Współpraca kulturalna w ramach Unii Europejskiej

Na wstępie należy poczynić dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, sformułowanie „po­lityka kulturalna" budzi pewne wątpliwości co do zakresu znaczeniowego. Wydaje się, że bardziej adekwatnym określeniem byłoby w tym wypadku sformułowanie „polityka kulturowa" bądź współpraca kulturalna. Niemniej określenie „polityka kulturalna" przyjęło się już w języku polskim jako swoisty uzus, a co za tym idzie, spotyka się je także w literaturze przedmiotu.

Po drugie, odnosząc się do działań, prowadzonych przez Unię Europejską w dziedzinie szeroko pojmowanej kultury, trudno uznać, że jest to spójny i ma­jący ściśle wytyczone ramy instytucjonalne i prawne zespół działań, łatwy do zidentyfikowania i opisania. Wynika to zarówno ze specyficznego (hybrydowe­go) charakteru Unii Europejskiej i ze specyfiki działań w sferze kultury, która jest „miękką tkanką" często trudno mierzalną, a ponadto przenikającą do różnych sfer życia społecznego i ekonomicznego, stąd też obecną, pośrednio, także w po­lityce społecznej i ekonomicznej Unii.

Istota

Dla powstających w Europie organizacji wspólnotowych przeciwnie niż w wy­padku Rady Europy, kultura nie była jednym z priorytetów - wspólnoty euro­pejskie, powołane do życia w latach 50. minionego stulecia, miały przede wszystkim charakter gospodarczy. Procesy integracyjne, które doprowadziły w efekcie do powołania Unii Europejskiej, miały dbać o rozwój i współpracę w wy­miarze ekonomicznym. Traktaty powołującą Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, Europejską Wspólnotę Energii Atomowej i Europejską Wspólnotę Gospodarczą nie regulowały kwestii, związanych z kulturą. Tym bardziej, że nie były one podówczas uznawane za nazbyt znaczący czynnik stosunków międzynarodo­wych. Wraz z wymianą gospodarczą dochodziło jednak również do wymiany wartości, idei, dóbr kultury. Państwa członkowskie niejednokrotnie zwracały uwagę na rosnącą rolę kultury w procesie integracji europejskiej. Przez wiele lat jednak jedyną regulacją prawną dotyczącą kultury był art. 36 w Traktacie rzymskim (1957), gdzie zwrócono uwagę na konieczność wprowadzenia ogra­niczeń w przepływie przedmiotów artystycznych, mających wartość historyczną i archeologiczną.

Z czasem pojawiły się inicjatywy, zmierzające do włączenia wartości kul­turowych w zakres współpracy w ramach Wspólnot. Pierwszą taką, istotną ini­cjatywą była, przyjęta w 1973 r. w Kopenhadze, Deklaracja Tożsamości Euro­pejskie), stanowiąca pierwszą próbę zdefiniowania tożsamości europejskiej w oparciu o wspólne wartości, takie jak: prawa człowieka, demokracja i państwo prawa. W następnym roku Parlament Europejski przyjął Rezolucję o Ochronie dóbr kultury europejskiej, a w 1978 r. powołano parlamentarną komisję do spraw polityki kulturalnej. Momentem przełomowym było przyjęcie 19 czerwca 1983 r. tzw. deklaracji stuttgarckiej, czyli Uroczystej Deklaracji ws. Unii Eu­ropejskiej - zawarto w niej m.in. zapisy o wspólnym dziedzictwie kulturowym jako elemencie tożsamości europejskiej, tym samym umocowując kulturę w sys­temie prawa wspólnotowego. Konsekwencją było zwołanie pierwszego posie­dzenia ministrów kultury państw członkowskich.

Barierę dla wspólnych działań stanowiły zróżnicowane systemy zarządza­nia kulturą w różnych państwach i brak tradycji zinstytucjonalizowanej, mię­dzynarodowej współpracy w tym zakresie. Ponadto, aż do przyjęcia Traktatu o Unii Europejskiej {Traktatu z Maastricht - wszedł w życie 1 listopada 1993 r.) nie było podstaw prawnych do podejmowania wspólnych działań w zakresie kultury i pozostawała ona w wyłącznych kompetencjach państw. W Traktacie pojawił się natomiast Tytuł IX - Kultura, a więc odnoszący do kultury expressis verbis i dający bezpośrednie podstawy prawne do podejmowania działań w tym zakresie, a wręcz obligujący Wspólnotę do uwzględniania aspektu kul­turalnego w jej działaniach. Zapisy te zawarto w art. 128 Traktatu. Pewne ko­rekty i uzupełnienia wprowadził Traktat amsterdamski (1997), w którym część dotyczącą kultury umieszczono w Tytule XII, a najistotniejsze zapisy w art. 151, który postanawia, co następuje:

1. Wspólnota przyczynia się do rozkwitu kultur Państw Członkowskich, w poszanowaniu ich różnorodności narodowej i regionalnej, równocześnie podkreślając znaczenie wspólnego dziedzictwa kulturowego.

2. Działanie Wspólnoty zmierza do zachęcenia do współpracy między Pań­stwami Członkowskimi oraz, jeśli to niezbędne, do wspierania i uzupeł­nienia ich działań w następujących dziedzinach:

  • pogłębiania wiedzy oraz upowszechniania kultury i historii narodów europejskich;
  • zachowania i ochrony dziedzictwa kulturowego o znaczeniu euro­pejskim;
  • niehandlowej wymiany kulturalnej;
  • twórczości artystycznej i literackiej, włącznie z sektorem audiowizualnym.

3. Wspólnota i Państwa Członkowskie sprzyjają współpracy z państwami trzecimi oraz z kompetentnymi organizacjami międzynarodowymi w dzie­dzinie kultury, zwłaszcza z Radą Europy.

4. Wspólnota uwzględnia aspekty kulturalne w swoim działaniu na podsta­wie innych postanowień niniejszego Traktatu, zwłaszcza w celu posza­nowania i popierania różnorodności jej kultur.

5. Aby przyczynić się do osiągnięcia celów określonych w niniejszym artykule, Rada przyjmuje:

  • środki zachęcające, z wyłączeniem jakiejkolwiek harmonizacji prze­pisów ustawowych i wykonawczych Państw Członkowskich, stano­wiąc zgodnie z procedurą określoną w artykule 251 i po konsultacji z Komitetem Regionów, Rada stanowi jednomyślnie w toku całej pro­cedury określonej w artykule 251;
  • zalecenia, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji.

Tym samym w punkcie 2 artykuł 151 określa cele polityki kulturalnej Unii Europejskiej. Zapisy traktatowe określają także podstawowe zasady tej polityki, do których zalicza się:

  • poszanowanie tożsamości narodowych i odrębności (co dodatkowo po­twierdzają także zapisy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Nicea 2000);
  • podkreślenie wspólnych wartości kulturowych;
  • uwzględnianie kultury we wszystkich działaniach;
  • subsydiarność i komplementarność.

Ważną zasadą europejskiej polityki kulturalnej jest zasada subsydiarności. Polega ona na działaniach Wspólnoty wspierających i uzupełniających działania państw na rzecz kultury, ale tylko wtedy, gdy jest to niezbędne. Inaczej mówiąc, tylko te działania dla kultury prowadzone są na poziomie Wspólnoty, które nie mogą być prowadzone przez poszczególne państwa - osobno lub razem. Zgodnie natomiast z zasadą komplementarności działania w sferze kultury winne się uzupełniać z działaniami w innych dziedzinach. Polityka ta ma się też przeciw­stawiać ujednolicaniu kultur (homogenizacji), przy jednoczesnym oparciu na wspólnym dorobku i dzięki szerokiej współpracy na polu kultury. Stąd politykę kulturalną Unii Europejskiej określić można jako wszelkie działania i regulacje prawne na poziomie wspólnotowym, odnoszące się pośrednio lub bezpo­średnio do kultury.



Newsletter



Wiadomość HTML?