsze postanowienia zostały jednak wprowadzone do konstytucji, a stało się to w dniach 17-20 (a zwłaszcza 18) października 1989 r. Wraz z nią znowelizowano najważniejsze ustawy i kodeksy. Pewnym podsumowaniem dokonujących się zmian było ogłoszenie przez tymczasowego prezydenta Matyasa Szurósa powstania nowej Republiki Węgierskiej. Data (23 października) była nieprzypadkowa - 33 lata wcześniej wybuchła rewolucja węgierska.

Konstytucyjne zasady systemu politycznego

Z formalnoprawnego punktu widzenia na Węgrzech obowiązuje konstytucja z sierpnia 1949 r., natomiast ze względu na zakres dokonanych w październiku 1989 r. zmian jest to de facto nowa konstytucja. Ustawą XXXI z 18 października zwiększono liczbę rozdziałów z dotychczasowych 10 do 15, a z wcześniejszych 78 artykułów tylko 8 pozostało bez zmian. W późniejszym okresie konstytucja była jeszcze kilkukrotnie nowelizowana (1990, 1993, dwa razy w 1994, 1997, 2000 i 2001), a zmiany dotyczyły m.in. praw mniejszości narodowych, składu Trybunału Konstytucyjnego oraz użyciu sił zbrojnych w kraju i operacjach zagranicznych.

Konstytucja Republiki Węgierskiej liczy 78 artykułów, podzielonych na 15 rozdziałów. Rozpoczynają jednozdaniowa inwokacja, w której wymieniono podstawowe cele wprowadzanych zmian: system wielopartyjny, demokrację parlamentarną i społeczną gospodarkę rynkową. W tej części znajduje się także stwierdzenie, że wspomniane nowelizacje mają stanowić podstawę funkcjonowania państwa do chwili uchwalenia nowej konstytucji - jednak mimo podejmowanych prób (powołano nawet w 1995 r. specjalną Komisję Konstytucyjną) prace nad nową ustawą zasadniczą nie wyszły poza etap projektów.

Zgodnie z konstytucją Węgry są niezawisłym, demokratycznym państwem prawnym, w którym wszelka władza należy do ludu (art. 2). Ważnym elementem umożliwiającym sprawowanie bezpośredniej władzy przez naród jest referendum, do którego rozpisania potrzebna jest decyzja Zgromadzenia Krajowego podjęta większością 2/3 głosów wszystkich deputowanych (art. 28/B). Referendum musi zostać rozpisane, jeśli zażąda tego 200 tys. obywateli, natomiast może - jeśli wniosek poprze 100 tys. obywateli, prezydent, rząd lub 1/3 ogólnej liczby deputowanych (art. 28/C). Decyzję podjętą w głosowaniu ludowym uważa się za ważną, jeśli więcej niż połowa uczestniczących w nim obywateli udzieli identycznej odpowiedzi, przy czym muszą oni stanowić co najmniej 1/4 ogólnej liczby osób posiadających czynne prawo wyborcze. Zakres problemów, które mogą zostać poddane pod głosowanie, jest ograniczony. Referendum nie może dotyczyć m.in. rozwiązania parlamentu, budżetu, użycia sił zbrojnych, programu rządu czy też amnestii.

Konstytucja zachowała republikańską formę państwa (art. 1), przyjętą jeszcze w lutym 1946 r. Podkreślono nienaruszalność podstawowych praw człowieka (art. 8), a do ich ochrony zostały powołane urzędy Parlamentarnego Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Parlamentarnego Rzecznika Praw Mniejszości Narodowych i Etnicznych (art. 32/B).

Konstytucja gwarantuje klasyczny trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Analiza zależności występujących między najważniejszymi organami władzy pozwala stwierdzić, że na Węgrzech ukształtował się system parlamentarno-gabinetowy z bardzo silną pozycją premiera.

Zgromadzenie Krajowe

Kompetencje ustawodawcze w Republice Węgierskiej należą do Zgromadzenia Krajowego, które jest najwyższym organem władzy państwowej (art. 19). Jest to 1-izbowy parlament liczący 386 deputowanych, wybierany na 4-letnią kadencję. Zgromadzenie Krajowe odbywa w ciągu roku dwie sesje zwyczajne, od 1 lutego do 15 czerwca i od 1 września do 15 grudnia. Na nadzwyczajną sesję zbiera się na pisemne żądanie prezydenta, rządu lub 1/5 deputowanych (art. 22).

Spośród członków Zgromadzenia wybiera się przewodniczącego, jego zastępców oraz sekretarzy. Jest ono zobligowane do utworzenia stałych komisji parlamentarnych, a dla zbadania konkretnej sprawy może powołać komisję specjalną (art. 21). Tryb obradowania i zasady działania ustala się w Regulaminie parlamentarnym, przyjmowanym większością 2/3 posłów obecnych na sali (art. 24).


Zobacz też:

Newsletter



Wiadomość HTML?