ENP - Europejska Polityka Sąsiedztwa

Geneza ENP

W maju 2004 roku dokonał się akt najważniejszego w historii rozszerzenia Unii Europejskiej. Tak zasadnicza zmiana geopolityczna, znacząca tak wiele dla całego procesu integracji uaktualniła problem wzajemnych relacji jednoczącej się Europy oraz jej sąsiedztwa: wschodniej części kontynentu i basenu Morza Śródziemnego. Przyjęcia do grona członków Unii Europejskiej Cypru i Malty z racji ich szczególnego, można powiedzieć perspektywicznego, statusu w ramach procesu barcelońskiego właściwie niewiele zmieniało, ważne było tak szerokie otwarcie się na wschód - od kilkunastu lat rywalizujący z Morzem Śródziemnym o zainteresowanie i wspólnotowe środki finansowe. Unia była świadoma nowych wyzwań. Wielki krok na drodze uczynienia z Unii Europejskiej i Europy synonimów nie mógł przesłonić obaw wielu krajów co do możliwości ich marginalizacji. Istniała także obiektywna konieczność zdefiniowania relacji Europy wobec jej najbliższego sąsiedztwa. O ile w kontekście państw europejskich najważniejszy był polityczny aspekt pozostawania poza UE, to dla południowych sąsiadów kluczowe wydawały się sprawy ekonomiczne - dostępu i związków z ogromnym rynkiem wspólnotowym. Odpowiedzią Brukseli na powyższe wyzwania było rozpoczęcie prac nad nową, ramową polityką dobrosąsiedzką. Na podstawie decyzji Rady Europejskiej z grudnia 2002 r. w Kopenhadze Komisja Europejska przygotowała raport zawierający propozycje podstawowych założeń tej polityki zatytułowany "Szersza Europa - jej sąsiedztwo: Nowe ramy stosunków ze wschodnimi i południowymi sąsiadami". Został on przedstawiony w Brukseli 11 marca 2003 r.

Raport i propozycje Komisji, które dotyczyły pierwotnie takich krajów, jak Rosja, Ukraina i Białoruś oraz państw Maghrebu i Maszreku, opierały się na dwóch założeniach. Po pierwsze, "Już w trakcie najbliższej dekady zdolność Unii do zapewniania własnym obywatelom bezpieczeństwa, stabilności i trwałego rozwoju będzie równoznaczna z koniecznością rozwijania ścisłej współpracy z sąsiadami", po drugie "Unia Europejska musi działać na rzecz współpracy i integracji regionalnej i subregionalnej, która jest warunkiem wstępnym stabilności politycznej, rozwoju gospodarczego oraz zwalczania biedy i społecznych podziałów w naszym wspólnym środowisku [międzynarodowym]". Podstawą związków i współpracy mają być wspólne wartości zidentyfikowane jako prawa człowieka, poszanowanie demokracji i rządów prawa. W ramach nowej polityki będzie się dokonywała szczególna wymiana: reformy polityczne i ekonomiczne w krajach sąsiednich mają zaowocować szerszym udziałem w europejskim jednolitym rynku, zarówno w zakresie dostępu dóbr i usług, jak i rozszerzaniu zastosowania tzw. czterech wolności.

Unia zdaje sobie sprawę z różnic pomiędzy krajami sąsiedzkimi, podkreśla jednak wspólne dla nich i Unii wyzwania: "Bliskość; Rozwój; Zwalczanie ubóstwa". Te hasła-cele reprezentują trzy aspekty: polityczny - bliskość; współpracy gospodarczej i reform - rozwój; pomocy finansowej Unii - ubóstwo. Trzeba podkreślić, że Komisja stoi na stanowisku ujęcia całościowego jednolitych ram dla polityki UE we wszystkich sferach. Podobnie jak w przypadku procesu barcelońskiego mają łączyć się cele i instrumenty z zakresu WPZiB, jak i stosunków zewnętrznych WE. Raport formułował dwa zasadnicze cele polityki dobrosąsiedzkiej: "współpraca z partnerami w celu redukcji ubóstwa i budowania obszaru wspólnej pomyślności gospodarczej i wspólnych wartości, bazującą na pogłębieniu integracji ekonomicznej, rozwijaniu stosunków politycznych i kulturalnych, wzmocnieniu współpracy transgranicznej oraz wspólnej odpowiedzialności w zapobieganiu konfliktów".

Proponowni w nim jednocześnie 11 możliwych do przedsięwzięcia środków osiągnięcia tych celów:

  1. Rozszerzanie stosowania zasad i poszczególnych elementów jednolitego rynku wewnętrznego.
  2. Preferencje handlowe i otwieranie rynków wspólnotowych.
  3. Zarysowanie perspektyw legalnej imigracji i przepływu ludności.
  4. Pogłębienie współpracy w zwalczaniu wspólnych zagrożeń bezpieczeństwa.
  5. Większe zaangażowaniu UE w zapobieganie konfliktom i "crisis management".
  6. Promocja praw człowieka i współpracy kulturalnej.
  7. Włączenie sąsiadów w transeuropejskie sieci transportowe, energetyczne i telekomunikacyjne.
  8. Promocja inwestycji zagranicznych i ich ochrony prawnej.
  9. Promocja integracji krajów sąsiednich w system globalnej wymiany.
  10. Rozbudowa i ulepszanie systemu pomocy UE.
  11. Katalizowanie innych źródeł pomocy finansowej.

Oferta współpracy ze strony Unii Europejskiej została otwarta dla wszystkich, a jednocześnie jest elastyczna, aby mogła być dostosowywana do potrzeb i woli poszczególnych krajów.

W sferze prawno-instytucjonalnej raport zapowiadał wykorzystanie istniejących umów i struktur oraz rozważa celowość stworzenia nowej generacji umów dobrosąsiedzkich - Neighbourhood Agreements. Zasadniczym instrumentem realizacji miały się stać plany działań przygotowywane na podstawie powyżej zarysowanych celów dla każdego z państw objętych nową polityką Unii.

Zarysowana w przedstawionym wyżej dokumencie perspektywa oznaczała bez wątpienia nowe podejście do relacji z najbliższym sąsiedztwem Unii. Jego wyznacznikiem było połączenie w jednej strukturze państw Europy Wschodniej i basenu Morza Śródziemnego. Można zadać pytanie, co skłoniło Brukselę, a zwłaszcza pilotującą cały projekt Komisję Europejską, w której działała specjalna grupa zadaniowa "Wider Europe", do takiego ruchu. Oczywiście nie można zupełnie zlekceważyć argumentu, iż dotychczasowe instrumenty współpracy, tj. proces barceloński, Wymiar Północny czy strategiczne partnerstwo z Rosją, przechodziły kryzys i generalnie nie satysfakcjonowały UE. Jednak rok 2002 czy 2003 nie przyniósł żadnej zasadniczej zmiany na gorsze, a jeszcze na wiosnę 2002 r. podjęto poważną próbę rewitalizacji Partnerstwa Eurośródziemnomorskiego. Rozszerzenie na wschód oczywiście aktualizowało problemy poprzez "przesuwanie" sąsiedztwa, lecz nie tłumaczy to połączenia obu wymiarów - południowego i wschodniego - w jedną strukturę. Wydaje się, że pewną wskazówką może być poszukanie przykładu wcześniejszego działania o analogicznym geograficznym zasięgu. Odpowiada temu proces rozszerzenia zakończony w 2004 r. Zatem zaprojektowanie ENP było, z jednej strony, kontynuacją pewnego podejścia, którego cechą było podkreślanie obiektywnych kryteriów jako warunku pogłębiania kontaktów z UE, niezależnych od dokładnego położenia geograficznego. Z drugiej strony, pokazywało UE jako biegun przyciągania, który gotowy jest odpowiedzieć kompleksowo na oczekiwania i problemy sąsiednich państw, czyli wszystkich,

na które "pada cień" wielkiej Europy, czy to w wymiarze uzależnienia od rynku, czy to siły oddziaływania politycznego, czy wreszcie problemów migracji wokół "twierdzy Europa".

Projektowanie ENP trwało ponad rok, do czerwca 2004 r., gdy Rada UE zaaprobowała przedstawiony przez Komisję Dokument Strategiczny8. W tym czasie zmienił się zakres podmiotowy nowej polityki. Rosja sama się z niej wykluczyła, oczekując traktowania specjalnego, właściwego dla mocarstwa o unikalnych i ży-wotnych interesach, natomiast UE, biorąc pod uwagę oczekiwania, rozszerzyła listę partnerów o Mołdowę i trzy państwa Kaukazu Południowego: Azerbejdżan, Armenię i Gruzję. Tym samym ENP objęła 15 podmiotów, zaś włączenie wspomnianych wyżej krajów niejako antycypowało rozszerzenie granic UE, które dokonało się z dniem 1 stycznia 2007 r. Jednocześnie wzmocnieniu uległ kontekst polityczny ENP przez wkroczenie szerzej do strefy uznawanej przez Rosję za obszar ekskluzywnych wpływów.

Unia Europejska stoi na stanowisku, iż ENP działa równolegle i komplementarnie wobec procesu barcelońskiego i innych wcześniejszych form współpracy. Można wskazać swoiste wyspecjalizowanie poszczególnych struktur - Partnerstwo opiera się na dwustronnych układach oraz daje ogólną subregionalną ramę polityczną, proces stabilizacji i stowarzyszenia na Bałkanach jest swoistym przedsionkiem integracji dającym perspektywę krajom pojugosłowiańskim itp. ENP i jej instrumenty uzupełniają obraz przez dodanie praktycznych instrumentów współpracy finansowej oraz perspektywy umocnienia relacji z UE już nie pod postacią ogólnego hasła, ale ze wskazaniem konkretnych elementów acquis, które mogą być przedmiotem dalszej integracji. To ostatnie jest szczególnie ważne wobec postępującego różnicowania się państw partnerskich pod względem faktycznej woli zaangażowania w pogłębienie relacji z Europą.

Podstawowe założenie ENP Rada UE potwierdziła w czerwcu 2007 r: ENP jest strategicznym instrumentem opartym na partnerstwie i wspólnej odpowiedzialności, którego celem jest modernizacja.

ENP jest całościową, spójną, zrównoważoną oraz otwartą ramą polityczną. W tych ramach ENP oferuje pomoc dopasowaną do potrzeb każdego partnera, dyferencjacja między nimi opiera się na ich konkretnych dokonaniach. ENP nie ma związku z procesem uzyskiwania członkostwa UE i nie decyduje w żadnym stopniu o przyszłym rozwoju kontaktów poszczególnych partnerów z UE.

Wprowadzenie przez kraje objęte omawianą polityką niezbędnych reform politycznych i gospodarczych otwiera im drogę do głębszych związków z UE. Mają one polegać w szczególności na:

  • Możliwości zdecydowanie głębszej integracji z WE, w tym zawarciu nowych, dalej idących układów o wolnym handlu oraz stopniowym włączaniu w unijne programy.
  • Szersze otwarcie rynku wspólnotowego.
  • Perspektywy legalnej imigracji oraz nowych regulacji dotyczących przepływu osób.
  • Wzmocnionej współpracy wobec wspólnych wyzwań bezpieczeństwa.
  • Ściślejszym dialogu w zakresie WPZiB oraz EPBiO.
  • Integracji z UE w zakresie sieci transportowych, energetycznych oraz telekomunikacyjnych.

Struktury ENP

ENP łączy w sobie wymiary polityczny i bezpieczeństwa oraz ekonomiczny Jak zwykle w przypadku Unii Europejskiej, ten pierwszy jest w długim okresie istotniejszy, lecz o wiele bardziej trudny do uchwycenia, ten drugi - bardziej instrumentalny, lecz jednocześnie wyrażany konkretnymi projektami. Bezpieczeństwo, stabilność, pomyślność gospodarcza są wszystkie celami ENP, lecz różny jest sposób ich osiągania. Można wskazać trzy podstawowe instrumenty: eksport europejskiego modelu normatywnego, nowe umowy partnerskie oraz program wsparcia finansowego. Wszystkie razem mają pomóc budować "krąg przyjaciół" wokół UE.


Newsletter



Wiadomość HTML?