Negocjacje Turcji z Unią Europejską - stan i perspektywy

Momentem przełomowym w relacjach Turcji z Unią Europejską był szczyt w Helsinkach w 1999 r., na którym stwierdzono, iż: "Turcja jest krajem kandydującym do członkostwa w Unii na podstawie takich samych kryteriów, jakie zastosowano wobec innych państw kandydujących"2. Dzięki tej decyzji Turcja znalazła się na drodze do długo wyczekiwanego członkostwa. Zainicjowało to wiele przedsięwzięć, takich jak Partnerstwo dla Członkostwa czy roczne raporty Komisji Europejskiej, które miały stymulująco wpływać na przeprowadzanie reform w Turcji3. Ostatecznie 16-17 grudnia 2004 r. na szczycie w Brukseli Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu w październiku 2005 r. negocjacji akcesyjnych z Turcją. Decyzję tę opatrzono jednak dwoma warunkami. Pierwszy z nich to podpisanie przez Turcję protokołu rozszerzającego unię celną zawartą między tym krajem a Wspólnotą Europejską o dziesięć nowych państw członkowskich UE, w tym o Cypr. Drugim warunkiem było wejście w życie sześciu aktów prawnych, w tym kodeksu karnego oraz kodeksu postępowania karnego. Turcja spełniła oba te warunki do lipca 2005 r.4 Zastrzegła jednak, iż rozszerzenie unii celnej nie oznacza uznania przez nią Cypru5.

Obecny stan negocjacji Turcji z Unią Europejską6

Unia Europejska rozpoczęła negocjacje akcesyjne z Turcją w dniu 3 października 2005 roku. Pierwszy etap negocjacji rozpoczął się przeprowadzeniem przez Komisję Europejską tzw. "screening-u", czyli szczegółowej analizy 35 obszarów negocjacji z udziałem kraju kandydującego. Spotkania w tym celu (screening meetings) zostały zakończone w październiku 2006 roku. W wyniku tych działań, Komisja Europejska przygotowała sprawozdania z przeglądu w ramach każdego z rozdziałów. Pierwszy z 35 obszarów negocjacji, rozdział 25 - Nauka i badania naukowe, został otwarty i wstępnie zamknięty w dniu 12 czerwca 2006.

W listopadzie 2006 r. Unia Europejska wyraziła zaniepokojenie z powodu ograniczeń w swobodzie przepływie towarów, w tym ograniczeń dotyczących środków transportu, do których zniesienia Turcja zobowiązała się podpisując Protokół dodatkowy do układu stowarzyszeniowego w 1970 roku. Było to związane z ograniczeniami nałożonymi przez Turcję na komunikację z Republiką Cypryjską. W wyniku nie znalezienia rozwiązania dla tej sytuacji, Rada Europejska postanowiła w dniach 14-15 grudnia 2006 r. o zawieszeniu negocjacji w sprawie 8 z 35 rozdziałów negocjacyjnych:

  • Rozdział 1 Swobodny przepływ towarów;
  • Rozdział 3 Prawo przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług;
  • Rozdział 9 Usługi finansowe;
  • Rozdział 11 Rolnictwo i rozwój obszarów wiejskich;
  • Rozdział 13 Rybołówstwo;
  • Rozdział 14 Polityka transportowa;
  • Rozdział 29 Unia celna;
  • Rozdział 30 Stosunki zewnętrzne7.

Zdecydowano również, że żaden rozdział nie zostanie tymczasowo zamknięty, dopóki Turcja nie wypełni swoich zobowiązań wynikających z podpisania Protokołu dodatkowego do umowy stowarzyszeniowej z UE. Jednakże nie oznaczało to, że proces negocjacji został definitywnie zablokowany. W styczniu 2007 r., wznowiono negocjacje w obszarach, które nie zostały zawieszone8. Do końca 2009 r. rozpoczęto negocjacje w ramach 12 rozdziałów (tabela1)9.

Tabela 1. Stan negocjacji między Turcją a Unią Europejską na koniec 2009 r.
Obszary negocjacji akcesyjnych Otwarcie Negocjacji Zamknięcie negocjacji
1. Swobodny przepływ towarów ------------- -------------
2. Swobodny przepływ pracowników ------------- -------------
3. Swoboda przedsiębiorczości i świadczenie usług ------------- -------------
4. Swobodny przepływ kapitału 19 grudnia 2008 -------------
5. Zamówienia publiczne ------------- -------------
6. Prawo spółek 17 czerwca 2008 -------------
7. Prawo własności intelektualnej 17 czerwca 2008 -------------
8. Polityka konkurencji ------------- -------------
9. Usługi finansowe ------------- -------------
10. Społeczeństwo informacyjne i media 19 grudnia 2008 -------------
11. Rolnictwo ------------- -------------
12. Bezpieczeństwo żywności, polityka weterynaryjna i fitosanitarna ------------- -------------
13. Rybołówstwo ------------- -------------
14. Polityka transportowa ------------- -------------
15. Energia ------------- -------------
16. Podatki 30 czerwca 2009 -------------
17. Polityka gospodarcza i pieniężna ------------- -------------
18. Statystyka 26 czerwca 2007 -------------
19. Polityka społeczna i zatrudnienie ------------- -------------
20. Polityka w zakresie przemysłu i przedsiębiorstw 29 marca 2007 -------------
21. Sieci transeuropejskie 19 grudnia 2007 -------------
22. Polityka regionalna i koordynacja elementów strukturalnych ------------- -------------
23. Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe ------------- -------------
24. Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo ------------- -------------
25. Nauka i badania 12 czerwca 2006 12 czerwca 2006
26. Edukacja i kultura ------------- -------------
27. Środowisko naturalne 21 grudnia 2009 -------------
28. Ochrona konsumentów i ochrona zdrowia 19 grudnia 2007 -------------
29. Unia celna ------------- -------------
30. Stosunki zewnętrzne ------------- -------------
31. Polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony ------------- -------------
32. Kontrola finansowa 26 czerwca 2007 -------------
33. Przepisy finansowe i budżetowe ------------- -------------
34. Instytucje ------------- -------------
35. Inne kwestie ------------- -------------

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych oficjalnej strony Delegacji Komisji Europejskiej w Turcji, EU and Turkey, http://www.avrupa.info.tr.

Stosunek partii rządzącej w Turcji do integracji z Unią Europejską

Od wyborów parlamentarnych w 2002 r. w Turcji rządzi powstała w 2001 r. Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP, Adalet ve Kalkinma Partisi), założona przez reformatorów z rozwiązanej wcześniej Partii Cnoty (FP, Fazilet Partisi) i, według jej członków, znajdująca się na prawo od środka tureckiej sceny politycznej10. Ukształtowaniu i zwycięstwu wyborczemu tego ugrupowania pomogła polityka generałów, którzy w 1980 r. dokonali przewrotu w Turcji i wpłynęli na upadek koalicji islamistyczno-liberalnej. W celu niedopuszczenia do umocnienia się komunistycznej lewicy, islamistów czy ugrupowań kurdyjskich w państwie wprowadzono 10% próg wyborczy oraz zakaz tworzenia koalicji wyborczych. Miało to wzmocnić tradycyjne partie środka, a przede wszystkim socjaldemokrację. Z czasem jednak znaczenia nabrały w Turcji ugrupowania konserwatywno- nacjonalistyczne i nastawieni antyzachodnio islamiści. Na posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego 28 lutego 1997 r. generalicja przekonała ówczesnego prezydenta Süleymana Demirela oraz premiera Necmettina Erbakana, iż dla państwa byłoby lepiej, gdyby rząd podał się do dymisji, nie zmuszając armii do wprowadzenia stanu wyjątkowego w Turcji. W wyniku tego przewrotu wojskowego rozpoczął się okres, który politolodzy tureccy określają mianem "procesu 28 lutego". Po lutowych wydarzeniach partie odeszły od wyróżniających je haseł, stały się mniej wyraziste i zaakceptowały potrzebę wzmacniania centralizmu państwa oraz obrony integralności państwowej i laickości. W styczniu 1998 r. sąd rozwiązał islamistyczną Partię Dobrobytu (RP, Refach Partisi), a w lipcu 2001 r. wyrokiem sądowym zdelegalizował również jej następczynię - Partię Cnoty (FP, Fazilet Partisi). W tej sytuacji zwolenników szybko znalazło umiarkowane i prozachodnie, ale i przywiązane do wartości muzułmańskich, ugrupowanie AKP, której szefem był Recep Tayyip Erdogan. "Odislamizował" on wizerunek swojej partii i wprowadził jasne i w miarę realistyczne hasła socjalistyczne. Zerwał z tradycją odgórnego narzucania reform i westernizacji państwa, proponując włączenie do procesu modernizacji jak najszerszych grup społeczeństwa11. W wyborach w 2002 r. AKP uzyskała tylko 34,3% głosów i z większością dwóch trzecich miejsc w parlamencie utworzyła rząd. Jednakże szef Partii Sprawiedliwości i Rozwoju nie został deputowanym do parlamentu12. Główna Komisja Wyborcza uznała bowiem, że nie może on kandydować z uwagi na wyrok więzienia za podżeganie do nienawiści religijnej. Tymczasowym premierem został wtedy bliski współpracownik R. Erdogana - Abdullah Gül- obecny prezydent Turcji. Jednak zdominowanemu przez członków Partii Sprawiedliwości i Rozwoju parlamentowi udało się zmienić ordynację i R. Erdogan mógł startować w wyborach uzupełniających, co pozwoliło mu na objęcie stanowiska premiera Turcji13. Elektorat rządzącej obecnie Partii Sprawiedliwości i Rozwoju stanowią w większości islamiści, ale także inne grupy społeczne, dla których silnie scentralizowane państwo zawężało swobodę działania, jak również muzułmańska młodzież o nowoczesnych poglądach - proeuropejska i prozachodnia.

Już w miesiąc po wyborach, na szczycie w Kopenhadze 12 grudnia 2002 r. rząd turecki opowiedział się za przystąpieniem Turcji do Unii Europejskiej oraz za kontynuacją wypełniania przez Turcję politycznych kryteriów w celu jak najszybszego rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych. Dodatkowo decyzja o nie wzięciu udziału w ataku na Irak, w marcu 2003 r., wykazała uniezależnienie tureckiej polityki zagranicznej od decyzji Stanów Zjednoczonych14.

Ostatnie wybory parlamentarne w Turcji z 22 lipca 2007 r. zakończyły się druzgocącym zwycięstwem partii rządzącej. Zdobyła ona niemalże połowę (47%) głosów oddanych przez 42,5 mln tureckich wyborców, co jest wynikiem o 12 pkt. proc. lepszym w porównaniu z wyborami z 2002 r15. Premier R. Erdogan dostał wyraźny mandat od wyborców do dalszego reformowania kraju. W swojej propagandzie przedwyborczej Partia Sprawiedliwości i Rozwoju postawiła na pełne wykonanie zobowiązań wynikających z kryteriów kopenhaskich16.

Od momentu dojścia AKP do władzy, zdecydowanie przyspieszono reformy dostosowawcze. Turecki parlament wprowadził zmiany w konstytucji17 oraz ratyfikował przystąpienie Turcji do trzech konwencji międzynarodowych. Przyjętych zostało osiem pakietów harmonizujących prawo tureckie z unijnym i trzy nowe ustawy18. Wprowadzono również liczne zmiany w systemie gospodarczym państwa, takie jak nowe przepisy podatkowe, prawo bankowe czy instrumenty służące zwalczaniu korupcji19.

Znajdująca się w pierwszych latach XXI w. na skraju bankructwa Turcja rozwija się obecnie dynamicznie, a wolnorynkowe reformy sprzyjają bogaceniu się społeczeństwa. Premier Erdogan sumiennie wykonywał zalecenia Brukseli, co w październiku 2005 r. zaowocowało otwarciem negocjacji akcesyjnych. Ponadto za rządów AKP Turcję odwiedził papież Benedykt XVI, który poparł jej dążenia do członkostwa w Unii Europejskiej20. Turcja próbuje również naprawić swoje stosunki z Grecją. W styczniu 2008 r. z wizytą do Ankary przyjechał grecki premier Kostas Karamanlis, co przez obie strony zostało uznane za ważny krok ku poprawieniu stosunków grecko-tureckich21.

Obecnie jednak negocjacje zatrzymały się w martwym punkcie22. Sytuacja nie jest łatwa. Poparcie dla UE w społeczeństwie systematycznie spada, a południowym-wschodem kraju wstrząsają coraz to nowe zamachy kurdyjskich rebeliantów z Partii Pracujących Kurdystanu. Istnieje poważna groźba interwencji tureckich sił zbrojnych w Iraku.

AKP, która wywodzi się z ruchu islamskiego i przejawia umiarkowane tendencje proislamskie, budzi obawy laickiej opozycji. Efektem tego było oskarżenie skierowane przez prokuratora w kwietniu 2008 r. do Trybunału Konstytucyjnego o podejmowanie przez Partię Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) działań uderzających w świecki system prawny Turcji. Prokurator zażądał zdelegalizowania partii, wstrzymania dla niej dotacji z budżetu państwa i wydania zakazu działalności ponad 70 czołowym politykom tego ugrupowania, w tym prezydentowi i premierowi. Doprowadziło to do kryzysu politycznego w państwie. Wyrokiem sądu AKP została jednak uznana za partię legalną. Nałożono na nią jednakże kary finansowe, co oznacza, że sędziowie uznali, iż pewne jej działania są rzeczywiście sprzeczne z zasadami świeckiego państwa23.

To niestety nie koniec problemów Partii Sprawiedliwości i Rozwoju. Ponownie odniosła ona zwycięstwo w samorządowych wyborach w marcu 2009 roku. Jednakże z dokonanego przez turecki dziennik "Cumhuriyet" bilansu wynika, że poparcie dla rządzącej AKP spadło o 8 pkt. proc.24, w wyniku czego partia straciła władzę w 11 prowincjach, zachowując ją w 46. Z kolei świecka Republikańska Partia Ludowa (CHP) nieznacznie zwiększyła swoje poparcie wśród społeczeństwa z 21% w 2007 r. do 23%, dołączając do 8 rządzonych przez siebie prowincji następnych 5. Nacjonalistyczna Partia Narodowego Działania (MHP) poprawiła również swój wynik z 14% do 16%, poszerzając tym samym swoje wpływy z 4 do 9 prowincji25.

Sam Premier Recep Tayyip Erdogan przyznał, że ten wynik jest porażką i zapowiedział, iż zostanie on dokładnie przeanalizowany oraz, że jego partia zastanowi się nad dokonaniem koniecznych zmian26. Na osłabienie pozycji AKP w państwie tureckim wpływ mają liczne oskarżenia o korupcję i defraudację pod adresem jej członków oraz agresywne wypowiedzi jej liderów, które oddalają członkostwo Turcji w Unii Europejskiej27.

Stosunek społeczeństwa tureckiego do kwestii integracji Turcji z UE

Opinia społeczeństwa tureckiego dotycząca członkostwa Turcji w UE jest podzielona. Z raportu przygotowanego przez Komisję Europejską wiosną 2009 r. mniej niż połowa badanych (48%) uważała przystąpienie ich kraju do Wspólnoty za "dobrą rzecz". Jednakże porównując to do raportu z jesieni 2008r. zanotowano wzrost pozytywnych opinii (wykres1) 28.

Wykres 1. Poziom akceptacji* społeczeństwa tureckiego dla przystąpienia Turcji do UE, wiosna 2008-wiosna 2009, w %
Poziom akceptacji* społeczeństwa tureckiego dla przystąpienia Turcji do UE, wiosna 2008-wiosna 2009, w %
*Odsetek społeczeństwa tureckiego, który w przeprowadzonym badaniu uznał przystąpienie Turcji do Unii Europejskiej za "dobrą rzecz". Źródło: Opracowanie własne na podstawie Eurobarometer 71 oraz Eurobarometer 70, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb70/eb70_tr_exec.pdf, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb71/eb71_tr_en_exec.pdf.

Według badań, poparcie dla członkostwa w Unii jest w Turcji wyższe wśród ludzi lepiej wykształconych, o wyższej pozycji społecznej i mniej religijnych29. Nieznaczny wzrost poparcia dla przystąpienia do Unii Europejskiej jest również związany ze wzrostem przekonania u badanych, iż przyniesie ono Turcji korzyści. Według wspomnianego raportu Komisji 58% Turków uważa, iż przystąpienie do UE będzie dla ich kraju korzystne (jesienią 2008 r. było to tylko 48%, zaś wiosną 2008 r. 57% badanych)30.

Wykres 2. Odsetek społeczeństwa tureckiego uważający, iż członkostwo w UE będzie dla Turcji korzystne, wiosna 2008-wiosna 2009, w %
Odsetek społeczeństwa tureckiego uważający, iż członkostwo w UE będzie dla Turcji korzystne, wiosna 2008-wiosna 2009, w %
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Eurobarometer 71 oraz Eurobarometer 70, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb70/eb70_tr_exec.pdf, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb71/eb71_tr_en_exec.pdf.

Znacznie wzrosło zaufanie tureckiej opinii publicznej do Unii, jednak tylko 38% Turków darzy UE zaufaniem (jednakże jesienią 2008 r. było to tylko 27%), podczas gdy w Unii podobnego zdania jest aż 53% badanych. W tym samym raporcie wskazano, iż wizerunek Unii Europejskiej odbierany jest pozytywnie tylko przez 46% tureckich respondentów (jesienią 2008 r. było to 41%, a wiosną 2008 r. 49%). Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż według raportu Komisji tylko 30% Turków uważa się za Europejczyków, podczas gdy w krajach należących do UE ten udział jest znacznie wyższy i wynosi 74%. Dla większości tureckich respondentów nadal ważniejsza jest identyfikacja z religią i z narodem (90% badanych)31.



Newsletter



Wiadomość HTML?