Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Prawa człowieka i wolności narodowe w Turcji PDF Print Email
Unia Europejska
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

Zarys treści: Dążenia Turcji do członkostwa w Unii Europejskiej trwają od lat 60. XX wieku, co oznacza, że najdłużej wśród wszystkich państw kandydujących stara się ona o wejście do UE. Rozpoczęte w 2005 r. negocjacje dały jednak nadzieję na integrację Ankary z UE w ciągu kolejnych piętnastu lat, zaś perspektywa członkostwa w UE stała się motorem zmian w tureckim prawie. Objęły one swoim zakresem prawie jedną trzecią ustanowionej w 1982 r. konstytucji. Zniesiono karę śmierci, zwiększono ochronę swobody słowa, zmniejszono dyskryminację kobiet i mniejszości kurdyjskiej. I choć ich sytuacja jest nadal daleka od standardów UE szansa przystąpienia Turcji do Unii znacząco wpływa na polepszenie sytuacji w tym państwie.

Unia Europejska (UE) rozpoczęła negocjacje akcesyjne z Turcją 3 października 2005r. Realna perspektywa przyłączenia do Unii tak dużego państwa jak Turcja, położonego na peryferiach Europy, w przytłaczającej większości muzułmańskiego, gdzie społeczno-ekonomiczne warunki są poniżej średniej europejskiej wywołała znaczne kontrowersje wśród opinii publicznej państw należących do UE.1 Największe zastrzeżenia co do członkostwa Turcji w Unii Europejskiej budzą doniesienia o łamaniu praw człowieka i nieprzestrzeganiu zasad demokracji w tym państwie. Od wielu lat jest ona oceniana pod tym względem przez różne środowiska zarówno zachodnie, jak i tureckie. Wydawanie tego typu osądów stało się częstsze na początku lat 90. XX w., a więc w momencie, gdy Turcja zintensyfikowała swoje starania o członkostwo w UE.

Poszanowanie praw człowieka i sytuacja mniejszości narodowych w Turcji

Do najpoważniejszych zarzutów w przypadku łamania praw człowieka należą: naruszanie wolności słowa, nieprzestrzeganie wolności sumienia, dyskryminacja kobiet, nieprzestrzeganie praw mniejszości etnicznych, ograniczanie praw człowieka czy też arbitralne aresztowania oraz odmawianie prawa do uczciwego sądu.

Najbardziej spektakularnym i znanym przykładem braku poszanowania dla podstawowej zasady demokracji jaką jest wolność słowa był proces wytoczony w 2006 r. przeciwko nobliście pisarzowi Orhanowi Pamukowi.2 W lutym 2005 r., w wywiadzie dla szwajcarskiej gazety, powiedział On, że w Turcji zostało zabitych 30 tys. Kurdów i milion Ormian. Poruszył tym samym dwie najbardziej drażliwe kwestie w tureckiej historii. Władze w Turcji w dalszym ciągu utrzymują, że żadnego ludobójstwa Ormian podczas I wojny światowej nie było.3 Wypowiedź pisarza oburzyła tureckich nacjonalistów i skierowali oni przeciw niemu doniesienie do prokuratury. Wykorzystali do tego kontrowersyjny zapis kodeksu karnego,4 który zakazuje obrażania tożsamości tureckiej i założyciela republiki Mustafy Kemala Atatürka. O. Pamukowi5 groziło za to od sześciu miesięcy do trzech lat więzienia.

Za noblistą wstawili się nie tylko miejscowi publicyści i organizacje praw człowieka, lecz także UE. W konsekwencji sprawa została umorzona. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że w Turcji trwają procesy jeszcze wielu dziennikarzy, wydawców, pisarzy i ludzi nauki oraz innych mniej znanych osób oskarżonych o podobne przestępstwa. Wielu z nich jest zwalnianych w wyniku zmian prawnych w państwie,6 jednak nie otrzymują oni pełnej rekompensaty, np. nie przywraca im się pełni praw cywilnych oraz politycznych.7

Przykłady takiego specyficznego tureckiego nacjonalizm, budzą największe obawy przeciętnego Europejczyka, który w takich sytuacjach może zadać sobie uzasadnione przecież pytanie, czy chciałby żyć w zjednoczonej Europie, z kimś kto tak ekstremalnie traktuje swój patriotyzm?

Innym ważnym problemem w Turcji jest oskarżanie tego państwa o nieprzestrzeganie w nim praw mniejszości etnicznych, a w szczególności jednej z nich - Kurdów. Artykuł 66 tureckiej konstytucji głosi: "Każdy, kto jest związany z państwem tureckim poprzez obywatelstwo jest Turkiem".8 Turcja nie jest jednak państwem samych Turków. Jest to kraj bardzo różnorodny, zarówno pod względem geograficznym, religijnym jak i etnicznym. Obok Turków i Kurdów terytorium Republiki Tureckiej zamieszkują również Ormianie, Grecy, Czerkiesi, Tatarzy, Asyryjczycy, Arabowie, Żydzi, Lewatyńczycy, a nawet Polacy.9 Najliczniejszą grupą są jednak Kurdowie.10 Jednakże ich istnienie nadal nie jest uznawane ani przez turecką konstytucję, ani przez większość tych, którzy sprawują w Turcji władzę.

W celu lepszego zrozumienia współczesnej sytuacji Kurdów w Turcji należy się cofnąć do roku 1923 - czasu powstania Republiki. Jej twórca - Mustafa Kemal Atatürk11 -zjednoczył mieszkańców obecnej Turcji w imię walki o niepodległość państwa. Odwołał się jednak do zupełnie nowego wyznacznika tożsamości narodowej, jakim był związek z narodem i państwem.12 Jednocząc państwo przeciw wspólnemu wrogowi, Mustafa Kemal Atatürk wypowiadał wiele deklaracji pod adresem ludności kurdyjskiej, obiecując im m.in. prawa i udział w rządzeniu państwem. Jednak wkrótce okazało się, że były to puste obietnice, z których wódz szybko się wycofał, wprowadzając w państwie reformy oparte na idei tureckiego nacjonalizmu.13 Konstytucja z 1925 r. czyniła językiem wszystkich obywateli jedynie język turecki. Za użycie języka kurdyjskiego nawet w rozmowach prywatnych groziły bardzo wysokie kary.14 Zabronione zostały kurdyjskie święta, jak np. Newroz - Nowy Rok, a także użycie słów Kurd i Kurdystan. Kurdów uznano za "tureckich górali" i w celu ich większej asymilacji zaczęto tworzyć pseudonaukowe teorie mające na celu udowodnić, że język kurdyjski jest jedynie dialektem języka tureckiego.

Mimo wielu zmian, jakie miały miejsce w XX wieku, wewnętrzna polityka Turcji do dnia dzisiejszego opiera się na zasadach wyznaczonych przez M. K. Atatürka, co znalazło swój wyraz m.in. w preambule obowiązującej obecnie konstytucji z 1982 r.15 Wiele jej artykułów, a także wprowadzona w latach 90. XX w. ustawa antyterrorystyczna pozwalają obecnie na nadużywanie władzy względem działaczy kurdyjskiej opozycji, dziennikarzy i obrońców praw człowieka. Duży wpływ elit politycznych, a przede wszystkim wojska w Turcji uniemożliwia przeprowadzenie skutecznych reform, mogących zmienić tę sytuację i przybliżyć Turcję do struktur europejskich.

W 1978 r. powstała Partia Pracujących Kurdystanu (PKK), której zbrojny opór przeciwko tureckiej polityce wynaradawiania zjednoczył kurdyjskie społeczeństwo w latach 80. i 90. XX wieku. PKK jest partią lewicową, której celem jest ustanowienie opartego na ideologii socjalistycznej państwa na terenach zamieszkałych przez Kurdów.16 Jednakże jej językiem był i jest obecnie turecki, a stosunki z Kurdami z sąsiedniego w Iraku były często niechętne lub nawet wrogie. Po schwytaniu przywódcy partii Abdullaha Öcalana, w 1999 r. PKK uległo wielu podziałom. Do dnia dzisiejszego poparcie dla tej organizacji jest znaczne, jednak ze względu na wykorzystywane metody walki została ona wpisana przez USA i Unię Europejską na listę organizacji terrorystycznych.17 Wpływa to negatywnie na kurdyjskie działania pokojowe. Tureckie władze wykorzystują to i zamiast dialogu z kurdyjskimi opozycjonistami wolą sprowadzać kwestię kurdyjską do problemu terroryzmu lub ekonomicznego zacofania wschodnich prowincji.18

9 lutego 2000 r. PKK ogłosiła formalne zakończenie walki zbrojnej przeciw Turcji i zapowiedziała, że będzie rzecznikiem praw Kurdów "w ramach pokoju i demokratyzacji".19 Następnie 16 kwietnia 2002 r. ogłosiła ona wypełnienie swojej misji i zmieniła oficjalną nazwę na Kongres na rzecz Wolności i Demokracji Kurdystanu (KADEK), wyrzekając się terroryzmu, ale zachowując skrzydło zbrojne pod nazwą Ludowe Jednostki Obrony. 15 listopada 2003 r. w miejsce KADEK powołano Ludowy Kongres Kurdystanu (KONGRA-GEL). Starcia z wojskami tureckimi jednak nie ustawały, chociaż liderzy KONGRA-GEL argumentowali to działaniem w samoobronie.20

Tymczasem Turcja, kierując się wymaganiami członkostwa w Unii Europejskiej, poprawiła położenie ludności kurdyjskiej. W sierpniu 2002 r. parlament zalegalizował audycje radiowe i telewizyjne w języku kurdyjskim oraz zezwolił na nauczanie języka kurdyjskiego. W czerwcu 2004 r. państwowa telewizja rozpoczęła nadawanie dwa razy w tygodniu, 30-minutowych wiadomości w języku kurdyjskim. 1 stycznia 2009 r. uruchomiono w Turcji kanał TRT-6 przeznaczony w całości na programy w języku kurdyjskim. Podczas jego uroczystej inauguracji sam premier Recep Tayyip Erdogan wymówił kilka słów w tym języku.21

Jedną z ważnych przeszkód uniemożliwiających udział przedstawicieli mniejszości w życiu politycznym Turcji jest 10% próg wyborczy. Mimo tego, posłom z prokurdyjskiej partii DTP (Partia Demokratycznego Społeczeństwa) udało się obejść ten przepis startując w wyborach w 2007 r. jako kandydatom niezależnym, których ten próg nie obowiązuje. W ten sposób w parlamencie tureckim znajduje się obecnie 22 posłów reprezentujących tą partię. Mimo marginalnego znaczenia ich głosu, posłowie mają możliwość poruszania w parlamencie ważnych dla Kurdów kwestii, a także wyrażania sprzeciwu, np. wobec takich uchwał, jak zgoda na inwazję tureckiej armii na terytorium Kurdystanu irackiego. Przez wielu kurdyjskich działaczy DTP uznawana jest jednak za ugrupowanie skorumpowane, powiązane z organizacją PKK. Nie ulega również wątpliwości, że partia ta straciła na wschodzie poparcie na rzecz rządzącej AKP.22 Przyczyną tego jest nieudolna polityka władz regionalnych wywodzących się z DTP w wielu kurdyjskich prowincjach.23

Kwestia kurdyjska stanowi jeden ze spornych obszarów w rozpoczętych w 2005 r. rozmowach w sprawie członkostwa Turcji w UE. To właśnie zagwarantowanie ludności kurdyjskiej podstawowych praw przysługujących mniejszościom jest podstawowym wyzwaniem dla rządu w Ankarze. Bez wątpienia jednak sytuacja Kurdów w Turcji ulega poprawie, co jest głównie zasługą jej starań o członkostwo w Unii Europejskiej i koniecznością spełnienia unijnych wymogów.24

Islam i sytuacja kobiet w Turcji

Islam wyznawany jest przez ponad 99% Turków.25 Nakazuje on wierzyć w sąd ostateczny oraz karę i nagrodę po śmierci - piekło i raj. Aby jednak znaleźć się w tym ostatnim, każdy muzułmanin za życia musi wypełniać podstawowe nakazy islamu: złożyć wyznanie wiary,26 odmawiać pięć razy dziennie modlitwę (namaz), dawać ubogim jałmużnę i odbyć przynajmniej raz w życiu pielgrzymkę do Mekki. Główne odmiany wyznawców islamu w Turcji to, stanowiący zdecydowaną większość, sunnici i mniej liczni Alawici, których jest w Turcji od 10 do 20 milionów. Ci drudzy, żyją głównie we wschodniej oraz centralnej Anatolii, a także w dużych metropoliach zachodniej części państwa. W przeciwieństwie do ortodoksyjnych sunnitów reprezentują oni bardziej liberalne poglądy. Odrzucają m.in. prawo koraniczne, post, pięciokrotną modlitwę i obowiązek odbycia pielgrzymki do Mekki. Modlą się w domach modlitwy, a nie w meczetach i propagują religijną dobrowolność oraz równouprawnienie kobiet i mężczyzn. Opowiadają się za świeckim państwem i poszanowaniem wszystkich zasad, które legły u podstaw ustroju Republiki Tureckiej.27 Nie posiadają oni jednak w Turcji statusu prawnego. 28 Współcześnie dla większości Turków religia pozostaje sprawą prywatną.

Sytuacja kobiet w Turcji nie jest łatwa. Wynika to głównie stąd, iż znaczna część społeczeństwa nadal kieruje się wymogami tradycji jeszcze z czasów osmańskich. Wyższą pozycją cieszą się żony Alawitów29, które nie muszą zakrywać twarzy i włosów oraz są traktowane na równi z mężczyznami.30 Jednakże religijność i mentalność mieszkańców takich metropolii jak Istambuł, Ankara czy nadmorskich kurortów różni się od zachowania ludzi ze wsi czy małych miasteczek Anatolii. W wielkich miastach kobiety żyją i pracują podobnie jak w wielu miejscach w Europie. Około 30% lekarzy, prawników czy wykładowców uniwersyteckich w Turcji to kobiety. Jednak na prowincji czy nawet w slumsach otaczających Istambuł nadal traktowane są one jak ludzie drugiej kategorii.31

Jednym z najpoważniejszych problemów, o którym rozpisuje się zachodnia prasa jest stosowanie przemocy wobec kobiet w Turcji. Chodzi tu głównie o tzw. "zabójstwa honorowe" (namus cinayeti), czyli o obyczajowy nakaz zmazania krwią hańby, jaką na męża czy też brata rzuca niemoralne postępowanie lub też niezachowanie czystości przez żonę czy siostrę. Kobietę należy w takiej sytuacji zabić.32 Przez lata władze przymykały oko na ten proceder i dopiero od niedawna, pod wpływem opinii publicznej i unijnych polityków, zaczęto skuteczniej egzekwować prawo wobec sprawców tych morderstw.33 We wrześniu 2004 r. wprowadzono możliwość dożywotniego wiezienia za zabójstwo honorowe,34 a zmiana kodeksu karnego w 2005 r. zniosła zasadę okoliczności łagodzących, wpływających na wymiar kary.35

Do niedawna brakowało również przepisów prawnych, które byłyby skuteczną przeszkodą w stosowaniu przemocy wobec kobiet. Sprawa jest o tyle poważna, że według Amnesty International co trzecia kobieta jest ofiarą przemocy w rodzinie.36 Dopiero w 1998 r. Parlament przyjął ustawę, która uznaje za nielegalne nadużycia małżeńskie, w tym przede wszystkim bicie żon. Ustawa 4320 ze stycznia 2002 r. umożliwia ofiarom składanie skarg do sądu, który może skazać winowajcę na karę od 3 do 6 miesięcy więzienia, jeżeli ten nie zastosuje się do nakazu sądowego37. W lipcu 2004 r. przyjęto Ustawę obligującą gminy liczące powyżej 50 tys. mieszkańców do budowy schronisk dla kobiet zagrożonych przemocą domową. 38 Niestety jeszcze w 2005 r. w państwie było ich tylko 14. 39 W samym Istambule liczącym ok. 12 mln mieszkańców powstały tylko dwa. 40

Wiele musi się również zmienić w samym myśleniu kobiet. W sondażu przeprowadzonym przez uniwersytet w Ankarze41 ponad 39% kobiet odpowiedziało, że mężowie mogą mieć uzasadnione powody do przemocy, wśród których respondentki głównie wymieniały niezajmowanie się dziećmi, przypalenie obiadu czy sprzeciwianie się mężowi.

Powagę problemu przedstawia raport w sprawie krajowych badań nad przemocą w rodzinie przeciwko kobietom. 42 Aż 39 % z przebadanych kobiet oświadczyło, że było ofiarami przemocy fizycznej, a ok. 15 % iż było ofiarami wykorzystywania seksualnego. Dodatkowo jedna na cztery kobiety została zraniona w efekcie fizycznej albo seksualnej przemocy. Ponadto, aż 48,5 % ofiar przemocy nie poinformowało nikogo o nadużyciu, a tylko 4 % ofiar zwróciło się z prośbą o pomoc do policji. Z raportu tego wynika, iż tureckie kobiety nadal nie są w pełni poinformowane o swoich prawach ani ich świadome. 43

Edukacja kobiet i ich sytuacja na rynku pracy to kolejny problem w Turcji. Artykuł 42 konstytucji gwarantuje w Turcji prawo do zdobywania wykształcenia, a ośmioletnia nauka w szkole podstawowej jest obowiązkowa dla obu płci. Jednakże w praktyce widoczna jest dyskryminacja kobiet w dziedzinie edukacji. Głównie chodzi tu o dysproporcje w liczbie kobiet i mężczyzn zdobywających wykształcenie.

TABELA 1. WSKAŹNIK SKOLARYZACJI44 WEDŁUG POZIOMU EDUKACJI I PŁCI DLA 2006/2007
POZIOM EDUKACJIOGÓŁEM (%)MĘŻCZYŹNI (%)KOBIETY(%)
PODSTAWOWY 90,13 92,25 87,95
ŚREDNI 56,51 60,71 52,16
WYŻSZY 20,14 21, 56 18,66

Źródło: Opracowanie własne na postawie: Turkey's Statistical Yearbook, 2008, s. 116.

UNICEF szacuje, że każdego roku od 600 do 800 tys. dziewcząt, które osiągnęły wiek szkolny, nie uczęszcza do szkoły, gdyż zabraniają im tego rodziny45 lub ze względu na trudności logistyczne. Analfabetyzm wśród kobiet w roku 2000 wynosił aż 25%, podczas gdy wśród mężczyzn tylko 3%.46 Udziału kobiet na rynku pracy wynosi poniżej 25% i jest bardzo niski w porównaniu z udziałem kobiet na rynku pracy w UE. 47 Dyskryminacyjny system wspiera również państwo. W Turcji widoczny jest ścisły związek między wykształceniem a możliwością zatrudnienia po zakończeniu edukacji. W szkołach zawodowych dziewczęta mogą przygotowywać się tylko do wykonywania wąskiej kategorii, mniej prestiżowych i gorzej płatnych zawodów.48

Nowy kodeks cywilny z 2002 r. zniósł obowiązującą do tej pory zasadę, iż kobieta, która chce podjąć pracę, musi uzyskać na to zgodę od męża. Do innych zmian należy to, że kobiety zyskały równe prawa do majątku, którego dorobiły się w trakcie trwania małżeństwa. Wcześniej należał on do tego, na kogo był zarejestrowany, co w praktyce oznaczało męża.49

Zmiany nie przychodzą łatwo, a jeżeli już są to są ograniczane. Wprowadzono równe prawa majątkowe, lecz tylko dla osób, które zawarły małżeństwo po wejściu w życie nowego prawa. W praktyce oznacza to, że prawa do swego majątku nie ma ok. 17 mln kobiet, bo wyszły za mąż przed wprowadzeniem zmiany w kodeksie cywilnym.50

Następną sferą, w której dochodzi do nieprzestrzegania równouprawnienia kobiet i mężczyzn w Turcji, jest udział kobiet w życiu społeczno-politycznym. Turczynki już w 1934 r., a więc wcześniej niż kobiety np. we Francji, Belgii czy Włoszech uzyskały czynne i bierne prawo wyborcze do Parlamentu.51 Niestety wśród deputowanych w Wielkim Zgromadzeniu Narodowym jest ich tylko 9,1% (tabela 2).

TABELA 2. LICZBA KOBIET I MĘŻCZYZN WŚRÓD DEPUTOWANYCH W WIELKIM ZGROMADZENIU NARODOWYM TURCJI (TURKIYE BUYUK MILLET MECLISI)
19911995199920022007
OGÓŁEM 450 550 550 550 550
MĘŻCZYŹNI 444 537 527 526 100
KOBIETY 6 13 23 24 50
UDZIAŁ KOBIET W OGÓLNEJ LICZBIE DEPUTOWANYCH W % 1,8 2,4 4,2 4,4 9,1

Źródło: Opracowanie własne na postawie: Turkey's Statistical Yearbook, 2008, s. 135.

Lokalne wybory, które miały miejsce 29 marca 2009 r. nie zmieniły tej sytuacji. Tylko dwie kobiety zostały burmistrzami na poziomie stolic prowincji i tylko siedemnaście na poziomie miasta okręgowego. Było to spowodowane wciąż bardzo małą liczbą kobiet umieszczanych na listach wyborczych przez poszczególne partie. 52


Choć pozycja Turczynek w państwie jest na ogół niska można spotkać kobiety wyemancypowane, żyjące według własnego uznania. W metropoliach nie noszą one typowych chust zakrywających włosy i mają takie same prawa, jak kobiety w Unii Europejskiej. Są wśród nich znane artystki, dziennikarki czy businesswoman. Przykładem na to, że bycie kobietą w Turcji nie musi jedynie oznaczać kariery gospodyni domowej może być Tansu Ciller53 , pierwsza kobieta sprawująca urząd premiera w Turcji (1993 r.) czy Guler Sabanci54 , najbogatsza turecka businesswoman i szefowa koncernu Sabanci Group55 . Ważnym wydarzeniem jest również pojawienie się w 2009 r. na banknocie 50-lirowym, profilu Fatmy Aliye, autorki która tworzyła w czasach Imperium Otomańskiego i uznawana jest za pierwszą turecką pisarkę. 56

Podsumowując, sytuacja kobiet w Turcji jest trudna i niejednoznaczna. Brak jest dokładnych danych statystycznych, a istniejące nie obejmują jeszcze problemów związanych z prawami kobiet. Jednakże w 2007 r. Turecki Państwowy Instytut Statystyczny podjął inicjatywę, której celem jest prowadzenie statystyk, uwzględniających problematykę płci oraz odnoszących się do życia społecznego, kulturowego i gospodarczego, z uwzględnieniem danych na temat różnic w płacach kobiet i mężczyzn. Dodatkowo w marcu 2009 r. powstał Komitet Równych Możliwości dla Mężczyzn i Kobiet, którego zadaniem jest monitorowanie zmian dotyczących równouprawnienia płci, wydawanie opinii odnośnie projektów praw, a także przygotowywanie propozycji zmian mających na celu dostosowanie tureckiego prawodawstwa do międzynarodowych porozumień. Zajmuje się on również badaniem skarg o naruszeniach równości pomiędzy kobietami i mężczyznami oraz innymi przypadkami dyskryminacji ze względu na płeć. 57 Niewątpliwie członkostwo w UE może istotnie przyczynić się do poprawy sytuacji kobiet w Turcji, jednakże zmiany te mogą trwać latami. 58

Podsumowanie

Dążenia Turcji do członkostwa w Unii Europejskiej trwają od lat 60. XX wieku. Turcja najdłużej wśród wszystkich państw kandydujących stara się o wejście do UE. Negocjacje akcesyjne rozpoczęte w 2005 r. dały nadzieję na integrację Ankary z UE w ciągu kolejnych piętnastu lat, jednakże jest to proces skomplikowany i nie gwarantuje sukcesu.

Od "szczytu" w Helsinkach w 1999 r. i uznania Turcji za państwo kandydujące do członkostwa w UE, turecki rząd zintensyfikował swoje dążenia do transformacji państwa w nowoczesne i demokratyczne, a także zwiększył starania by wypełnić wszystkie aspekty politycznych kryteriów kopenhaskich. Można powiedzieć, iż Turcja przechodzi "cichą rewolucję", nawet jeśli tempo tego procesu jest wolne i na efekty zarówno wewnątrz kraju jak i na zewnątrz trzeba będzie poczekać. 59

Problem praw człowieka i ludności kurdyjskiej to jedne z najważniejszych, a zarazem najbardziej drażliwych aspektów integracji Turcji z Unią Europejską. Zwłaszcza problem kurdyjski jest trudny do rozwiązania i wzbudza on dodatkowo nastroje nacjonalistyczne wśród Turków, którzy obawiają się utraty suwerenności i integralności państwa.

Perspektywa członkostwa w UE stała się motorem zmian w tureckim prawie. Objęły one swoim zakresem prawie jedną trzecią ustanowionej w 1982 r. konstytucji. Zniesiono karę śmierci, zwiększono ochronę swobody słowa, zmniejszono dyskryminację kobiet i mniejszości kurdyjskiej. I choć ich sytuacja jest nadal daleka od standardów UE, szansa przystąpienia Turcji do Unii znacząco wpływa na polepszenie sytuacji w tym państwie.

Literatura:

Dokumenty:

  • 2000 Regular Report from the Commission on Turkey's Progress towards Accession, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/archives/pdf/key_documents/2000/tu_en.pdf, 08.11.2000.
  • Enlargement Strategy and Progress Reports 2009, Turkey 2009 Progress Report, s. 23, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/press_corner/key-documents/reports_oct_2009_en.htm, 14.10.2009.
  • Informacje ze strony Biura Premiera Turcji, Konstytucja Republiki Tureckiej, [Online], dostępne: http://www.constitution.org/cons/turkey/part2.htm, 25.07.2010.
  • Oficjalna strona organizacji Freedom House, Country Report- Turkey 2009, [Online], dostępne: http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2009&country=7722, 25.07.2010.
  • Regular Report from the Commission on Turkey's Progress towards Accession 2004, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/archives/pdf/key_documents/2004/rr_tr_2004_en.pdf, 06.10.2004.

Druki zwarte:

  • Kołodziejczyk D., Historia Państw XX wieku. Turcja, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2000.
  • Misiągiewicz J., Polityka zagraniczna Turcji po zimnej wojnie, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009.
  • Pająk W., Turcja, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000.
  • Reychman J., Historia Turcji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1973.
  • Szymański A., Między Islamem a Kemalizmem. Problem demokracji w Turcji, Polski instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2008.
  • Turkish Democracy Foundation, Fact Book on Turkey, Kurds and The PKK Terrorism, Ankara 1996.

Najważniejsze artykuły:

  • Amnesty International Polska, Turcja: Przemoc zaczyna się w rodzinie, [Online], dostępne: http://amnesty.org.pl/, 02.06.2004.
  • Amnesty International Polska, Turcja: Schroniska zamiast cmentarzy! Update kampanii Stop Przemocy Wobec Kobiet, [Online], dostępne: http://amnesty.org.pl/, 11.03.2005.
  • Bocheńska j., Sytuacja tureckich Kurdów a starania Turcji o członkostwo w Unii Europejskiej, Stosunki Międzynarodowe, [Online], dostępne: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/, 17.12.2008.
  • Informacje ze strony Parlamentu Europejskiego, Prawa kobiet w Turcji: przepisy zadowalające, wdrażanie niedoskonałe , http://www.europarl.europa.eu, 13.02.2007.
  • Krzemiński, Wszyscy jesteśmy Turkami, "Niezbędnik inteligenta. Polityka", nr 12, 25.03.2006, s. 17-18, [Online], dostępne:http://www.polityka.pl/wszyscy-jestesmy-turkami/Lead30,1421,174563,16/, 25.07.2010.
  • Musioł M., Problem kurdyjski w Turcji, ,Portal Spraw Zagranicznych, [Online], dostępne: http://www.psz.pl/tekst-4001/Marek-Musiol-Problem-kurdyjski-w-Turcji, 25.02.2007.
  • Lorenz W., Pierwszy banknot z kobietą, "Rzeczpospolita", [Online], dostępne: http://www.rp.pl/artykul/69998,204485_Pierwszy_banknot_z_kobieta_.html, 14.10.2008.
  • Pszczółkowska D., Jak zmienia się życie i prawa kobiet w Turcji, "Gazeta Wyborcza", [Online], dostępne: http://wyborcza.pl/1,75515,2938725.html, 27.09.2005.
  • Stosunki Międzynarodowe, Turcja - Kurdowie, Stosunki Międzynarodowe, [Online], dostępne: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/, 17.11.2009.
  • Stuleblak T., Terroryzm kurdyjski w Turcji, Portal Spraw Zagranicznych , [Online], dostępne: http://www.psz.pl/, 14.07.2008.
  • Turkey in Europe: More than a promise?, Report of the Independent Commission on Turkey, British Council and the Open Society Insitute, Brussels, September 2004.
  • Zientara P., Turcja: dylematy i wyzwania w kontekście akcesji do Unii Europejskiej, "Wspólnoty Europejskie", Nr 5 (174), 2006.

 


*Absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego, uzyskała stopień magistra na kierunku Stosunki Międzynarodowe w 2009 roku. Zajmuje się problematyką akcesji Turcji do Unii Europejskiej.
1 Sceptycyzm co do akcesji Turcji jest większy w państwach "starej" Unii ze zdecydowanie liczną mniejszością turecką, takich Niemcy, Francja czy Austria.
2 A. Szymański, Między Islamem a Kemalizmem. Problem demokracji w Turcji, Polski instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 132.
3 A. Krzemiński, Wszyscy jesteśmy Turkami, "Niezbędnik inteligenta. Polityka", nr 12, 25.03.2006, s. 17-18, [Online], dostępne: http://www.polityka.pl/wszyscy-jestesmy-turkami/Lead30,1421,174563,16/, 25.07.2010. Chodzi tu głównie o kontrowersyjny art. 301 kodeksu karnego.
4 Chodzi tu głównie o kontrowersyjny art. 301 kodeksu karnego.
5 Orhan Pamuk urodził się w 1952 roku w Stambule. Jest jednym z najwybitniejszych pisarzy europejskich. W 2006 r. otrzymał on Literacką Nagrodę Nobla. O. Pamuk pochodzi z zamożnej, tureckiej rodziny; jest stambulczykiem z dziada pradziada co bardzo silnie wpłynęło na jego światopogląd i postawę literacką. W każdej jego książce przewijają się wątki autobiograficzne. W Turcji jest osobą bardzo kontrowersyjną; jego wypowiedzi nie mieszczą się w kanonie takich, których oczekuje się od osób publicznych w tym kraju.
6 30 kwietnia 2008 r. Parlament turecki przyjął poprawki do kontrowersyjnego artykułu 301 kodeksu karnego. Fraza "znieważenie tureckości", która wielokrotnie była podstawą do wytaczania procesów intelektualistom i dziennikarzom została zastąpiona wyrażeniem "znieważenie narodu tureckiego", [Online], dostępne: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,287,Sytuacja_tureckich_Kurdow_a_starania_Turcji_o_czlonkostwo_w_Unii_Europejskiej, 17.12.2008.
7 Regular Report from the Commission on Turkey's Progress towards Accession 2004, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/archives/pdf/key_documents/2004/rr_tr_2004_en.pdf, 6.10.2004, s. 37.
8 Informacje ze strony Biura Premiera Turcji, Konstytucja Republiki Tureckiej, [Online], dostępne: http://www.constitution.org/cons/turkey/part2.htm, 25.07.2010.
9 W. Pająk, Turcja, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000, s. 30.
10 Kurdowie zamieszkują wschodnią część Republiki Tureckiej, zwaną czasem także Wschodnią Anatolią, czy "Kurdystanem". Według szacunkowych danych jest ich ponad 20 milionów, co stanowi prawie jedną trzecią liczby tureckich obywateli (70 milionów) i połowę ludności kurdyjskiej na świecie (ok. 40 milionów) zamieszkującej w innych częściach Kurdystanu (irackiego, irańskiego i syryjskiego), a także na emigracji.
11 Mustafa Kemal Atatürk, do 1934 Mustafa Kemal Pasza (Mustafa Kemal Paşa) urodził się 12 marca 1881 w Salonikach - turecki polityk i wojskowy. W 1922 roku stanął na czele ruchu nacjonalistycznego i obalając sułtanat zakończył epokę Imperium Otomańskiego. Po proklamowaniu republiki przeniósł stolicę kraju ze Stambułu do Ankary. W 1923 roku został wybrany na prezydenta kraju, którym pozostał aż do śmierci w 1938 roku, wprowadzając w kraju autorytarne rządy, którymi wspierał modernizację i europeizację kraju. W 1934 roku parlament turecki nadał mu tytuł Atatürk, czyli Ojciec Turków. Wśród przeprowadzonych przez niego reform prawnych i społecznych na uwagę zasługują m.in. wprowadzenie w Turcji kalendarza gregoriańskiego i alfabetu łacińskiego.
12 D. Kołodziejczyk, Historia Państw XX wieku. Turcja, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2000, s. 142.
13 T. Stuleblak, Terroryzm kurdyjski w Turcji, Portal Spraw Zagranicznych, [Online], dostępne: http://www.psz.pl/, 14.07.2008.
14 J. Reychman, Historia Turcji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1973, s. 312.
15 Informacje ze strony Biura Premiera Turcji, Konstytucja Republiki Tureckiej, [Online], dostępne: http://www.constitution.org/cons/turkey/part2.htm, 25.07.2010.
16 Turkish Democracy Foundation, Fact Book on Turkey, Kurds and The PKK Terrorism, Ankara 1996, s. 36.
17 J. Misiągiewicz, Polityka zagraniczna Turcji po zimnej wojnie, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 19.
18 W latach 1987-1993 akcje terrorystyczne PKK pozbawiły życia 1242 mężczyzn, 178 kobiet i 246 dzieci. Pod koniec 1995r. liczbę jej ofiar szacowano na 20 181 osób.
19 B. Rubin, A. Keaney, Armed Forces in the Middle East: politics and strategy, Tailor and Francis Group 2002, s. 199.
20 Stosunki Międzynarodowe, Turcja - Kurdowie, Stosunki Międzynarodowe, [Online], dostępne: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/, 17.11.2009.
21 Jednakże edukacyjne programy uczące języka kurdyjskiego nie są dozwolone. Polityczne debaty albo audycje rozrywkowe dla szerokiego kręgu odbiorców w języku kurdyjskim są praktycznie niemożliwe na prywatnych kanałach telewizyjnych.
22 W ostatnich wyborach parlamentarnych w 2007 r. ponad połowa Kurdów zagłosowała na rządzącą Partię Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP). Partia kurdyjska straciła w porównaniu z wyborami w 2002 r. około jednej piątej elektoratu.
23 J. Bocheńska, Sytuacja tureckich Kurdów a starania Turcji o członkostwo w Unii Europejskiej, Stosunki Międzynarodowe, [Online], dostępne: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/m, 12.12.2008.
24 M. Musioł, Problem kurdyjski w Turcji, ,Portal Spraw Zagranicznych, [Online], dostępne: http://www.psz.pl/tekst-4001/Marek-Musiol-Problem-kurdyjski-w-Turcji, 25.02.2007.
25 Ok. 0,2 procent społeczeństwa stanowią wyznawcy innych religii, głównie Chrześcijanie i Żydzi, [Online], dostępne: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People, 25.02.2007.
26 "Nie ma Boga oprócz Allaha, a Muhammad jest jego prorokiem".
27 W. Pająk, Turcja, op. cit., s. 31.
28 Oficjalna strona organizacji Freedom House, Country Report- Turkey 2009, [Online], dostępne: http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2009&country=7722, 25.07.2010.
29 Alawici to wyznawcy islamskiego systemu religijno-etycznego, stanowiącego mieszaninę imamizmu i pierwotnego turkmeńskiego szamanizmu (stanowią odłam szyizmu). Nie przestrzegają oni wszystkich podstawowych filarów muzułmańskiej wiary - nie modlą się pięć razy dziennie, pielgrzymki do Mekki nie uważają za obowiązek, a w dodatku zamiast w meczetach spotykają się w domach modlitwy. W Turcji wyznawcy alewizmu stanowią ok. 30 proc. społeczeństwa, mimo że alewitą nie można zostać - trzeba się nim urodzić.
30 Ibidem, s. 32.
31 D. Pszczółkowska Jak zmienia się życie i prawa kobiet w Turcji, "Gazeta Wyborcza", [Online], dostępne: http://wyborcza.pl/1,75515,2938725.html, 27.09.2005.
32 W. Pająk, Turcja, op. cit., s. 32.
33 P. Zientara, Turcja: dylematy i wyzwania w kontekście akcesji do Unii Europejskiej ,"Wspólnoty Europejskie", Nr5 (174), 2006., s. 12.
34 Regular Report from the Commission on Turkey's Progress towards Accession 2004, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/archives/pdf/key_documents/2004/rr_tr_2004_en.pdf, 23.07.2010, s.45.
35 Ukarany może zostać nie tylko sam zabójca, lecz także podżegająca do zbrodni rodzina, np. ojciec czy krewni, którzy często zlecają wykonanie wyroku nieletnim. A. Szymański, Między islamem a kemalizmem..., op. cit., ss.154-155.
36 Amnesty International Polska, Turcja: Przemoc zaczyna się w rodzinie, [Online], dostępne: http://amnesty.org.pl/, 02.06.2004.
37 Regular Report from the Commission on Turkey's Progress towards Accession 2004, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/archives/pdf/key_documents/2004/rr_tr_2004_en.pdf, 06.10.2004, s. 45.
38 Amnesty International Polska, Turcja: Schroniska zamiast cmentarzy! Update kampanii Stop Przemocy Wobec Kobiet, [Online], dostępne: http://amnesty.org.pl/, 11.03.2005.
39 Obecnie jest ich około 54.
40 D. Pszczółkowska Jak zmienia się życie i prawa kobiet w Turcji, op. cit.
41 Został on przeprowadzony za pieniądze tureckiego rządu i UE.
42 Te badania finansowane przez rząd turecki zostały przeprowadzone jako część sponsorowanego z funduszów UE projektu latem 2008 roku na próbce 12,795 kobiet.
43 Enlargement Strategy and Progress Reports 2009, Turkey 2009 Progress Report, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/press_corner/key-documents/reports_oct_2009_en.htm, 14.10.2009, s. 23.
44 Jest on uzyskany przez podzielenie liczby studentów z teoretycznej grupy wiekowej, którzy studiują na konkretnym poziomie edukacji przez liczbę ludności z tej grupy wiekowej.
45 Zwłaszcza w południowo wschodniej Turcji, do ograniczenia edukacji dziewcząt przyczyniają się rodzice, którzy nie traktują ich wykształcenia jako dobra wartościowego.
46 2000 Regular Report from the Commission on Turkey's Progress towards Accession, [Online], dostępne: http://ec.europa.eu/enlargement/archives/pdf/key_documents/2000/tu_en.pdf, 08.11.2000, s.18
47 Informacje ze strony Parlamentu Europejskiego, Prawa kobiet w Turcji: przepisy zadowalające, wdrażanie niedoskonałe, Online], dostępne: http://www.europarl.europa.eu, 13.02.2007.
48 A. Szymański, Między Islamem a Kemalizmem. Problem demokracji w Turcji, op. cit., ss. 158-159.
49 D. Pszczółkowska Jak zmienia się życie i prawa kobiet w Turcji, op .cit.
50 Ibidem.
51 D. Kołodziejczyk, Historia Państw Świata..., op. cit. s. 133.
52 Enlargement Strategy and Progress Reports 2009, Turkey 2009 Progress Report, op. cit., s. 23.
53 Tansu Çiller - turecka ekonomistka, polityk i premier. Ukończyła ekonomię na Uniwersytecie Bosforskim. Będąc bezkompromisową zwolenniczką gospodarki wolnorynkowej związała się z Partią Słusznej Drogi. W 1991 została doradcą ówczesnego premiera Süleymana Demirela, a następnie do roku 1993 piastowała urząd ministra do spraw gospodarki. 25 czerwca 1993 jako pierwsza kobieta w historii Turcji, została premierem i była nim do 6 marca 1996 (trzy gabinety). W latach 1996 - 1997 była ministrem spraw zagranicznych.
54 Guler Sabanci- najpotężniejsza turecka businesswoman. W 2004 r. po śmierci wuja Sakipa Sabanci objęła funkcję przewodniczącego zarządu koncernu Sabanci. Opiekuje się również Sabanci University, który jej rodzina założyła w połowie lat 90. na obrzeżach Stambułu. Dodatkowo prowadzi prywatną winnicę i sprzedaje wino pod marką Tracia.
55 Sabanci Group- wiodący turecki konglomerat przemysłowy i finansowy. Działalność firmy skupia się w sektorze usług finansowych, energetyki, handlu, produkcji cementu, przemyślę samochodowym, produkcji opon i materiałów wzmacniających opony. Obecnie składa się ona z 68 firm. Spółki Grupy Sabanci działają w 18 krajach i sprzedają swoje produkty w różnych regionach w Europy, na Bliskim Wschodzie, w Azji, Afryce Północnej i Ameryce Północnej i Południowej.
56 W. Lorenz, Pierwszy banknot z kobietą, "Rzeczpospolita", [Online], dostępne: http://www.rp.pl/artykul/69998,204485_Pierwszy_banknot_z_kobieta_.html, 14.10.2008.
57 Enlargement Strategy and Progress Reports 2009, Turkey 2009 Progress Report, op. cit., s. 22.
58 Parlament Europejski, Prawa kobiet w Turcji: przepisy zadowalające, wdrażanie niedoskonałe, 13.02.2007, [Online], dostępne: http://www.europarl.europa.eu/, 14.10.2008.
59 Turkey in Europe: More than a promise?, Report of the Independent Commission on Turkey, British Council and the Open Society Insitute, Brussels, September 2004, s. 3.