Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Rozwój wojskowych i cywilnych zdolności Unii Europejskiej w zakresie reagowania antykryzysowego PDF Print Email
Unia Europejska
DATE_FORMAT_LC2

Po przyjęciu deklaracji z Saint-Malo oraz po podjęciu podstawowych decyzji do­tyczących rozwoju Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony (EPBiO) przez Radę Europejską podczas posiedzenia w Kolonii oraz w Helsinkach, Unia Euro­pejska i jej państwa członkowskie przystąpiły do prac nad określeniem i wypra­cowaniem niezbędnych zdolności w zakresie wojskowego i cywilnego reagowania antykryzysowego.

Z punktu widzenia rozwoju planowanych zdolności wojskowych podstawowe znaczenie miało posiedzenie Rady Europejskiej w Helsinkach, podczas którego określono wytyczne tzw. Celu operacyjnego UE 2003 (Helsinki, Hedline Goal). Po to, by zrealizować zadania petersberskie, opierając się na wytycznych Rady Europejskiej z Kolonii, Rada Europejska przyjęła zobowiązania odnoszące się do wzmocnienia europejskich zdolności wojskowych. W związku z tym państwa członkowskie Unii zgodziły się, że począwszy od 2003 r. będą gotowe do wystawie­nia w ciągu 60 dni i utrzymania przez co najmniej rok sił wojskowych o wielkości od 50 do 60 tys. osób zdolnych do podjęcia wszystkich rodzajów misji petersber- skich. Siły te, zgodnie z założeniami, miały być samowystarczalne pod względem wojskowym, dysponować niezbędną zdolnością w zakresie dowodzenia, kontroli i środków rozpoznawczych, być wyposażone w niezbędną bazę logistyczną, a jeżeli zajdzie taka konieczność, również we wsparcie morskie i lotnicze. Podczas czte­rech konferencji planistycznych, które odbywały się kolejno: w listopadzie 2000 r., listopadzie 2001 r., maju 2003 r. oraz listopadzie 2004 r., państwa członkowskie UE potwierdziły wolę realizacji wskazanego celu operacyjnego w zakresie rozwoju zdolności wojskowych UE, zgłaszając jednocześnie konkretne wkłady w tworzenie sił szybkiego reagowania Unii. Zgodnie ze wstępnymi założeniami miały być one przeznaczone do przeprowadzenia głównie trzech rodzajów misji mieszczących się w koncepcji misji petersberskich, tj. do zadań ratowniczych i humanitarnych, za­dań w zakresie utrzymania i tworzenia pokoju oraz ewentualnie do stabilizowania sytuacji po konflikcie. Już podczas pierwszej konferencji planistycznej, która od­była się w Brukseli 20 listopada 2000 r., ministrowie spraw zagranicznych i obro­ny państw członkowskich UE przyjęli wspólną deklarację w sprawie zobowiązań na rzecz 60-tysięcznych Europejskich Sił Szybkiego Reagowania (European Union Rapid Reaction Force - ERRF), wyrażając przekonanie, iż do 2003 r. nie tylko zo­staną zrealizowane cele nakreślone w Helsinkach, ale również że Unia Europejska od tego momentu w rzeczywistości będzie miała w pogotowiu nawet ok. 100 tys. żołnierzy, 400 samolotów oraz 100 okrętów, wykorzystywanych do misji petersberskich. Reprezentowane na konferencji państwa zadeklarowały także konkretne wkłady do europejskiej siły antykryzysowej: Niemcy - 13,5 tys. osób, 20 okrętów, 93 samoloty; Wielka Brytania - 12,5 tys. osób, 18 okrętów, 72 samoloty; Francja - 12 tys. osób, 15 okrętów, 75 samolotów bojowych i satelity wywiadowcze Helios; Hiszpania - 6 tys. osób, 40 samolotów bojowych i lotniskowiec z asystą morską; Włochy - 6 tys. osób; Holandia - 5 tys. osób; Belgia - 4 tys. osób, 25 samolotów i 9 okrętów; Grecja - 3,5 tys. osób; Austria - 2 tys. osób; Finlandia - 2 tys. osób; Szwecja - 1,5 tys. osób; Irlandia - 1 tys. osób; Portugalia - 1 tys. osób; Luksemburg

100 osób. Jedynym państwem, które nie zgłosiło żadnego wkładu w tworzenie Sił Szybkiego Reagowania, UE była Dania, która nie jest związana postanowieniami traktatu z Amsterdamu w dziedzinie bezpieczeństwa.

W trakcie przygotowań do realizacji wytycznych Celu operacyjnego UE 1999, w odniesieniu do rozwoju zdolności wojskowych Unia Europejska i jej państwa członkowskie napotkały jednak istotne problemy.

Po pierwsze, państwa członkowskie Unii stanęły przed koniecznością dostoso­wania części swoich sił zbrojnych do potrzeb realizacji zadań petersberskich. Jak­kolwiek bowiem np. w 2005 r. państwa członkowskie UE dysponowały w sumie siłami zbrojnymi liczącymi 1,7 min osób, to spośród nich zaledwie ok. 10% można było użyć do działań w zakresie utrzymania czy tworzenia pokoju, a jeszcze mniej do działań o charakterze wymuszającym dla ewentualnego wsparcia działań dyplo­matycznych UE. We wskazanym momencie, tj. w 2005 r., z ok. 170 tys. sił zbrojnych należących wówczas do państw członkowskich UE najprawdopodobniej zaledwie 50 tys. można było użyć np. do zadań takich jak stabilizowanie sytuacji po zakoń­czeniu wojny w Iraku w 2003 r. Uwzględniając dodatkowo konieczność zapewnie­nia rotacji takich sił, w 2005 r. UE i jej państwa członkowskie dysponowały w rze­czywistości zaledwie piętnasto- lub najwyżej dwudziestotysięcznymi siłami, które mogły być użyte do działań podczas najbardziej wymagających misji wojskowych tego typu.

Po drugie, UE i jej państwa członkowskie zidentyfikowały wiele braków o cha­rakterze ilościowym i jakościowym w zakresie swojej zdolności wojskowej do działań podczas międzynarodowych kryzysów. Dotyczyły one m.in. samolotów do tankowania w powietrzu, śmigłowców szturmowych, broni precyzyjnego rażenia, transportu lądowego, powietrznego i morskiego, grup poszukiwawczo-ratowni- czych, zdolności w zakresie wywiadu i rozpoznania, budowy skutecznych systemów dowodzenia i kierowania, a także systemów niszczenia obrony przeciwrakie­towej przeciwnika.

Po trzecie, Unia i jej państwa członkowskie, mimo podjęcia wielu decyzji w tym zakresie, nie miały nadal jasno wykrystalizowanego stanowiska na temat ostatecz­nego zakresu i charakteru planowanych operacji militarnych, chociaż wyprzedzając późniejsze działania na rzecz rozbudowy własnych zdolności wojskowych do działań antykryzysowych, Unia Europejska i jej państwa członkowskie w 2004 r. postano­wiły o jeszcze większym rozszerzeniu całokształtu swoich kompetencji w zakresie zarządzania kryzysami. Zgodnie z art. III-309 traktatu konstytucyjnego operacje, przy prowadzeniu których Unia mogła w przyszłości użyć środków wojskowych i cywilnych, miały obejmować wspólne działania rozbrojeniowe, misje humanitarne i ratunkowe, misje wojskowego doradztwa i wsparcia, misje zapobiegania konflik­tom i utrzymywania pokoju oraz misje (zbrojne) służące zarządzaniu kryzysami, w tym przywracaniu pokoju i stabilizacji sytuacji po konfliktach. Jak zaznaczono, misje te będą mogły przyczyniać się także do walki z terroryzmem, w tym po­przez wspieranie państw trzecich w zwalczaniu terroryzmu na ich terytoriach. Po­stanowienia te w identycznym brzmieniu zostały wpisane do traktatu lizbońskiego w art. 28b w sekcji 2 V części dokumentu.

O trudnościach występujących w procesie rozbudowy zdolności wojskowych do działań antykryzysowych UE świadczyły dobitnie wnioski, jakie eksperci woj­skowi państw członkowskich wyciągnęli podczas trzeciej konferencji planistycznej w maju 2003 r.

Z jednej strony stwierdzono bowiem, że sukcesem zakończyła się pierwsza faza realizacji europejskiego planu działania na rzecz europejskich zdolności obronnych, w której powołano 19 paneli roboczych z udziałem ekspertów narodowych oraz ziden­tyfikowano podstawowe braki w tej dziedzinie. Z drugiej natomiast wskazano na ko­nieczność pozyskiwania deficytowych zdolności obronnych. Na konferencji utworzono grupy projektowe - powierzono im realizację konkretnych przedsięwzięć w takich ob­szarach jak zakupy lub inne rozwiązania: leasing, współpraca międzynarodowa i spe­cjalizacja. Państwa członkowskie podzieliły między siebie także odpowiedzialność za rozwój niektórych spośród wskazanych zdolności: RFN zobowiązała się do rozwoju zdolności w zakresie strategicznego transportu lotniczego, Hiszpania - samolotów do tankowania w powietrzu, Wielka Brytania - dowodzenia, a Holandia - dostaw.

W 2004 r. UE rozpoczęła nowy i jakościowo inny etap rozwoju zdolności woj­skowych w obszarze reagowania antykryzysowego, dla którego najważniejsze zna- czeoie miało: ogłoszenie nowego Celu operacyjnego UE 2010, zaakceptowanego podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Brukseli 17 czerwca 2004 r.; prezentacja koncepcji tzw. grup bojowych; utworzenie Europejskiej Agencji Obrony (European Defence Agency) oraz powołanie Cywilno-Wojskowej Jednostki Planowania.

Zgodnie z założeniami, realizacja wytycznych nowego Celu operacyjnego ma Mpewnić, że UE najdalej do 2010 r. będzie w stanie odpowiedzieć na różne rodzaje jagrożeń poprzez szybką i zdecydowaną akcję, obejmującą całe spektrum operacji Drządzania kryzysami. W perspektywie mają to być zarówno operacje ratunkowe, trzymania i tworzenia pokoju, jak i operacje rozbrojeniowe czy wsparcia dla kra­jów trzecich w walce z terroryzmem oraz w zakresie reform sektora bezpieczeństwa. Isiotne jest, by Unia mogła w ten sposób podejmować kilka operacji równolegle. Kluczowym elementem wyznaczonej w ten sposób perspektywy jest osiągnięcie nkiego zaawansowania w budowie własnych zasobów, które pozwoli sformować siły szybkiej odpowiedzi, gotowe do działania w sytuacji kryzysu zarówno samo­dzielnie, jak i jako część bardziej złożonych, większych operacji. Siły te muszą być skuteczne pod względem militarnym, wiarygodne oraz spójne.

Ich wdrożeniu ma służyć przede wszystkim koncepcja grup bojowych (battle-groups) łącząca elementy działania sił szybkiej odpowiedzi z zasadami funkcjono­wania odpowiednio wyposażonego batalionu sił. Ambicją Unii jest, by docelowo decyzja o rozpoczęciu operacji w ramach tej koncepcji była podejmowana w ciągu pięciu dni, a rozmieszczenie w terenie odbywało się najdalej w ciągu 10 dni po jej podjęciu. Przewiduje się ewentualne wdrożenie wspomożenia sił morskich i lot- miczych. Rozwój grup bojowych ma m.in. wzmocnić zdolności Unii do wsparcia działań podejmowanych przez ONZ, a także umożliwić ewentualne, w pełni samo­dzielne prowadzenie misji.

Państwa członkowskie UE wyznaczyły też kilka innych założeń, tzw. kamieni milowych (milestones), na rzecz realizacji Celu operacyjnego UE 2010. Zaliczono do nich przede wszystkim:

  • powołanie w 2004 r. Europejskiej Agencji Obrony;
  • realizację do 2005 r. programu rozwoju transportu strategicznego, co ma umoż­liwić osiągnięcie do 2010 r. pełnej samodzielności w tym zakresie (transport lądowy, morski i lotniczy); w tym kontekście mówi się o możliwości powołania do 2010 r. dowództwa europejskiego transportu lotniczego;
  • wzmocnienie do 2010 r. zasobów UE w zakresie środków komunikacji zarówno przy użyciu nośników naziemnych, jak i satelitarnych;
  • dalsze zaostrzenie kryteriów, które będą podstawą do zwielokrotnienia wkładu wojsk poszczególnych krajów członkowskich w osiągnięcie założeń Celu ope­racyjnego.

Realizując nakreślony w ten sposób program rozwoju zdolności w zakresie re­agowania antykryzysowego, UE podjęła kilka istotnych inicjatyw.

Na podstawie wspólnego działania uchwalonego przez Radę UE 12 lipca 2004 r. została powołana Europejska Agencja Obrony jako struktura, której zadaniem jest planowanie rozwoju EPBiO w ramach WPZiB oraz rozwój zdolności obronnych w zakresie zarządzania kryzysami.


Rada UE 22 listopada 2004 r. zaaprobowała następnie Deklarację w sprawie europejskich zdolności obronnych będącą rezultatem konferencji, podczas której poszczególne państwa członkowskie zadeklarowały gotowość do rozwoju zdol­ności UE w tym zakresie oraz wskazały konkretne wkłady na rzecz realizacji koncepcji grup bojowych. Warto zauważyć, iż kraje członkowskie zadeklarowa­ły wstępnie gotowość sformowania 13 grup tego typu. Przyjęto, że między 2000 a 2006 r. UE będzie w stanie sformować jedną grupę zdolną do podjęcia akcji w ramach jednej operacji, natomiast od 2007 r. rozwinie zdolność do zorganizo­wania dwóch grup funkcjonujących w razie potrzeby w dwóch równolegle podej­mowanych operacjach, przy założeniu, iż do tego momentu wszystkie spośród pla­nowanych grup zyskają pełną gotowość bojową. Istotne jest, iż - jak podkreślono - koncepcja grup bojowych stanowi uzupełnienie w stosunku do koncepcji sił od­powiedzi NATO. W ramach przygotowań do wzmocnienia zdolności wojskowych państwa członkowskie UE podjęły także zobowiązanie na rzecz opracowania ka­talogu wymogów (reąuirements catalogue), którego realizacja pozwoli uzupełnić najważniejsze braki w tym zakresie. O powołaniu pod auspicjami UE dwóch dodatkowych grup bojowych zadecydowano w listopadzie 2005 r. Jednocześnie niektóre państwa członkowskie UE zobowiązały się do uzupełnienia zdolności UE w konkretnych, niszowych obszarach, w tym Cypr w zakresie tworzenia grup medycznych, Litwa - powołania zespołu ds. odkażania wody, Grecja - stworzenia w Atenach centrum ds. koordynacji transportu morskiego, Francja - zbudowania skoordynowanej struktury dowodzenia. Dodatkowe zobowiązania przyjął także Cypr, przyłączając się do wspólnego programu rozwoju infrastruktury w ramach UE, oraz Irlandia, która zgłosiła chęć uczestniczenia w rozwoju koncepcji grup bojowych".

Ostatecznie, nie napotykając większych trudności, UE na początku 2007 r. zy­skała pełną zdolność w zakresie możliwości użycia grup bojowych dla potrzeb kon­kretnych operacji.

Z punktu widzenia rozwoju zdolności wojskowych UE istotne znaczenie mia­ło także powołanie na mocy wspólnego działania z 12 lipca 2004 r. Europejskiej Agencji Obrony; główne jej zadania to: określanie celów zdolności obronnych państw członkowskich i dokonywanie oceny zobowiązań podjętych przez nie w tym zakresie; wspieranie harmonizacji potrzeb operacyjnych oraz ustanawianie skutecznych i spójnych sposobów zamówień; zgłaszanie wielostronnych projek­tów dla osiągnięcia celów obronnych oraz zapewnianie koordynacji programów realizowanych przez państwa członkowskie; wspieranie badań nad technologia­mi obronnymi oraz koordynowanie i planowanie wspólnych działań badawczych oraz przyczynianie się do określania, a w miarę potrzeby - wprowadzania w życie wszystkich użytecznych środków wzmacniających technologiczną i przemysłową bazę sektora obronnego. Agencja od połowy 2004 r. zgodnie z założeniami ko­ordynuje działania na szczeblu ministrów obrony, w praktyce zaś najczęściej na szczeblu krajowych dyrektorów ds. uzbrojenia lub dyrektorów ds. rozwoju i tech­nologii oraz stanowi pierwszą agencję w ramach UE, która pozwala na przewi­dziane podejście do trudności spotykanych w praktyce w zakresie planowania, wspierania zdolności wojskowych, uzbrojenia oraz kwestii związanych z rozwo­jem badań i technologii. Jednym z pierwszych rezultatów jej działań było ogłosze­nie w maju 2006 r. wyników pierwszego w historii UE audytu przeprowadzonego w państwach członkowskich, przedstawiającego poziom ich finansowego zaan­gażowania na rzecz rozwoju badań i technologii w sektorze obronnym. Wyniki wskazujące, że jest to skala jak 1:6 w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi, siały się podstawą do zaleceń zwiększenia wydatków przez poszczególne państwa członkowskie oraz większej koordynacji w tej dziedzinie.

Jednocześnie - działając na rzecz rozwoju zdolności wojskowych w zakresie zarządzania kryzysami - UE zabiegała o rozwój cywilnych zdolności w tej dzie­dzinie.

Opierając się na wytycznych Rady Europejskiej z Kolonii, prezydencja fiń­ska opracowała podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Helsinkach, obok ra­portu w sprawie europejskich zdolności wojskowych, raport dotyczący cywilnych zdolności w zakresie zarządzania kryzysami. Podkreślono w nim wyraźnie, że UE oraz jej państwa członkowskie mają doświadczenie oraz znaczące zasoby w zakresie cywilnych działań policyjnych, pomocy humanitarnej, tworzenia grup poszukiwawczo-ratowniczych, pomocy w organizowaniu wyborów oraz wzmac­niania i upowszechniania przestrzegania praw człowieka. Od początku tworzenia cywilnych zdolności w zakresie reagowania antykryzysowego było jasne, iż po­wołanie skoordynowanego systemu umożliwiającego rozwój oraz wykorzystanie tych zdolności wymaga przede wszystkim dalszej współpracy między Radą UE oraz Komisją Europejską. Podczas gdy Rada była bowiem odpowiedzialna za two­rzenie cywilnego komponentu w ramach WPBiO, Komisja odpowiadała za koor­dynację tzw. mechanizmu obrony cywilnej w ramach filaru wspólnotowego UE. Dla usprawnienia tej współpracy istotne znaczenie miało powołanie na podstawie wytycznych Rady Europejskiej, sformułowanych w Lizbonie w marcu 2000 r., Ko­mitetu ds. Cywilnych Aspektów Zarządzania Kryzysami oraz utworzenie w ramach Sekretariatu Generalnego Rady mechanizmu ds. koordynacji współpracy Rady z Komisją.

Z punktu widzenia rozwoju cywilnych zdolności UE w zakresie reagowania antykryzysowego podstawowe znaczenie miały jednak decyzje Rady Europejskiej, podjęte w czerwcu 2000 r. w Feira. Zgodnie z przyjętymi wówczas postanowieniami zdolności te miały być tworzone równolegle w czterech dziedzinach:

  • działania policji,
  • umacnianie rządów prawa,
  • wzmacnianie cywilnej administracji,
  • ochrona ludności cywilnej.

Państwa członkowskie zobowiązały się także do przygotowania do 2003 r. 5 tys. policjantów do działań podczas misji, spośród których minimum 1000 będzie goto­wych do wysłania na misję w ciągu 30 dni.

19 listopada 2002 r. odbyła się pierwsza konferencja planistyczna w sprawie zaso­bów cywilnych UE. Zaznaczono wówczas, że podstawowy cel - postawiony w Feira, a następnie rozwinięty przez Radę Europejską w Goteborgu - został osiągnięty, a UE zyskała pełną zdolność do podjęcia swojej pierwszej cywilnej misji reagowania kry­zysowego w Bośni i Hercegowinie. Podkreślono również konieczność kontynuowania działań na rzecz zwiększania koordynacji oraz spójności w wykorzystywaniu cywil­nych instrumentów niezbędnych do realizacji misji antykryzysowych UE, pozostają­cych w dyspozycji różnych organów oraz agencji UE. Na konieczność jednoczesnego rozwoju nie tylko wojskowych, ale także cywilnych zdolności niezbędnych do realizacji misji UE zwrócono także uwagę w Strategii bezpieczeństwa UE z 12 grudnia 2003 r.

Okazją do całościowej oceny rozwoju cywilnych zdolności UE w zakresie re­agowania antykryzysowego stała się druga konferencja planistyczna w sprawie za­sobów cywilnych, odbyta 22 listopada 2004 r. Podkreślono wówczas, że ilościowe cele wyznaczone w Feira w czerwcu 2000 r. zostały w pełni osiągnięte. Dobrowolne zobowiązania w sprawie liczby personelu cywilnego kształtowały się następująco: 5761 policjantów, 631 ekspertów w dziedzinie rządów prawa, 565 w zakresie ad­ministracji cywilnej i 4988 w dziedzinie ochrony cywilnej. Ponadto, kierując się wytycznymi Planu działania na rzecz cywilnych aspektów EPBiO z czerwca 2004 r., państwa członkowskie UE zadeklarowały gotowość oddelegowania 505 ochotników do unijnych zespołów obserwacyjnych oraz 391 rzeczoznawców do wspierania spe­cjalnych przedstawicieli UE lub do działań podczas misji. Oznaczało to, iż UE już w listopadzie 2004 r. posiadała zdolności o charakterze cywilnym, które znacznie przekraczały założenia przyjęte pierwotnie w Feira.

Podczas konferencji opracowano też deklarację wyznaczającą podstawowe cele tzw. Cywilnego celu operacyjnego 2008. W deklaracji wśród podstawowych zadań Unii w tym zakresie wymieniono:

  • rozwój odpowiednich zdolności w zakresie planowania i wsparcia w ramach Se­kretariatu Rady UE, co docelowo zapewni UE możliwość podejmowania kilku operacji zarządzania kryzysami jednocześnie z użyciem zasobów cywilnych;
  • zapewnienie dla tego typu działań Unii odpowiedniej bazy finansowej;
  • rozwój zdolności operacyjnych, logistycznych oraz w zabezpieczaniu i ochronie personelu misji oraz samej misji;
  • rozwój zdolności UE i państw członkowskich w zakresie szybkiego uruchamia­nia niezbędnych środków.
  • W celu wzmocnienia zdolności operacyjnych w dziedzinie cywilnego zarządza­nia kryzysami zobowiązano się ponadto do:
  • promowania szerszej koordynacji i zgodności między działaniami Wspólnoty oraz działaniami podejmowanymi w ramach EPBiO;
  • wprowadzenia praktyki odbywania ćwiczeń zarówno cywilnych, jak i cywilno- -militarnych, by zapewnić jak największą efektywność istniejącym procedurom i mechanizmom operacyjnym;
  • wzmocnienia koordynacji w zakresie wykorzystania środków cywilnych i mi­litarnych oraz jednoczesnego użycia obu rodzajów środków w ramach konkret­nych operacji;
  • rozwoju systemu szkoleń usprawniającego wykorzystanie zarówno cywilnych, jak i wojskowych instrumentów zarządzania kryzysami;
  • rozwijania zdolności oceny stopnia przygotowania i zdolności w zakresie cywil­nego zarządzania kryzysami poszczególnych krajów członkowskich.

Podstawową formą realizacji wskazanych założeń jest sukcesywne wdrażanie przez UE tzw. cywilnych zespołów odpowiedzi (cmlian response teams) gotowych do wysłania na misję w ciągu pięciu dni. Pierwszy taki zespół został stworzony do końca 2006 r. Istotne jest także, że już maju 2005 r. w Sztabie Wojskowym UE usta­nowiono tzw. komórkę cywilno-wojskową, która może organizować wspólne centra operacyjne do planowania i kierowania operacjami cywilno-wojskowymi UE. Ko­mórka rozpoczęła działania w styczniu 2007 r.

Źródło: Stanisław Parzymies (red.), Dyplomacja czy siła? Unia Europejska w stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2009.