Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Współpraca kulturalna w ramach Unii Europejskiej PDF Print Email
Unia Europejska
DATE_FORMAT_LC2

Na wstępie należy poczynić dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, sformułowanie „po­lityka kulturalna" budzi pewne wątpliwości co do zakresu znaczeniowego. Wydaje się, że bardziej adekwatnym określeniem byłoby w tym wypadku sformułowanie „polityka kulturowa" bądź współpraca kulturalna. Niemniej określenie „polityka kulturalna" przyjęło się już w języku polskim jako swoisty uzus, a co za tym idzie, spotyka się je także w literaturze przedmiotu.

Po drugie, odnosząc się do działań, prowadzonych przez Unię Europejską w dziedzinie szeroko pojmowanej kultury, trudno uznać, że jest to spójny i ma­jący ściśle wytyczone ramy instytucjonalne i prawne zespół działań, łatwy do zidentyfikowania i opisania. Wynika to zarówno ze specyficznego (hybrydowe­go) charakteru Unii Europejskiej i ze specyfiki działań w sferze kultury, która jest „miękką tkanką" często trudno mierzalną, a ponadto przenikającą do różnych sfer życia społecznego i ekonomicznego, stąd też obecną, pośrednio, także w po­lityce społecznej i ekonomicznej Unii.

Istota

Dla powstających w Europie organizacji wspólnotowych przeciwnie niż w wy­padku Rady Europy, kultura nie była jednym z priorytetów - wspólnoty euro­pejskie, powołane do życia w latach 50. minionego stulecia, miały przede wszystkim charakter gospodarczy. Procesy integracyjne, które doprowadziły w efekcie do powołania Unii Europejskiej, miały dbać o rozwój i współpracę w wy­miarze ekonomicznym. Traktaty powołującą Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, Europejską Wspólnotę Energii Atomowej i Europejską Wspólnotę Gospodarczą nie regulowały kwestii, związanych z kulturą. Tym bardziej, że nie były one podówczas uznawane za nazbyt znaczący czynnik stosunków międzynarodo­wych. Wraz z wymianą gospodarczą dochodziło jednak również do wymiany wartości, idei, dóbr kultury. Państwa członkowskie niejednokrotnie zwracały uwagę na rosnącą rolę kultury w procesie integracji europejskiej. Przez wiele lat jednak jedyną regulacją prawną dotyczącą kultury był art. 36 w Traktacie rzymskim (1957), gdzie zwrócono uwagę na konieczność wprowadzenia ogra­niczeń w przepływie przedmiotów artystycznych, mających wartość historyczną i archeologiczną.

Z czasem pojawiły się inicjatywy, zmierzające do włączenia wartości kul­turowych w zakres współpracy w ramach Wspólnot. Pierwszą taką, istotną ini­cjatywą była, przyjęta w 1973 r. w Kopenhadze, Deklaracja Tożsamości Euro­pejskie), stanowiąca pierwszą próbę zdefiniowania tożsamości europejskiej w oparciu o wspólne wartości, takie jak: prawa człowieka, demokracja i państwo prawa. W następnym roku Parlament Europejski przyjął Rezolucję o Ochronie dóbr kultury europejskiej, a w 1978 r. powołano parlamentarną komisję do spraw polityki kulturalnej. Momentem przełomowym było przyjęcie 19 czerwca 1983 r. tzw. deklaracji stuttgarckiej, czyli Uroczystej Deklaracji ws. Unii Eu­ropejskiej - zawarto w niej m.in. zapisy o wspólnym dziedzictwie kulturowym jako elemencie tożsamości europejskiej, tym samym umocowując kulturę w sys­temie prawa wspólnotowego. Konsekwencją było zwołanie pierwszego posie­dzenia ministrów kultury państw członkowskich.

Barierę dla wspólnych działań stanowiły zróżnicowane systemy zarządza­nia kulturą w różnych państwach i brak tradycji zinstytucjonalizowanej, mię­dzynarodowej współpracy w tym zakresie. Ponadto, aż do przyjęcia Traktatu o Unii Europejskiej {Traktatu z Maastricht - wszedł w życie 1 listopada 1993 r.) nie było podstaw prawnych do podejmowania wspólnych działań w zakresie kultury i pozostawała ona w wyłącznych kompetencjach państw. W Traktacie pojawił się natomiast Tytuł IX - Kultura, a więc odnoszący do kultury expressis verbis i dający bezpośrednie podstawy prawne do podejmowania działań w tym zakresie, a wręcz obligujący Wspólnotę do uwzględniania aspektu kul­turalnego w jej działaniach. Zapisy te zawarto w art. 128 Traktatu. Pewne ko­rekty i uzupełnienia wprowadził Traktat amsterdamski (1997), w którym część dotyczącą kultury umieszczono w Tytule XII, a najistotniejsze zapisy w art. 151, który postanawia, co następuje:

1. Wspólnota przyczynia się do rozkwitu kultur Państw Członkowskich, w poszanowaniu ich różnorodności narodowej i regionalnej, równocześnie podkreślając znaczenie wspólnego dziedzictwa kulturowego.

2. Działanie Wspólnoty zmierza do zachęcenia do współpracy między Pań­stwami Członkowskimi oraz, jeśli to niezbędne, do wspierania i uzupeł­nienia ich działań w następujących dziedzinach:

  • pogłębiania wiedzy oraz upowszechniania kultury i historii narodów europejskich;
  • zachowania i ochrony dziedzictwa kulturowego o znaczeniu euro­pejskim;
  • niehandlowej wymiany kulturalnej;
  • twórczości artystycznej i literackiej, włącznie z sektorem audiowizualnym.

3. Wspólnota i Państwa Członkowskie sprzyjają współpracy z państwami trzecimi oraz z kompetentnymi organizacjami międzynarodowymi w dzie­dzinie kultury, zwłaszcza z Radą Europy.

4. Wspólnota uwzględnia aspekty kulturalne w swoim działaniu na podsta­wie innych postanowień niniejszego Traktatu, zwłaszcza w celu posza­nowania i popierania różnorodności jej kultur.

5. Aby przyczynić się do osiągnięcia celów określonych w niniejszym artykule, Rada przyjmuje:

  • środki zachęcające, z wyłączeniem jakiejkolwiek harmonizacji prze­pisów ustawowych i wykonawczych Państw Członkowskich, stano­wiąc zgodnie z procedurą określoną w artykule 251 i po konsultacji z Komitetem Regionów, Rada stanowi jednomyślnie w toku całej pro­cedury określonej w artykule 251;
  • zalecenia, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji.

Tym samym w punkcie 2 artykuł 151 określa cele polityki kulturalnej Unii Europejskiej. Zapisy traktatowe określają także podstawowe zasady tej polityki, do których zalicza się:

  • poszanowanie tożsamości narodowych i odrębności (co dodatkowo po­twierdzają także zapisy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Nicea 2000);
  • podkreślenie wspólnych wartości kulturowych;
  • uwzględnianie kultury we wszystkich działaniach;
  • subsydiarność i komplementarność.

Ważną zasadą europejskiej polityki kulturalnej jest zasada subsydiarności. Polega ona na działaniach Wspólnoty wspierających i uzupełniających działania państw na rzecz kultury, ale tylko wtedy, gdy jest to niezbędne. Inaczej mówiąc, tylko te działania dla kultury prowadzone są na poziomie Wspólnoty, które nie mogą być prowadzone przez poszczególne państwa - osobno lub razem. Zgodnie natomiast z zasadą komplementarności działania w sferze kultury winne się uzupełniać z działaniami w innych dziedzinach. Polityka ta ma się też przeciw­stawiać ujednolicaniu kultur (homogenizacji), przy jednoczesnym oparciu na wspólnym dorobku i dzięki szerokiej współpracy na polu kultury. Stąd politykę kulturalną Unii Europejskiej określić można jako wszelkie działania i regulacje prawne na poziomie wspólnotowym, odnoszące się pośrednio lub bezpo­średnio do kultury.


Aktywność Unii Europejskiej w dziedzinie kultury nie ma na celu przekształ­cenia tych działań w jednolitą politykę kulturalną. Nie jest również ich intencją ingerencja w polityki kulturalne państw członkowskich. Jest to natomiast próba syntezy pomiędzy integracją polityczną i ekonomiczną, a zachowaniem kultu­rowej różnorodności. Kultura jest tu traktowana jako cel i wartość sama w sobie, a nie jako środek czy narzędzie do osiągania innych celów. Jest ona szczególnie ważna dla zachowania ciągłości w procesie zmian i w tym sensie sprzyja i współ­kształtuje proces integracji.

Najważniejszym organem UE, w kontekście polityki kulturalnej, jest Ko­misja Europejska. W jej strukturach istnieje Dyrekcja Generalna ds. Edukacji, Kształcenia, Kultury i Wielojęzyczności. Komisja powołuje też inne instytucje i organy pomocnicze. Z kolei zewnętrzne działania Unii Europejskiej (poza jej granicami) realizowane są za pośrednictwem Przedstawicielstw Komisji Euro­pejskiej. Pozostałe organy spełniają funkcje, przewidziane ogólnymi zapisami traktatowymi: Rada Europejska wytycza najważniejsze kierunki rozwoju, Rada

Unii Europejskiej jest najważniejszym organem prawodawczym (w jej struktu­rach sprawami kultury zajmują się: Komitet ds. Kultury, Grupa robocza ds. polityki audiowizualnej, COREPER I (Comité des Représentants Permanents), Rada ds. Edukacji, Młodzieży i Kultury), a Parlament Europejski odgrywa rolę głównie doradczą i opiniodawczą.

Podsumowując, stwierdzić można, że europejską politykę kulturalną ce­chuje m.in. rozproszenie zapisów, dotyczących kultury. Wynika to także z faktu, że wątki kulturowe i wartości kulturowe są ważne i obecne w niemal każdej dziedzinie życia, a zatem również w różnych dziedzinach wielowymiarowych działań Unii Europejskiej. Powoduje to trudności z precyzyjnym skatalogo­waniem aktywności Unii w dziedzinie kultury. Wymienić można jednak szereg programów wspólnotowych, bezpośrednio i pośrednio dotyczących kultury, jak też działania o charakterze pośrednim, realizowane w oparciu o fundusze strukturalne.

Programy kulturalne

Już w latach 1986-1995 Wspólnota podejmowała działania w dziedzinie kul­tury. Dotyczyły one renowacji zabytków religijnych i świeckich o szczególnym znaczeniu dla kultury europejskiej; intensyfikacji współpracy artystycznej i kultu­ralnej profesjonalistów; wspierania czytelnictwa, literatury, tłumaczeń; ochrony dziedzictwa architektonicznego; popularyzacji i ochrony dziedzictwa kulturowe­go Europy. Od początku działania te prowadzone były we współpracy z pań­stwami trzecimi, szczególnie państwami stowarzyszonymi, w tym z Europy Środkowo-Wschodniej. Dzięki tym działaniom wspólnotowym np. Polska uzyskała pomoc finansową na renowację warszawskich Łazienek czy unikalnej Kaplicy Trójcy Świętej na Zamku Królewskim w Lublinie.

Do pierwszych programów należał Kalejdoskop (Caleidoscope), realizowany w latach 1996-1999. Jego celem była popularyzacja kultury narodów europej­skich, poprzez wspieranie imprez kulturalnych i artystów oraz ludzi pracujących w sektorze kultury (warunkiem uzyskania wsparcia był udział podmiotów z przynajmniej trzech państw członkowskich). Budżet programu wynosił niemal 37 min EUR, co pozwoliło na realizację łącznie 518 projektów (np. 10000 wi­dowisk teatralnych, 70 festiwali), w które zaangażowanych było 1500 instytucji kulturalnych z Europy. W ramach programu wspierano też, trwający od 1985 r. do dziś, projekt Europejskie Miasto Kultury (obecnie Europejska Stolica Kul­tury) - w 2000 r. przyznano ten tytuł m.in. Krakowowi.

Program Ariane, realizowany w latach 1997-1999, ukierunkowany był na rozpowszechnianie i popularyzację twórczości literackiej i historii narodów europejskich (w dużej mierze poprzez tłumaczenia). Dzięki budżetowi w wyso­kości ponad 11 min EUR zrealizowano 767 projektów. Realizowany w tym samym czasie program Raphael (budżet: 30 min EUR) miał z kolei na celu restaurację i popularyzację europejskiego dziedzictwa kulturowego, zachęcanie do posze­rzania współpracy międzynarodowej, wreszcie rozszerzanie dostępu społecznego do kultury. Zrealizowano dzięki niemu 225 projektów, w których uczestniczyło 1000 podmiotów.

Programy te były jednak „przygotowaniem gruntu" pod szersze działania. Te podjęto, opracowując program Kultura 2000, realizowany w okresie budżetowym 2000-2006. Łączny budżet programu adresowanego do państw członkowskich UE, państw stowarzyszonych oraz państw Europejskiego Obszaru Gospodar­czego (Norwegia, Lichtenstein, Islandia), wyniósł około 240 min EUR. O granty, w wysokości 50-300 tysięcy EUR mogli ubiegać się operatorzy kulturalni z państw uczestniczących w programie, mający osobowość prawną. Zasadni­czym celem było propagowanie i wspieranie twórczych działań, dbałość o wzajemne poznanie historii, kultywowanie wspólnego dziedzictwa kultu­ry europejskiej, wspieranie integracji europejskiej. Osiągnięciu tego celu służyć miała realizacja celów szczegółowych, do których zaliczono:

  • akcentowanie różnorodności kultur jako znaczącego czynnika tożsa­mości europejskiej;
  • promocję twórczości i dialogu kultur;
  • otwarcie na kultury spoza UE;
  • zwiększenie dostępu do różnych form aktywności kulturalnej;
  • wykorzystanie nowych technologii;
  • uznanie kultury za jeden z czynników wpływających na ekonomię;
  • promocję kultury europejskiej w świecie i podkreślanie jej znaczenia dla cywilizacyjnego dziedzictwa ludzkości.

Kontynuację programu Kultura 2000 stanowi program Kultura 2007 (na lata 2007-2013). Budżet tego programu wynosi już około 400 min EUR. Wziąć jednak trzeba pod uwagę, że działania wspólnotowe mają jedynie wspierać działania na poziomie państw, a np. tylko program „Młodzież w działaniu" (o którym mowa niżej) ma budżet w wysokości niemal 900 min EUR. Priorytety programu Kul­tura 2007 to:

  • wspieranie ponadnarodowej mobilności osób działających w sektorze kultury;
  • wspieranie ponadnarodowego obiegu dzieł oraz wyrobów artystycznych i kulturalnych;
  • wspieranie dialogu między kulturami.

Podobnie jak inne programy wspólnotowe, także założenia programu Kultura 2007 realizowane są w oparciu o projekty graniowe, w ramach grup działań o róż­nych celach i priorytetach.


W programie, obok państw członkowskich, uczestniczą państwa EOG (Euro­pejskiego Obszaru Gospodarczego), państwa kandydujące korzystające ze stra­tegii przedakcesyjnej oraz państwa Bałkanów Zachodnich. Do kultury, szeroko pojmowanej, odnosi się też, i odnosiło, wiele innych programów wspólnotowych. Jeśli chodzi np. o wsparcie badań naukowych, jest to obecnie (2007-2013) 7 Program Ramowy Badań i Rozwoju Technicznego, z budżetem 53,2 mld EUR. Programami w zakresie edukacji, która jest jedną z priorytetowych kwestii z punktu widzenia integracji europejskiej, były SOKRATES (1995-1999), SOKRATES II (2000-2006) i LEONARDO DA VINCI. Działania te obejmowały wszystkie pozio­my edukacji, a ich celem było rozszerzenie wymiaru europejskiego w nauczaniu, promowanie mobilności kadry, studentów i uczniów, ułatwienie dostępu do eduka­cji oraz rozwijanie świadomości obywatelstwa europejskiego. Program LEONAR­DO DA VINCI dotyczył kształcenia zawodowego, a SOKRATES II obejmował m.in. następujące działania:

  • ERASMUS - współpraca szkół wyższych (Polska już od 1998 r.).
  • COMENIUS - współpraca na poziomie przedszkolnym i szkolnym.
  • LINGUA - promocja języków.
  • GRUNDTVIG - kształcenie dorosłych i inne ścieżki edukacyjne.
  • MINERVA - kształcenie otwarte i na odległość - technologia informa­cyjna i komunikacyjna w edukacji.

Kontynuacją programów LEONARDO DA VINCI i SOKRATES II jest obecnie The Lifelong Learning Programme (Uczenie się przez całe życie), z budżetem w wysokości prawie 7 mld EUR. Charakter edukacyjno-kulturalny (tworzenie „Europy wiedzy" promocja postaw obywatelskich) miały też programy Młodzież dla Europy, następnie Młodzież, a obecnie Młodzież w działaniu (Youth In Action). Zajmuje się m.in. wymianą młodzieży, wolontariatem europejskim i ini­cjatywami młodzieżowymi, także wychodzącymi poza granice UE.

Wskazać można też inne programy, umożliwiające wspieranie kultury. Popu­laryzacja kultury i dziedzictwa europejskiego możliwe są np. dzięki nowocze­snym technologiom. Stąd znaczenie rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Przykładem działań w tym zakresie był program eContent i jego kontynuacja eContentPlus, zakładające pomoc w tworzeniu i wykorzystywaniu „europej­skich treści cyfrowych". Jednym z efektów było powstanie europejskiej biblio­teki cyfrowej Europeana.

Również wspieranie przemysłu audiowizualnego przyczynia się do upowszech­niania wartości i dóbr kultury. Tu należy wspomnieć o takich programach jak MEDIA I, MEDIA II, MEDIA PLUS i obecnie MEDIA 2007 (z budżetem 755 min EUR). Wspierały np. produkcję, promocję i dystrybucję wielu europej­skich produkcji filmowych czy organizację festiwali.

Także środowisko naturalne, zabytki i krajobraz są uznawane za elementy dziedzictwa kulturowego Europy. Jedną z inicjatyw, służących ich ochronie, jest program LIFE, który powstał już na początku lat 90. Obecnie (2007-2013) jest to program LIFE+. Obejmuje m.in. działania w ramach Europejskiej Sieci Eko­logicznej „Natura 2000", wspiera też np. organizację „ekologicznych wydarzeń kulturalnych".

Można wreszcie wskazać szereg innych inicjatyw, takich jak wspieranie przed­sięwzięć promujących i chroniących języki i kultury regionalne i mniejszości, program miast bliźniaczych (zapoczątkowany już w 1989 r.) czy Akcja Jean Monnet, promująca włączanie do programów nauczania tzw. „modułów europejskich" Od 2006 r. większość inicjatyw o charakterze społeczno-kulturalnym (nieobjętych innymi programami) włączona została do nowego programu Europa dla Oby­wateli. Jego celem jest wspieranie „zaangażowania obywateli w życie publiczne i integrację europejską w oparciu o wspólne wartości, historię i kulturę, przy jed­noczesnym poszanowaniu różnic i odrębności narodowych i regionalnych".

Działania finansowane z Funduszy Strukturalnych

Celem Funduszy Strukturalnych jest wzmacnianie spójności Unii Europejskiej poprzez finansowe wspieranie działań, prowadzących do wyrównania różnic rozwojowych między państwami i regionami. Pozornie kultura zajmuje niewiele miejsca w polityce regionalnej UE, w rzeczywistości jednak nawet około 80% wspólnotowych wydatków na kulturę pochodzi z tego źródła. Mimo że UE jest przede wszystkim organizmem gospodarczym, to jednak stymulowanie rozwoju gospodarczego i współpraca w tym zakresie mają bezpośredni oraz pośredni wpływ także na rozwój społeczny i kulturalny poprzez:

  • tworzenie miejsc pracy;
  • sprzedaż dóbr i usług kultury;
  • przyciąganie inwestorów;
  • kreowanie atrakcyjnego wizerunku i działania promocyjne;
  • zatrzymywanie ludzi kreatywnych;
  • walkę z chorobami miejskimi;
  • poprawianie samoświadomości obywateli;
  • rozwój turystyki;
  • rozwój infrastruktury.

Działania w ramach polityki spójności UE koncentrują się ogólnie na trzech kierunkach: 1) konwergencja - wsparcie dla regionów zapóźnionych w rozwoju; 2) wspieranie konkurencyjności i zatrudnienia w regionach; 3) Europejska Współ­praca Terytorialna - wspieranie kontaktów między regionami (także w zakresie kultury). Jednym z funduszy strukturalnych, istotnych z punktu widzenia polityki kulturalnej, jest Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. Jego celem jest zmniejszanie dysproporcji w rozwoju ekonomicznym między regionami, a w kon­tekście kultury: inwestycje w infrastrukturę kulturalną, dziedzictwo kulturalne, wspieranie przedsięwzięć innowacyjnych, promowanie kultury jako czynnika konkurencyjności ekonomicznej, tworzenie sieci współpracy opartych na zagad­nieniach kulturalnych.


Kolejnym funduszem jest Europejski Fundusz Społeczny. Do najważniej­szych obszarów jego działań w dziedzinie kultury należą: przeciwdziałanie bezrobociu poprzez tworzenie miejsc pracy w sektorze kultury, kształcenie kadr dla kultury, kształcenie potrzeb kulturalnych społeczeństw oraz badania, roz­wój naukowy i technologiczny. Podstawową przesłanką do podejmowania tych działań jest przekonanie, że sektor kulturalny przyczynia się (pośrednio i bez­pośrednio) do tworzenia miejsc pracy, jak również do zwiększania poczucia przynależności i tożsamości.

Do roku 2006 funkcjonowały też, nieistniejące dzisiaj, inicjatywy wspólnotowe:

  • INTERREG III - współpraca regionalna na rzecz wspólnego dziedzic­twa kulturowego (wydarzenia artystyczne, wymiana młodzieży, wymia­na informacji i doświadczeń, tworzenie szlaków turystycznych przebie­gających przez miejsca o szczególnym znaczeniu dla kultury itp.).
  • URBAN II - ochrona i restauracja dziedzictwa kulturowego w obsza­rach miejskich (min. 20 tys.), wspieranie nowych technologii służących ochronie i rozprzestrzenianiu kultury, adaptacja starej infrastruktury.
  • LEADER+ - wzmacnianie tożsamości regionalnych z wykorzystaniem lokalnego potencjału kulturowego na obszarach wiejskich.
  • EQUAL - walka z nierównością na rynku pracy.

Ilość środków przeznaczanych na kulturę w ramach funduszy struktural­nych uzależniona jest od regulacji krajowych - zapisów w narodowych pro­gramach operacyjnych. W Polsce największym był ZPORR - Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego, w którego ramach realizowano m.in. projekty dotyczące rozwoju infrastruktury społecznej (i edukacyjnej) oraz rozwoju turystyki i kultury, a obecnie mamy 16 Regionalnych Programów Operacyjnych - RPO). Często kultura traktowana jest jako element rozwoju regionalnego, ponadto wydatki na kulturę pojawiają się w połączeniu lub obok takich dziedzin jak turystyka, ochrona środowiska, zdrowie, edukacja, sport, promocja wizerunku itp.

Warto wskazać kilka przykładów pośrednich działań w dziedzinie kultury, związanych z mechanizmami finansowymi polityki spójności UE. Pierwszym przykładem może być dzielnica Temple Bar w Dublinie, historyczne centrum miasta, które przez wiele lat pozostawało zaniedbane i cieszyło się złą reputacją. Dzięki projektowi przekształcenia dzielnicy w centrum kulturowo-biznesowe, stało się miejscem przyciągającym turystów i inwestorów. Tylko w sektorze kul­tury i usług powstało 1200 miejsc pracy. Projekt wspierany był finansowo przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, URBAN i Europejski Fundusz Społeczny. Podobnie było w wypadku brytyjskiego Sheffield. Dawniej silnie uprze­mysłowione miasto mocno podupadło, ale dzięki funduszom strukturalnym dokonano rewitalizacji terenów poprzemysłowych i przekształcono je w cen­trum kultury i multimediów - w rezultacie szybko i gwałtownie spadło bezro­bocie. Z kolei w hiszpańskim Bilbao, gdzie sytuacja społeczno-ekonomiczna była podobna, stworzono wielkie centrum artystyczne, którego najważniejszym elementem jest jedno z największych i najsłynniejszych światowych muzeów sztuki współczesnej - Muzeum Guggenheima, odwiedzane przez miliony zwie­dzających.

„Sieci kulturalne"

Warto także wspomnieć o wspieraniu przez UE „sieci kulturalnych", czyli trwałych związków między współpracującymi ośrodkami kulturalnymi, zwy­kle z jednej dziedziny. Ich ważną cechą jest wprowadzenie elementu innowacji (wymiana informacji, mobilność osób, realizacja projektów międzynarodo­wych) do europejskiego obiegu kulturowego. Wskazać można trzy rodzaje takich sieci: sieci wymiany i dialogu (dzielenie się doświadczeniami, pomysła­mi i ideami); sieci inicjujące projekty (realizują konkretne programy) i sieci zarządzające projektami. Przykładami takich instytucji są: IETM - Informal European Theatre Meeting (1981, Bruksela, kilkaset organizacji teatru i tańca z 40 krajów); Trans Europe Halles (1983, Halles de Schaerbeek - Paryż, sieć niezależnych centrów kulturalnych, promocja różnorodnych działań form arty­stycznych); ELIA - European League of Institutes of the Arts (1990, Amsterdam, kształcenie artystyczne i współpraca międzynarodowa, do sieci należą instytu­cje oświatowe, artyści, studenci itp.); ENCATC - European Network of Cultural Administration Centres (1992, administrowanie i zarządzanie kulturą, współpraca także z RE, UNESCO itp.); Gulliver (1987, platforma wymiany idei i informacji między artystami, intelektualistami, dziennikarzami; od 1992 pod patronatem RE); ENICPA - European Network of Information Centres for the Performing Arts (1990, Londyn; zbieranie i udostępnianie informacji na przykład w zakresie działalności festiwalowej); EFWMF - European Forum of Worldwide Music Festival (1991, informowanie mediów, artystów, publiczności, organizatorów, promocja muzyki tradycyjnej, etnicznej itp.); European Network of Colleges of Literature Translators (sieć stowarzyszeń skupiających tłumaczy literatury). Natomiast przykładem „metasieci", tj. sieci skupiającej inne sieci, jest EFAH - European Forum for the Arts and Heritage (1995, sieć skupiająca stowarzysze­nia, federacje, sieci etc. z zakresu sztuki i dziedzictwa kulturalnego; współpraca także z Radą Europejską, Komisją Europejską, Parlamentem Europejskim, Radą Unii Europejskiej, UNESCO).

Współpraca z państwami trzecimi

Wreszcie, trzeba wspomnieć o współpracy kulturalnej Unii Europejskiej z pań­stwami trzecimi. Realizowana jest na podstawie zapisów traktatowych, w oparciu głównie o Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej. Niemniej określenie zakresu tej współpracy jest relatywnie trudne. Wynika to z kilku powodów: relacje kul­turowe mają charakter złożony; system instytucjonalno-prawny jest mało roz­budowany; zakres współpracy jest bardzo różnorodny, choć nie zawsze jest ona łatwa, z racji uwarunkowań politycznych; stosowane są bardzo różnorodne in­strumenty. Stąd brak jest jednolitej strategii współpracy, która stanowi raczej element składowy i wypadkową innych polityk i działań. Podkreślić natomiast trzeba, że Unia Europejska utrzymuje ścisłe kontakty w zakresie kultury także z innymi organizacjami, a przede wszystkim z Radą Europy.

Reasumując, Unia Europejska nie prowadzi jednolitej polityki kulturalnej na swoim obszarze, a jej działania w tym zakresie koncentrują się na wspiera­niu, zwłaszcza finansowych, inicjatyw oddolnych, ze strony państw, regionów i obywateli. Działania w sferze kultury, pośrednie i bezpośrednie, są komplemen­tarne w stosunku do innych płaszczyzn działań Unii, co wynika z jej specyficz­nego, integracyjnego charakteru. Niewątpliwie jednak kultura ma w procesie integracji europejskiej ogromne znaczenie, co z kolei wynika z faktu, że kultura ma w Europie rolę szczególną, ukształtowaną historycznie. Aczkolwiek, co należy wyraźnie zaznaczyć, UE w żaden sposób nie dąży do jakiejkolwiek unifikacji kultur państw członkowskich.

Źródło: red. Agata W. Ziętek, Międzynarodowe Stosunki Kulturalne. Podręcznik akademicki, Warszawa 2010.