Wymiar sprawiedliwości Unii Europejskiej w świetle Traktatu z Lizbony

W Traktacie lizbońskim, stanowiącym kolejny krok na drodze dalszego reformowania Unii Europejskiej w kierunku usprawnienia jej działania oraz pogłębienia integracji, podjęto również działania zmierzające do dalszego doprecyzowania roli i funkcji wspólnotowego wymiaru sprawiedliwości.

W systemie instytucjonalnym Wspólnot Europejskich funkcjonują dotychczas dwa organy o charakterze sądowym. Są to Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich /TS/ i Sąd Pierwszej Instancji /SPI/ oraz izba sądowa przy tym Sądzie nazwana Sądem do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej /SSP/. Traktat z Lizbony w dodanym do Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską /TWE/ artykule 9f powołał w ust. 1 nową instytucję o nazwie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, która obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd i sądy wyspecjalizowane i stwierdził, że "zapewnia on poszanowanie prawa w wykładni i stosowaniu Traktatów" oraz, że "Państwa Członkowskie ustanawiają środki zaskarżenia niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem Unii". Należy rozumieć, że określenie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jako nadrzędne obejmuje wszystkie unijne instytucje wymiaru sprawiedliwości. Nazwa Sąd odnosi się do SPI, natomiast sąd wyspecjalizowany - do SSP. Poza zmianami nomenklaturowymi dokonano również bardziej istotnych zmian o charakterze merytorycznym, o czym będzie mowa poniżej. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że usunięto art. 220 TWE mówiący o zakresie właściwości sądowej Trybunału Sprawiedliwości i zastąpiono go zapisem ust. 3 art. 9f odnoszącego się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w brzmieniu "Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzeka zgodnie z Traktatami:

  • w zakresie skarg wniesionych przez Państwa Członkowskie, instytucje lub osoby fizyczne lub prawne;
  • w trybie prejudycjalnym, na wniosek sądów Państw Członkowskich, w sprawie wykładni prawa Unii lub ważności aktów przyjętych przez instytucje;
  • w innych sprawach przewidzianych w Traktatach".

Wiodącym organem sądowym w Unii Europejskiej pozostaje Trybunał Sprawiedliwości, którego funkcjonowanie w aspekcie instytucjonalnym jest w zasadzie powielane /z małymi wyjątkami spowodowanymi specyfika rozpatrywanych spraw/ przez pozostałe organy sądowe.

1. Trybunał Sprawiedliwości /TS/

Trybunał sprawiedliwości, jeden z głównych organów Wspólnot Europejskich, został utworzony w 1951 r. na mocy art. 7 Traktatu o Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali /EWWS/ i jest najstarszą instytucją unijną działającą nieprzerwanie od 58 lat i mieści się w Luksemburgu. Po powołaniu do życia dwóch pozostałych Wspólnot: Wspólnoty Europejskiej i Euroatomu, na mocy umowy z 25. 03. 1957 r. stał się właściwy i wspólny dla tych trzech Wspólnot. Podstawę prawną jego działania stanowią dotychczas: art. 220-245 TWE, protokół w sprawie statutu TS /stanowi załącznik do Traktatu z Nicei/ oraz regulamin proceduralny TS UE z 7.06.1991 r., z tym, że Traktat z Lizbony przewiduje usunięcie art. 220. Należy podkreślić, ze nowy Traktat zwiększa rolę Parlamentu Europejskiego w kwestii regulacji formalno-prawnych dotyczących TS zmieniając zapisy w artykule 245 akapit drugi: "Parlament Europejski i Rada, stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą prawodawczą, mogą zmienić postanowienia Statutu, z wyjątkiem postanowień tytułu I i arty-kułu 64 tego Statutu. Parlament Europejski i Rada stanowią na wniosek Trybunału Sprawiedliwości i po konsultacji z Komisją albo na wniosek Komisji i po konsultacji z Trybunałem Sprawiedliwości". W poprzednim zapisie kompetencje takie należały do Rady, po konsultacjach z Parlamentem i komisją. Przepisy regulują jakie sprawy i na jakiej podstawie prawnej mogą być wytaczane przed Trybunałem. TS jest sądem właściwym we wszystkich sprawach, które dotyczą wspólnot. Zapewnia poszanowanie prawa, jest sądem międzynarodowym, administracyjnym, cywilnym, pracy czy konstytucyjnym. Orzecznictwo Trybunału jest podstawą do prawidłowej interpretacji i zastosowania prawa Wspólnotowego przez sądy kraju członkowskiego. Trybunał za pomocą wydawanych orzeczeń wpływa również w znaczący sposób na europejski proces integracji, a jego rozstrzygnięcia gwarantują jednolitość wspólnoty.

Początkowo Europejski Trybunał Sprawiedliwości składał się z 12 sędziów. Znaczący był brak określenia w przepisach narodowości sędziów i ich liczby przypadające na dane państwo członkowskie. Praktyka pokazała jednak, że w składzie TS zawsze znajdował się przynajmniej jeden sędzia z każdego państwa członkowskiego. Kiedy liczba państw członkowskich była parzysta, w TS zasiadał dodatkowy sędzia wybierany po kolei z każdego dużego państwa członkowskiego. Jeśli chodzi o rzeczników generalnych, to co do zasady 5 pochodziło z po jednym z każdego z dużych państw członkowskich, a 3 pochodziło kolejno z pozostałych państw członkowskich. Obecnie, po ostatnim rozszerzeniu UE, Trybunał składa się z 27 sędziów i 8 rzeczników generalnych. Zapis z art. 221 TWE mówiący o tym, że każde państwo członkowskie ma jednego sędziego w składzie Trybunału, ma zostać usunięty w Traktacie Lizbońskim i zastąpiony zapisem w art. 9f ust. 2., iż "W skład Trybunału Sprawiedliwości wchodzi jeden sędzia z każdego Państwa Członkowskiego. Trybunał Sprawiedliwości jest wspomagany przez rzeczników generalnych". Jeśli chodzi o rzeczników generalnych, to pięć największych państwa Unii Europejskiej (Niemcy, Francja, Hiszpania, Włochy i Wlk. Brytania) - na mocy niepisanej reguły - ma stałe miejsca, a na pozostałe wybiera się rzeczników na zasadzie rotacji z pozostałych państw członkowskich. Liczba rzeczników generalnych może być zwiększone w drodze jednomyślnej decyzji Rady UE, podjętej na żądanie Trybunału Sprawiedliwości ( art. 222 akapit l TWE/. W trakcie dyskusji nad przyjęciem Traktatu Lizbońskiego sprawa ta była przedmiotem ożywionej dyskusji, szczególnie zaś była podnoszona przez Polskę. Jeśli TS wystąpi o zwiększenie liczby rzeczników generalnych o trzy osoby, wówczas Rada wyrazi na to zgodę, co doprowadziłoby do otrzymania przez Polskę stałego rzecznika /jak 5 dużych krajów/, natomiast 5 pozostałych przyznawano by na zasadzie rotacji.

Sędziowie i rzecznicy generalni są imiennie mianowani przez Radę UE w oparciu o jednomyślną decyzję rządów państw członkowskich. Ośmiu rzeczników generalnych wybieranych jest w identyczny sposób. Zgodnie z art. 223 TWE sędziowie i rzecznicy generalni są wybierani na okres 6 lat, a ich mandat jest odnawialny. Zasada ta stanowi w Traktacie Lizbońskim powtórzenie zapisu art. 9f ust. 2, co wydaje się zbędne. Co 3 lata następuję częściowe odnowienie składu sędziowskiego, obejmujące na zmianę 13 albo 12 sędziów. Również, co 3 lata ma miejsce odnowienie składu rzeczników generalnych obejmujące po 4 rzeczników /precyzuje to art. 3 Statutu/.

Art. 224 określił warunki, jakie muszą spełniać członkowie TS - są oni wybierani zgodnie z procedurami ustalonymi przez dane Państwo spośród osób o niekwestionowanej niezależności i mających kwalifikacje wymagane w ich państwach do zajmowania najwyższych stanowisk sądowych lub są prawnikami o uznanej kompetencji. Mogą to być sędziowie, urzędnicy, politycy, adwokaci lub profesorowie uniwersyteccy państw członkowskich. Różnorodność horyzontów zawodowych i bogactwo ich doświadczenia są atutami dla Trybunału Sprawiedliwości, gdyż pozwalają rozpatrywać kwestie prawne pod kątem teoretycznym i praktycznym. Każde z tych Państw powołuje, jak wiadomo, jednego sędziego, a więc może to być także osoba spoza Unii. Natomiast ważne, aby osoba taka spełniała warunki, które pozwalają jej obejmować najwyższe stanowiska w sądownictwie. Traktat z Lizbony postanowił jednak skomplikować całą procedurę mianowania członków TS i SPI poprzez stworzenie dodatkowej instytucji opiniującej, opisanej w art. 224a" Ustanawia się komitet, którego zadaniem jest opiniowanie kandydatów do wykonywania funkcji sędziego i rzecznika generalnego w Trybunale Sprawiedliwości i Sądzie przed ich mianowaniem przez rządy Państw Członkowskich zgodnie z artykułami 223 i 224. Komitet składa się z siedmiu osobistości wybranych spośród byłych członków Trybunału Sprawiedliwości i Sądu, członków krajowych sądów najwyższych i prawników o uznanej kompetencji, przy czym jedną z kandydatur proponuje Parlament Europejski. Rada przyjmuje decyzję ustanawiającą reguły funkcjonowania komitetu oraz decyzję mianującą jego członków. Rada stanowi na wniosek prezesa Trybunału Sprawiedliwości.". Jak widać z powyższego zapisu, Unia Europejska chce mięć większy wpływ na mianowanie sędziów w organach sprawiedliwości i dlatego pragnie dokonywać ich weryfikacji jeszcze na etapie kandydowania.

Sędziowie mają oni status funkcjonariuszy międzynarodowych, a więc są całkowicie niezależni od państw, których są obywatelami, nigdy nie reprezentują swoich krajów, a Trybunał jest organem całkowicie niezależnym od państw członkowskich Unii, a także od ich systemów wymiaru sprawiedliwości. Przed objęciem swej funkcji sędziowie składają publicznie przysięgę o "wypełnianiu swych obowiązków w sposób bezstronny, sumienny oraz przy zachowaniu tajemnicy obrad sądu".

Zgodnie z art. 4 Statutu stanowiska sędziego nie można łączyć z żadnymi stanowiskami politycznymi czy administracyjnymi oraz nie mogą oni wykonywać żadnej innej pracy zarobkowej lub nie zarobkowej. Nawet na wykonywanie zawodu nauczyciela akademickiego muszą posiadać zgodę Rady UE. Również po zakończeniu funkcji sędziowie powinni dochować obowiązków uczciwości i roztropności przy obejmowaniu pewnych stanowisk lub przyjmowaniu pewnych korzyści.

Immunitet członków TS określa art. 3 Statutu i ma on charakter ogólny, szerszy od immunitetu przysługującego innym funkcjonariuszom wspólnotowym. Poza tym, że mają oni prawo do przywilejów i immunitetów, zgodnie z Protokołem w sprawie przywilejów i immunitetów Wspólnot Europejskich, posiadają również immunitet sędziowski, który ma charakter immunitetu jurysdykcyjnego, formalnoprawnego i uniemożliwia ściganie danej osoby oraz prowadzenie w stosunku do niej postępowania sądowego. Immunitet rozciąga się na czyny popełnione w trakcie sprawowania funkcji, a także na czas po ustąpieniu ze stanowiska i ma charakter względny, gdyż sędzia może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karno-sądowej jedynie za zgodą samego Trybunału. Immunitet może być uchylony przez TS na posiedzeniu plenarnym. W przypadku uchylenia immunitetu i wszczęcia postępowania karnego przeciwko sędziemu, jest on sądzony w państwie członkowskim jedynie przez sąd uprawniony do sądzenia członków najwyższych krajowych władz sądowniczych.

Inne przywileje sędziów gwarantuje Protokół do Układu Fuzyjnego z 8 kwietnia 1965 roku np. zwolnienie z państwowych obowiązków podatkowych. Odwołanie sędziego lub rzecznika generalnego może nastąpić tylko w wyniku jednomyślnej decyzji pozostałego składu orzekającego, stwierdzającej, że dany sędzia przestał spełniać wymagane warunki lub nie wywiązuje się z obowiązków wynikających z jego urzędu. W przypadku przedwczesnego zwolnienia się miejsca w TS na pozostały czas kadencji mianuje się następcę. Kadencja sędziego kończy się z końcem kadencji, na który był nominowany, z chwilą jego śmierci lub z chwilą rezygnacji. Warto wspomnieć również, że zgodnie z art. 18 Statutu, w TS występuje instytucja wyłączenia sędziego, co ma na celu zachowanie pełnego obiektywizmu przy rozpatrywaniu danej sprawy.

Biorąc pod uwagę, że sędzia uczestniczy tygodniowo w 3-5 przesłuchaniach, naradach, w 5-7 sprawach oraz w posiedzeniach plenarnych dotyczących 8-10 spraw, do tego opracowuje własne sprawy oraz musi znaleźć czas na lekturę, obciążenie jego znaczące. Jeśli chodzi o wynagrodzenie to wynosi ono 112,5 % górnego pułapu uposażenia najstarszych rangą funkcjonariuszy Wspólnoty Europejskiej z najdłuższym stażem.

Rzecznicy generalni wspierają działalność TS. Najważniejszym ich zadaniem jest przygotowywanie pisemnych opinii na temat stanu prawa wspólnotowego w kwestii stanowiącej przedmiot danego postępowania oraz wskazania, jakie orzeczenie powinien wydać Trybunał. Ponadto opiniują oni kroki i wnioski procesowe we wszystkich sprawach, które na podstawie Statutu TS wymagają ich udziału. Oznacza to, że postępowanie nie może toczyć się bez wyrażenia stanowiska przez rzecznika, który jako wybitny znawca prawa wspólnotowego oraz osoba szczególnie znająca okoliczności przekazanej mu sprawy posiada olbrzymi autorytet wśród sędziów. Rzecznicy generalni mogą wpływać na orzeczenie jedynie siłą swych wniosków, gdyż nie biorą udziału w obradach i glosowaniu nad werdyktem. Dlatego też, podobnie jak sędziowie są oni mianowani za wspólnym porozumieniem przez rządy państw członkowski spośród osób, które dają gwarancję niezależności i posiadają kwalifikacje do zajmowania najwyższych stanowisk w sądownictwie lub są wybitnymi specjalistami w zakresie prawa Ma więc do nich zastosowanie również art. 223 TWE. Status rzecznika w zasadzie nie różni się od statusu sędziego. Muszą być oni osobami niezależnymi, dlatego nie wolno im pełnić żadnych funkcji politycznych lub administracyjnych i mają do nich zastosowanie te same przepisy Statutu TS /art.2-8/, co do sędziów.

Sędziowie i rzecznicy różnią się między sobą funkcjami. Głównym zadaniem sędziów jest orzekanie w sprawach podlegających Trybunałowi. Natomiast rzecznicy przygotowują i przedstawiają wnioski końcowe, które są odczytywane przed wydaniem wyroku na posiedzeniach kończących postępowanie przed Trybunałem. Wniosek końcowy jest pewnego rodzaju obiektywną propozycją rozstrzygnięcia sprawy, analizującą m. in. stan prawny, a nawet konsekwencje wydania określonego wyroku. Wnioski końcowe nie mają charakteru wiążącego dla sędziów, ale niezwykle rzadko się zdarza, aby wyrok i jego uzasadnienie znacznie różniły się od propozycji przedstawionych przez rzecznika generalnego.

Podstawowym zadaniem rzecznika generalnego jest działanie z całkowitą bezstronnością i niezależnością, publiczne przedstawianie uzasadnionych opinii na temat spraw rozpatrywanych przed TS w celu wspierania go przy wykonywaniu swych zadań.

Rzecznik generalny nie reprezentuje strony, przedstawia natomiast problematykę danej sprawy a czyni to w imieniu interesu publicznego.

Zgodnie z art. 13 Statutu, w skład Trybunału mogą wchodzić również sprawozdawcy pomocniczy mianowani jednogłośnie przez Radę UE na wniosek Trybunału. Składają przyrzeczenie o pracy bezstronnej i sumiennej i uczestniczą w postępowaniach przygotowawczych, które będzie rozpatrywał TS wspomagając sędziów sprawozdawców, a kontroluje ich bezpośrednio prezes Trybunału. Muszą oni posiadać niezbędne kwalifikacje prawnicze oraz cieszyć się niekwestionowaną niezależnością.


Newsletter



Wiadomość HTML?